Bài 3:
Axit, bazơ và muối























4 học sinh lên bảng
HS1: Nêu khái niệm axit đã học ở lớp 8, lấy các ví dụ minh hoạ ?
HS2: Nêu khái niệm bazơ đã học ở lớp 8, lấy các ví dụ minh hoạ ?
HS3: viết phương trình điện li của HCl và H3PO4 ?
HS4: viết phương trình điện li của NaOH và Mg(OH)2 ?
- Axit nào là axit mạnh? axit yếu? chất điện li mạnh? chất điện li yếu?
- Bazơ nào là bazơ mạnh? bazơ yếu? chất điện li mạnh? chất điện li yếu?(trang 9 sách giáo khoa)
- Chú ý: Axit có nhiều hiđro có thể phân li ra ion H+ thì sẽ lần lượt phân li ra từng ion H+ theo từng nấc. Với bazơ có nhiều nhóm hiđroxit cũng lần lượt phân li ra các ion OH- theo từng nấc.
I-axit và bazơ theo thuyết a-rê-ni-ut
1. Định nghĩa
Khái niệm axit và bazơ đã học ở lớp 8:
- Axit là hợp chất mà phân tử có một hay nhiều nguyên tử hiđro kết hợp với gốc axit.
Vd: HCl, HNO3, H2SO4, H3PO4, ...
- Bazơ là hợp chất mà phân tử gồm nguyên tử kim loại kết hợp với một hay nhiều nhóm hiđroxit.
Vd: NaOH, KOH, Ba(OH)2, Fe(OH)3 ...

- Pt điện li của axit HCl và H3PO4
HCl ? H+ + Cl-
H3PO4 H+ + H2PO4- ; K1 = 7,6.10-3
H2PO4- H+ + HPO42- ; K1 = 6,2.10-8
HPO42- H+ + PO43-; K3 = 4,4.10-13
- Pt điện li của bazơ NaOH và Mg(OH)2
NaOH ? Na+ + OH-
Mg(OH)2 Mg(OH)+ + OH-
Mg(OH)+ Mg2+ + OH-
Các axit trên đều phân li ra ion gì?
Đều phân li ra ion H+
Các Bazơ trên đều phân li ra ion gì?
Đều phân li ra ion OH-
Từ đó hãy rút ra định nghĩa axit, bazơ theo A-rê-ni-ut ?



Định nghĩa axit, bazơ theo A-rê-ni-ut
- Axit là chất khi tan trong nước phân li ra ion H+
- Bazơ là chất khi tan trong nước phân li ra ion OH-
2. Axit nhiều nấc, bazơ nhiều nấc
a. Axit nhiều nấc
- Một phân tử HCl phân li ra bao nhiêu ion H+ , vậy HCl là axit một nấc hay axit nhiều nấc?
Một phân tử HCl phân li ra một ion H+ , vậy HCl là axit một nấc.
- Một phân tử H3PO4 phân li ra bao nhiêu ion H+ , vậy H3PO4 là axit một nấc hay axit nhiều nấc?
Một phân tử H3PO4 phân li ra 3 ion H+ , vậy H3PO4 là axit 3 nấc.
- Vậy thế nào là axit một nấc? thế nào là axit nhiều nấc? lấy các ví dụ minh hoạ?
2. Axit nhiều nấc, bazơ nhiều nấc
a. Axit nhiều nấc
- Những axit khi tan trong nước mà phân tử phân li một nấc ra ion H+ là các axit một nấc
Vd: HCl, HNO3, CH3COOH ...
- Những axit khi tan trong nước mà phân tử phân li nhiều nấc ra ion H+ là các axit nhiều nấc
Vd: H3PO4, H2SO4, H2S, H2CO3 ...
- Một phân tử NaOH phân li ra bao nhiêu ion OH- , vậy NaOH là bazơ một nấc hay bazơ nhiều nấc?
Một phân tử NaOH phân li ra một ion OH-, vậy NaOH là bazơ một nấc.
- Một phân tử Mg(OH)2 phân li ra bao nhiêu ion OH-, vậy Mg(OH)2 là bazơ một nấc hay bazơ nhiều nấc?
Một phân tử Mg(OH)2 phân li ra 2 ion OH-, vậy Mg(OH)2 là bazơ 2 nấc.
- Vậy thế nào là bazơ một nấc? thế nào là bazơ nhiều nấc? lấy các ví dụ minh hoạ?
2. Axit nhiều nấc, bazơ nhiều nấc
a. Axit nhiều nấc
b. Bazơ nhiều nấc
- Những bazơ khi tan trong nước mà phân tử phân li một nấc ra ion OH- là các bazơ một nấc
Vd: NaOH, KOH ...
- Những bazơ khi tan trong nước mà phân tử phân li nhiều nấc ra ion OH- là các bazơ nhiều nấc
Vd: Mg(OH)2, Ba(OH)2, Fe(OH)3 ...
3. Hiđroxit lưỡng tính
Quan sát thí nghiệm: cho Zn(OH)2 + dd HCl và thí nghiệm cho Zn(OH)2 + dd NaOH
Nhận xét hiện tượng thí nghiệm và chỉ rõ vai trò của Zn(OH)2 trong mỗi thí ngiệm?
Viết các phương trình phản ứng xảy ra ở mỗi thí nghiệm?
Viết Zn(OH)2 dưới dạng axit?
Dạng axit của Zn(OH)2 là H2ZnO2
(Dạng axit của Al(OH)3 là HAlO2.H2O ...)

3. Hiđroxit lưỡng tính
Zn(OH)2 tan trong dd HCl nên Zn(OH)2 là bazơ
Zn(OH)2 + 2HCl ? ZnCl2 + 2H2O
Zn(OH)2 tan trong dd NaOH nên Zn(OH)2 là axit
Zn(OH)2 + 2NaOH ? Na2ZnO2 + 2H2O
Natri zincat
(hoặc: H2ZnO2 + 2NaOH ? Na2ZnO2 + 2H2O)
Zn(OH)2 vừa có thể là axit, vừa có thể là bazơ đó chính là hiđroxit lưỡng tính.
Theo thuyết axit-bazơ của A-rê-ni-ut thì Zn(OH)2 là axit sẽ phân li theo kiểu axit, Zn(OH)2 là bazơ sẽ phân li theo kiểu bazơ.
Zn(OH)2 phân li theo kiểu axit như thế nào và phân li theo kiểu bazơ như thế nào?
Zn(OH)2 Zn2+ + 2OH- ( phân li kiểu bazơ)
Zn(OH)2 2H+ + ZnO22- ( phân li kiểu axit)
Từ đó hãy đưa ra khái niệm hiđroxit lưỡng tính ?
3. Hiđroxit lưỡng tính
- Khái niệm: Hiđroxit lưỡng tính là hiđroxit khi tan trong nước vừa có thể phân li như axit, vừa có thể phân li như bazơ.
Zn(OH)2 Zn2+ + 2OH- ( phân li kiểu bazơ)
Zn(OH)2 2H+ + ZnO22- ( phân li kiểu axit)
- Một số hiđroxit thường gặp: Al(OH)3, Zn(OH)2, Pb(OH)2, Sn(OH)2, Cr(OH)3, Cu(OH)2 ... đều ít tan trong nước và lực axit, lực bazơ đều yếu
II- Khái niệm về axit và bazơ theo thuyết bron-stêt
1. Định nghĩa
Quan sát thí nghiệm cho quỳ tím vào dung dịch NH3.
Nhận xét hiện tượng ? Hiện tượng đó chứng tỏ điều gì?
Thấy quỳ tím chuyển sang màu xanh, chứng tỏ dung dịch có ion OH- ? NH3 là bazơ.
Theo A-rê-ni-ut, NH3 có thể là bazơ không? vì sao?
Theo A-rê-ni-ut NH3 không thể là bazơ vì không có nhóm hiđroxit
NH3 và H2O đã tác dụng với nhau như thế nào để sinh ra ion OH-, chất nào cho proton H+, chất nào nhận proton H+ ?

II- Khái niệm về axit và bazơ theo thuyết bron-stêt
1. Định nghĩa

Vd1: NH3 + H2O NH4+ + OH-
NH3 nhận proton H+ là ba zơ
H2O cho proton H+ là axit

Vd2: CH3COOH + H2O H3O+ + CH3COO-
CH3COOH cho proton H+ là axit
H2O nhận proton H+ là ba zơ
Định nghĩa: Axit là chất nhường proton H+, bazơ là chất nhận proton H+
Từ 2 vd trên? H2O là chất lưỡng tính vì vừa có khả năng cho, vừa có khả nang nhận proton H+

Viết phương trình phản ứng có thể xảy ra của HCO3- với H2O để chứng minh HCO3- là ion lưỡng tính?

HCO3- + H2O H3O + + CO32-
HCO3- nhường proton H+ là axit

HCO3- + H2O H2CO3 + OH-
HCO3- nhận proton H+ là bazơ
Theo thuyết Bron-stêt, axit và bazơ có thể là phân tử hoặc ion
Hãy chỉ rõ ưu điểm thuyết axit-bazơ của Bron-stêt so với thuyết axit-bazơ của A-rê-ni-ut ?
2. ưu điểm của thuyết Bron-stêt
- Thuyết axit-bazơ của A-rê-ni-ut chỉ đúng trong trường hợp dung môi là nước
- Thuyết axit-bazơ của Bron-stêt tổng quát hơn
Bài tập củng cố
1/ Phương trình điện li của H2CO3 như thế nào sau đây là đúng nhất?
A. H2CO3 2H+ + CO32-
b. H2CO3 H+ + HCO3-
c. H2CO3 H+ + HCO3-
HCO3- H+ + CO32-
d. H2CO3 + 2H2O 2H3O+ + CO32-

Đáp án: C
2/ Phương trình phân li của H2SO4 như thế nào sau đây là đúng nhất?
a. H2SO4 ? 2H+ + SO42-
b. H2SO4 H+ + HSO4-
c. H2SO4 + 2H2O 2H3O + + SO42-
d. H2SO4 ? H+ + HSO4-
HSO4- H+ + SO42-
Đáp án: D
Chú ý: Axit mạnh nhiều nấc cũng như bazơ mạnh nhiều nấc chỉ phân li hoàn toàn ở nấc thứ nhất.
?
?
3/ Cho các hiđroxit: Zn(OH)2, Ba(OH)2 Pb(OH)2, KOH, Al(OH)3, Mg(OH)2. Có bao nhiêu hiđroxit lưỡng tính trong số các hiđroxit đã cho?
a. 2 b. 3 c. 4 d. 5

Đáp án: B
4/ Trong dung dịch CH3COOONa ion CH3COO- phản ứng với H2O theo phương trình sau:
H2O + CH3COO- OH- + CH3COOH
ion CH3COO- là axit, bazơ, trung tính hay lưỡng tính ?
a. Axit b. Bazơ
c. Trung tính d. Lưỡng tính

Đáp án: B
5/ Ion H2PO4-
A. là axit vì
H2PO4- + H2O H3O+ + HPO42-
B. là bazơ vì
H2PO4- + H2O OH- + H3PO4
C. là trung tính vì ion H2PO4- không có khả năng cho hay nhận proton H+
D. là lưỡng tính vì
H2PO4- + H2O H3O+ + HPO42-
H2PO4- + H2O OH - + H3PO4
Đáp án: D
6/ Biết rằng H3PO3 là axit 2 nấc. hãy cho biết ion HPO32-
A. là axit vì
HPO32- + H2O H3O+ + PO33-
B. là bazơ vì
HPO32- + H2O OH- + H2PO3-
C. là trung tính vì ion HPO32- không có khả năng cho hay nhận proton H+
D. là lưỡng tính vì
HPO32- + H2O H3O+ + PO33-
HPO32- + H2O OH- + H2PO3-
Đáp án: B