Bµi häc ®­êng ®êi ®Çu tiªn
TrÝch “DÕ MÌn phiªu l­u ký” - T« Hoµi

Cách đọc văn bản:
+ Dế Mèn tự tả chân dung: cao giọng, nhấn
mạnh các tính từ, động từ - thể hiện sự kiêu hãnh của
DM.
+ Dế Mèn nói với Dế Choắt: cao giọng, tỏ thái
độ của kẻ bề trên (trịch thượng, tự phụ, huyênh hoang)
sợ hãi

+ Dế Choắt: đọc chậm, nhỏ, yếu ớt, thể hiện sự

+ Chị Cốc: đọc to, cao giọng, thể hiện sự tức
giận, đáo để...
+ Phần cuối: đọc chậm buồn, chú ý nhấn giọng ở
những câu cảm thán - thể hiện sự ân hận.

Tóm tắt văn bản
Đoạn trích kể về Dế Mèn, một chú dế
thanh niên cường tráng, oai phong. Dế Mèn
rất tự hào với kiểu cách con nhà võ của
mình. Tuy nhiên Dế Mèn tính tình kiêu căng,
tự phụ luôn nghĩ mình “là tay ghê gớm, có thể
sắp đứng đầu thiên hạ”. Dế Mèn rất khinh
miệt một người bạn ở gần hang và gọi anh ta
là Dế Choắt bởi anh ta quá ốm yếu. Dế Mèn
đã trêu chọc chị Cốc rồi lủi vào hang sâu. Chị
Cốc tưởng nhầm Dế Choắt đã trêu chọc chị
nên đã mổ anh ta trọng thương. Trước lúc
chết, Choắt khuyên Dế Mèn nên chừa thói
hung hăng và làm gì cũng phải biết suy nghĩ.
Đó là bài học đường đời đầu tiên của Dế Mèn.

1. Tác giả:

- Là nhà văn hiện đại Việt Nam
có khối lượng tác phẩm phong
phú đa dạng gồm nhiều thể loại.
- Là nhà văn của thiếu nhi.

TÔ HOÀI (1920 -2014)

GiảiNhất
thưởng
LongViệt
(UBND
Giải
HộiThăng
Văn nghệ
NamHà Nội) tập hồi ký
Chuyện
cũ Nội
Hà Nội
Giải A Hội(1956)
Văn
nghệ Hà
(1967)
(1980)

*Một số tác phẩm viết cho thiếu nhi

HĐCN, 3p: Dựa vào phần tri thức Ngữ văn
(sgk/11) trả lời các câu hỏi:
1) VB Bài học đường đời đầu tiên thuộc loại
truyện nào? Nêu đặc điểm của loại truyện đó.
2) Nêu những hiểu biết của em về TP Dế Mèn
phiêu lưu kí và xuất xứ của đoạn trích.
2. Tác phẩm:
- «Dế Mèn phiêu lưu kí» là truyện đồng thoại dành cho
thiếu nhi, gồm 10 chương.
- VB «Bài học đường đời đầu tiên» trích trong chương I
của truyện DMPLK.

Chương I :

Kể về lai lịch và bài học đường đời
đầu tiên của Dế Mèn.

Chương II, III:
Kể chuyện Dế Mèn bị bọn trẻ con bắt đi
chọi nhau với các con dế khác. Mèn trốn thoát.
Trên đường về gặp chị Nhà Trò bị sa vào lưới
của bọn Nhện độc ác. Mèn đánh tan bọn nhện
cứu chị Nhà Trò yếu ớt.

Bảy chương còn lại :

Kể về cuộc phiêu lưu của Mèn cùng
Trũi - người anh em kết nghĩa – không ít
nguy hiểm, vất vả nhưng đầy ý nghĩa.

HĐCN, 3p, đọc thầm chú thích (tr/13,14,15)
+ Nghĩa của từ “vũ” trong câu “mỗi khi
tôi vũ lên” là gì?
+ Trịch thư­ợng là thái độ ntn?
+ Em hiểu “ăn xổi ở thì” là ntn?
+ Tự đắc? Tắt lửa tối đèn?

Bố cục : 2 phần
1. Từ đầu -> “đứng đầu
thiên hạ”: Bức chân
dung tự họa của Dế
Mèn.
2. Còn lại: Bài học
đường đời đầu tiên của
DM.

HĐN 2, tg 5p, đọc phần 1 của văn bản, trả lời các
câu hỏi sau:
1) Tìm những chi tiết miêu tả về ngoại hình,
hành động, tính cách của DM.
2) Nhận xét về trình tự miêu tả, cách dùng từ
trong đoạn văn.
3) Qua cách miêu tả đó, Tô Hoài đã khắc họa
được hình ảnh một chú dế ntn?

a. Ngoại hình
… thanh niên cường tráng. .. càng mẫm bóng,
những cái vuốt …cứng dần, nhọn hoắt … Đôi cánh, dài
kín tận chấm đuôi... Ngư­ời rung rinh một màu nâu bóng
mỡ. Đầu to nổi từng tảng. Răng đen nhánh, râu dài, uốn
cong...hùng dũng.

b. Hành động:
đạp phanh phách, …,nhai ngoàm ngoạp,
cánh vũ nghe phành phạch, …
c. Tính cách:
hãnh diện với bà con về cặp râu … tợn lắm… cà
khịa với tất cả bà con trong xóm, … quát mấy chị Cào
Cào, … ghẹo mấy anh Gọng Vó.

H: Em hình dung đôi càng mẫm bóng là ntn?

(mập mạp, to, bóng mỡ)
và đôi cánh ngắn hủn hoẳn?
vuốt nhọn hoắt?
răng đen nhánh

(ngắn cũn cỡn, khó coi)

(rất nhọn và sắc)
(rất đen và có độ bóng)

Sợi râu dài và uốn cong một vẻ rất đỗi hùng dũng là ntn?
(mạnh mẽ, can đảm và hiên ngang).
H: Những từ mẫm bóng, ngắn hủn hoẳn, nhọn
hoắt, đen nhánh, hùng dũng thuộc loại từ nào?

Tính từ

H: Thay thế một số từ ấy (VD: cường tráng, hủn
hoẳn, hùng dũng) bằng những từ đồng nghĩa hoặc gần
nghĩa rồi rút ra nhận xét về cách dùng từ của tác giả?

VD: cường tráng = khoẻ mạnh, to lớn; hủn hoẳn
= ngắn cũn cỡn, khó coi; hùng dũng = mạnh mẽ,
can đảm và hiên ngang).

H: Theo em DM có những nét đẹp và chưa đẹp
nào? Từ hình ảnh DM gợi em nhớ tới lớp người nào
trong xã hội? Suy nghĩ của em về những người có tính
cách đó?

Nét đẹp

Nét chưa đẹp

Cường tráng, mạnh mẽ
yêu đời tự tin, tự lập

Kiêu căng, xốc nổi,
hợm hĩnh,
hung hăng tự phụ

Hướng dẫn học bài
- Bài cũ:
+ Xem lại toàn bộ nội dung đã học của tiết 1.
+ Học thuộc nội dung vở ghi.
- Bài mới:
+ Soạn tiếp bài “Bài học đường đời đầu tiên”
+ Xem phần chuẩn bị.
Đọc nội dung phần 2 của VB (sgk/14- 18, trả
lời câu hỏi 3,4,5,6,7/19 vào vở soạn.

Tiết 2

HĐCĐ 4p – thực hiện các câu hỏi
1. Tìm những chi tiết thể hiện hình dáng,
cách sinh hoạt và ngôn ngữ của Dế Choắt?
2. Tác giả đã sử dụng những biện pháp
nghệ thuật gì khi tái hiện hình ảnh Dế Choắt?
Tác dụng?

Hình dáng

Cách sinh
hoạt

Ngôn ngữ

- Người: gầy gò, dài lêu  
- Với Dế Mèn:
nghêu như gã nghiện - Ăn xổi, ở + Lúc đầu: gọi “anh”
thuốc phiện.
thì
xưng “em”.
- Cánh: ngắn củn … như  
+ Trước khi mất: gọi
người cởi trần mặc áo gi
“anh” xưng “tôi” và
lê.
nói: “ở đời….thân”.
- Đôi càng: bè bè, nặng nề
- Với chị Cốc:
- Râu: cụt có một mẩu

+ Van lạy

- Mặt mũi: ngẩn ngẩn
ngơ ngơ

+ Xưng hô: chị - em.

Nghệ thuật: Hình ảnh so sánh độc đáo, sử dụng thành ngữ,
tính từ, từ láy gợi hình

Tiết 3

HĐ cặp đôi, 4p, tìm hiểu phần truyện từ “Bên hàng
xóm tôi …. Tôi về, không một chút bận tâm” và trả lời các
câu hỏi:
1) DM có những lời lẽ, hành động như thế nào đối với
người bạn hàng xóm DC của mình?
2) Nhận xét cách kể chuyện của tác giả trong đoạn
văn này?
3) Qua đó em thấy DM có thái độ như thế nào đối với
DC?
 

+ Đặt tên bạn: Dế Choắt
+ Xưng ta - gọi chú mày.
+ Chê DC xấu xí, yếu ớt ...gầy gò và lêu nghêu
như một gã nghiện thuốc phiện.
+ Khi DC thỉnh cầu giúp đỡ: hếch răng lên, xì
một hơi rõ dài, lớn tiếng mắng mỏ rồi bỏ về.

Tiết 3

HĐN 2, 5p, tìm hiểu phần 3 truyện từ “Mấy hôm nọ … bài
học đường đời đầu tiên” (sgk/16,17,18) và trả lời các câu hỏi:
1) Tìm những chi tiết kể lại sự việc Dế Mèn trêu chị Cốc?
(Trước và trong khi trêu, trêu xong, lúc DC bị chị Cốc đánh, lúc DC
sắp chết và tắt thở)
2) Nhận xét về việc miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật Dế Mèn
của tác giả?
3) Qua đó cho em thấy diễn biến thái độ, tâm trạng của DM
như thế nào?

* Trước và trong khi trêu:
+ Nói với Choắt : Sợ gì? Mày bảo tao sợ cái gì? Tao còn
biết sợ ai hơn sợ tao nữa!
+ Giương mắt ra xem tao trêu con mụ Cốc đây này.
+ DM cất giọng véo von:
"Cái Cò, cái Vạc, cái Nông,
..........................
Tao nấu, tao nướng, tào xào, tao ăn ».
* Trêu xong:
+ Chui tọt vào hang, … nằm khểnh, bụng nghĩ thú vị…
+ Liên mồm đay nghiến, thách thức: Mày tức thì mày … không
chui nổi vào tổ tao đâu!”

- Lúc Dế Choắt bị chị Cốc mổ:
+ Khi nghe tiếng chị Cốc mổ Dế Choắt: khiếp,
nằm im thin thít
+ Biết chị Cốc đi rồi : Mon men bò lên
- Lúc DC sắp chết và tắt thở:
+ Hoảng hốt quỳ xuống, nâng đầu DC lên
mà than: Tôi hối hận lắm... Tôi biết làm thế nào
bây giờ ?
+ Đắp mộ cho DC, đứng lặng giờ lâu, nghĩ
về bài học đường đời đầu tiên.

H: Có ý kiến cho rằng: Dế Mèn là kẻ độc ác. Tuy không
trực tiếp gây ra cái chết của Dế Choắt nhưng là nguyên nhân
gây ra cái chết ấy. Tội của Dế Mèn là không thể tha thứ, phải
nghiêm trị. Em có đồng ý không? Vì sao?

Tội lỗi của DM thật đáng phê phán, chê trách
nhưng dù sao Mèn cũng đã nhận ra và hối hận chân thành.
Khi trêu chị Cốc, Mèn không ngờ hậu quả lại đến mức ấy.
Cần độ lượng với Mèn khi đã nhận ra tội lỗi này. Bản thân
Dế Mèn sẽ ân hận suốt đời.

HĐN 2, 5p: liên hệ, rút ra bài học:
1) Tính cách và sai lầm của Dế Mèn gợi em liên
tưởng đến lứa tuổi nào?
2) Từ hình ảnh DM, theo em trước những lỗi
lầm mình gây ra, ta cần phải có thái độ như thế nào?

HĐCN trả lời câu hỏi: Khái quát nghệ thuật, nội
dung chính của văn bản?
1) Nghệ thuật
Miêu tả loài vật sinh động, cách kể chuyện theo
ngôi thứ nhất tự nhiên, hấp dẫn, ngôn ngữ chính xác,
giàu tính tạo hình, sử dụng nhiều hình ảnh nhân hóa, so
sánh độc đáo.
2) Nội dung
Bài văn miêu tả DM có vẻ đẹp cường tráng của
tuổi trẻ nhưng tính nết kiêu căng, xốc nổi. Do bày trò
trêu chị Cốc nên đã gây ra cái chết thảm thương cho
DC, DM hối hận và rút ra bài học đường đời đầu tiên
cho mình.

Bài tập 1 : Viết một đoạn văn (khoảng 5 - 7 câu) kể lại một sự việc trong đoạn trích Bài học đường đời đầu tiên bằng lời của nhân vật do em tự chọn

Một hôm, nhìn thấy chị Cốc bỗng tôi nghĩ ra một trò nghịch
dại và rủ Choắt chơi cùng. Nhưng khi nghe nhắc đến tên chị Cốc
thì Choắt lại hoảng sợ xin thôi, đã thế còn khuyên tôi đừng trêu
vào, phải biết sợ. Nghe thật tức cái tai. Tôi nào đâu biết sợ ai. Tức
giận, tôi quay lại cất tiếng trêu chị Cốc, chứng minh cho Choắt
thấy sự dũng cảm của mình. Nhưng chị Cốc không phải người vừa.
Nghe tiếng trêu, chị ta trợn tròn mắt, giương cánh lên, như sắp
đánh nhau. Tôi cảm sợ hãi nên vội chui tọt vào hang, lên giường
nằm khểnh. Lúc bấy giờ, tôi không hề nghĩ đến anh bạn Dế Choắt
tội nghiệp và cũng không thể tưởng tượng được chuyện sắp xảy ra.
Đến hôm nay nghĩ lại, tôi vẫn còn thấy rùng mình.

Bài tập 2 : Viết một đoạn văn (từ 5 đến 7 câu) nêu cảm nghĩ của em về Dế Mèn trong đoạn văn trên.

* Mở đoạn: Giới thiệu nhân vật DM trong đoạn trích, nêu
cảm nhận khái quát về nhân vật.
* Thân đoạn:
- Cảm nhận về vẻ đẹp ngoại hình của DM
- Cảm nhận về tính cách của DM
- Sự tỉnh ngộ và ân hận trong bai học đường đời đầu tiên
của DM
* Kết đoạn: Suy nghĩ về nhân vật, rút ra bài học cho bản
thân.

1.Hoàn thành sơ đồ sau bằng cách điền từ, cụm từ phù hợp:
Dế Mèn tự tả ngoại hình của mình:
+ càng:.........................................
+ vuốt:..........................................
+cánh:.........................................
+ đầu:..........................................
+ răng:........................................
+ cả người:..................................
+Râu:..........................................

Hành động của Dế Mèn:

.................................................................................................
................................................................................................
Chàng Dế
thanh niên
cường tráng

Quan hệ của Dế Mèn với bà con hàng xóm:

Dế Mèn tự đánh giá về bản thân:

................................................................................................
................................................................................................
..

.........................................................
.........................................................
.................................................................

2. Lối miêu tả Dế Mèn thường được sử dụng ở loại truyện nào?
.........................................................................................................................................
. 3. Nhận xét nghệ thuật được tác giả Tô Hoài sử dụng ở phần I (Gợi ý: từ ngữ,
biện pháp tu từ)?Tác dụng?
.........................................................................................................................................
. 4.Em thích hoặc không thích điều gì trong cách Dế Mèn tự miêu tả và đánh giá
về bản thân? Vì sao?

Dế Mèn tự miêu tả ngoại
hình của mình:
+ càng: mẫm bóng
+ vuốt: cứng dần và nhọn hoắt
+ cánh: dài, kín tận đuôi
+ đầu: to ra, nổi từng tảng rất
bướng
+ răng: đen nhánh
+ cả người: màu nâu bóng mỡ
+ Râu: dài, uốn cong

Dế Mèn tự đánh giá về bản
thân:
- Biết tự chăm sóc bản thân (ăn
uống điều độ và làm việc có
chừng mực)
- tay ghê gớm, có thể sắp đứng
đầu thiên hạ

Chàng Dế
thanh niên
cường tráng

Hành động của Dế Mèn:
- co cẳng, đạp phanh phách
- vũ lên phành phạch, giòn
giã
- nhai ngoàm ngoạp
- vuối râu
- đi đứng oai vệ,....

Quan hệ của Dế Mèn với
bà con hàng xóm:
- cà khịa, to tiếng...
- quát mấy chị Cào Cào
- đá ghẹo anh Gọng Vó,...

2. Lối miêu tả Dế Mèn thường được sử dụng ở loại truyện nào?
Truyện đồng thoại
3. Biện pháp nghệ thuật:
Nghệ thuật miêu tả sinh động, sử dụng từ ngữ đặc sắc: từ láy, tính
từ gợi tả, động từ mạnh, biện pháp so sánh, nhân hóa, trí tưởng
tượng phong phú.
Tác dụng của các biện pháp nghệ thuật trên:
Dế Mèn hiện lên là một chàng Dế khỏe mạnh, cường tráng, tự tin
và tràn đầy sức sống nhưng còn kiên căng, hống hách.
4. Em thích hoặc không thích điều gì trong cách Dế Mèn tự miêu
tả và đánh giá về bản thân? Vì sao?
+ Thích: Những nét đẹp của Dế Mèn
+ Không thích: Nét chưa đẹp (kiêu căng, hống hách,...)

* HB cũ:
- Nhớ được những nét chính về cuộc đời, sự
nghiệp của tác giả.
- Tóm tắt nội dung đoạn trích, phân tích bức
chân dung tự họa của DM. Bài hoc đường đời đầu
tiên.
* Bài mới
- Soạn : Ông lão đánh cá và con cá vàng (Tóm
tắt truyện, tìm hiểu tác giả, tác phẩm, trả lời các
câu hỏi phần chuẩn bị, giữa bài, cuối bài)