Bai tuyen truydn gioi tinh, sue khoe sinh san vi thanh nien - Hoc sinh: Vu Tien Dat
. Khai niem ve tuoi vi thanh nien
Lua tudi vi thanh nien la giai doan chuy£n tidp tn tudi iu tha sang ngudi lon
Day la giai doan phat trien manh me va phuc tap nhat cua cuoc ddi mOi con ngudi. Bi£u hien cua giai doan nay la xay ra ddng thdi mot loat nhung thay ddi bao gdm su chm mudi vd the chit, su bidn ddi didu chinh vd tam ly va cac quan he xa hoi, buoc diu hinh thanh nhan cach. Nhung day cung la giai doan nay sinh nhidu rdi nhieu vd tam ly nhit so voi cac lua tudi khac.
Theo td chuc y td the gioi, vi thanh nien ndm trong do tudi tn 10->19. Cung c0 mot so nuoc vi thanh nien la tn 13->20 hoac tn 15->24 tudi.
Tre em buoc vao tudi vi thanh nien bing nhung diu hieu cua tudi day thi. Tudi day thi ddi voi nu gioi duoc hnh tn khi xuit hien kinh nguyet lin diu tien( Khoang 13->14 tudi), con ddi voi nam gioi ke tn khi xuat tinh lin diu tien( khoang 14->15 tudi).
Ngay nay ddi voi toan thd gioi, tudi day thi som han nhidu: nu len 10, nam 12->13. Ca biet co the den som han hoac muon han binh thudng.
Tudi day thi la tudi co kha nang sinh san, nhung ca the cac em dang d vao do tudi vi thanh nien, nen chua chm mudi vd sinh duc, chua dn dinh vd mat tam sinh ly va chua the lam cha, lam me duoc. Vi vay, phai tidn hanh giao duc suc khoe sinh san cho vi thanh nien, tao didu kien cho cac em vuot qua duoc giai doan khung hoang cua tudi day thi dd trd thanh ngudi thuc su.
1
2. Sux khoe sinh san vi thanh nien 2.1 Nhong bien doi ve the chat
Budc vao tuOi day thi, tuyln yen ti6t ra luong hoocmon FSH va LH co tac dung kfch thfch hoat dong cua budng trung( nlu la nu), tinh hoan ( nlu la nam). Nhan lenh cua tuyln yen, budng trung cua nu gidi tang cudng san xuit ra 2 hoocmonlaf estrogen va progesteron; con tinh hoan nam gidi san xuit ra hoocmon testosteron. Cac hoocmon nay khiln cho co the co nhung bien doi sinh hoc ben trong va ben ngoai that ky dieu: biln dOi nhanh vd voc dang co the, co quan sinh duc phat triln, cac dac dilm gidi tinh khac nhu long, rau, nguc tro nen ro ret, cac em gai bit diu co kinh nguyet, cac em trai co hien tuong xuit tinh. Su phat triln do dua tre em budc vao mot cuoc sing mdi cua tuOi vi thanh nien.
Nhong thay doi co* the o` tuoi vi thanh nien
2
2.2.Nhu*ng bien doi ve sinh ly va tam ly
Cung vai su bien ddi vi thi chit, d VTN xuit hien nhhng hien tuong sinh ly dac biet
a. Hien twang kinh nguyet d nd* gioi
Kinh nguyet hay con goi la hanh kinh lan dau tien xay ra khi mot em gai buac vao tudi day thi, da sd d khoang 12 tudi, mot sd ft co kinh lin diu co thi sam hon hoac cham hon
Do la su phat triin tu nhien va hanh phuc, mot dam bao vk nh tmh va la diu hieu thong bao su trudng thanh cua bo may sinh san d nh giai.
Co bdn yiu td dac trung cho kinh nguyet la:
Ve chu ky kinh nguyet: Th ngay thu nhit co kinh lan nay den ngay thu nhit co kinh lan sau duoc goi la mot chu ky kinh( vOng kinh). Da sd phu nh co chu ky kinh thudng khoang 28 ngay, mot sd co the ngan hon hoac dai hon, co khi den 40 ngay.
Sd ngay hanh kinh: Kinh nguyet thudng xay ra nhanh hay cham tuy thng ngudi, co ngudi chi 2->3 ngay, mot sd ngudi khac co thi din 6,7 ngay.
Khdi luong kinh: Moi lan hanh kinh co the mit 50-60ml mau kinh.
Mau sic kinh: mau sic kinh do, khong co mau cuc.
Ngudi phu nh nao co nhhng bit thudng ve thdi gian hanh kinh, khdi luong kinh va chu ky kinh tuc la bi rdi loan ve kinh nguyet.
Khi mai co kinh thi cac yeu td tren thudng dao dong trong nam dau roi mai dinh hinh ro ret trong thng ngudi.
3
Khi mot em gai din tudi 17 ma chua co kinh nguyet va vu chua phat triln coi nhu day thi din muon, trong trudng hop nay cin phai di kham dl xem co phai do cham phat triln noi tiit td hay do rdi loan nao khac cua co thl.
b. Hien twang xuat tinh d nam gidi
Hien tuong cuong duong vat va xuit tinh ban dem ( giic mo udt hay con goi la mong tinh )cho thiy kha nang sinh san cua nam gidi da bit diu. Nhung tu do din tudi hon nhan cung con tren dudi 10 nam. Vi vay tudi VTN can hilu diiu nay ma tang cuong viec hoc tap, ren luyen dl tranh nhung hanh dong sai lim dang tiic lam tdn hai din suc khOe va hanh phuc, tuong lai nhu quan he tinh duc sdm, tao hon.....
c. Nhwng bien doi ve tam ly
Cung vdi nhung biin ddi vi co thl, sinh ly d do tudi vi thanh nien doi sdng tam ly cua cac em cung co nhung thay ddi sau sic. Cac em din din tu chu vi tam ly, tinh cam, tim hilu va co cam xuc vi gidi hnh, ding thoi suy nghi vi vai tro tuong lai cua cac em trong xa hoi. Qua trinh nay dien ra din din, dem din cam xuc cho cac em va cam xuc nay doi khi khong dn dinh. Mot so em co thl cam thay that vong, vd mong va bi tdn thuong, nhung trong chdc lat lai co thl trd nen soi ndi, lac quan.
3. Cac yeu to nguy co anh hwdng den su*c khoe sinh san cua VTN
3.1. Mang thai sdm
Mang thai sdm la hien tuong nguoi nu gidi mang thai trudc 18 tudi.
Hau qua cua mang thai sdm d tudi vi thanh nien:
Tudi co thai cua nguoi phu nu se anh hudng din thai nghen cung nhu suc khoe cua ho. Nguoi me tudi cang tre niu co thai, hau qua vi thl chit cang nghiem trong, vi co thl luc nay chua din do hoan thien va dn dinh, hon nua cac em chua co y thuc dl bao ve nen co thl se thu thai, sinh nd hoac pha thai. Nhung tai biin khi mang th ai, nao pha thai va sinh de la nhung nguyen nhan diu tien dan din tu vong ba me d tudi vi thanh nien.
Con cua nhung ba me VTN hiu hit la de non, nhe can va co thl tu vong khi sinh ra hoac trong mot vai nam diu cua cuoc doi. Tre co thl bi di tat bim sinh, anh hudng din su phat triln thl chit va tinh thin cua chung sau nay.
Nhiiu truong hop mang thai d tudi VTN do ap luc cua gia dinh va du luan xa hoi nen dan din cudi xin bit buoc hoac pha thai bit hop phap d noi khong dam bao an toan ( ba dd de vuon hay nhung co sd y ti tu nhan khong co giiy phep hanh nghi san phu khoa ) hoac pha thai muon.
Hiu hit nhung co gai mang thai sdm diu phai bo hoc, phai xa cach ban be, thiy co giao, co may tim kiim viec lam cua cac em do se h hon va phai phu thuoc vao nhung nguoi khac dl sdng va nuoi con. Nguoi me tre cam thiy minh co lap, tuong lai cua minh bi ban re, mit gia tri trong con mit cua moi nguoi, lam tang them cam giac thit bai, lac long. Mot sd em vi nhung mac cam do ma dan din nhung hanh dong dang tiic nhu tu van, bo nha di lam gai ban dam hoac trd thanh ke giit nguoi. Niu co tiin hanh hon nhan thi ca nguoi con trai va con gai phai chip nhan, nhung su kit hop
4
do rii cung nhanh chong kit thuc bing su tan vo. Dua con cua nhnng cap vg ching nay se phai chiu dung qua nhiiu thiet thoi va ba me khong co kha nang cham soc, tham ch con ghet bo no va con bi xa hoi coi tre do la bit hgp phap.
Ngoai ra, nn tuii VTN mang thai som, se lam tang tic do phat triin dan si; nha nuoc chi tra truc tiip trg cip vi y ti, xa hoi di giai quyit kho khan cho me va con. Xa hoi con phai chi tra gian tiip nhnng hau qua do hoc vin kem hieu qua cua nhnng lao dong khong lanh nghi lam ra.
Co thi noi lam cha, me o tuii VTN that khong dang mong muin vi no se gay nhnng hau qua khong thi ludng truoc dugc cho ban than cac em, con cua ho cung nhu gia dinh va xa hoi.
3.2. Mac cac benh lay truyen qua du’d’ng tinh due
d tuii VTN, niu co quan he tinh duc som ma khong co bien phap di phong tranh thi ngoai nguy co co thi gay ra mang thai som con co thi bi nhiem cac benh lay truyin qua dudng tinh duc nhu: Benh lau, giang mai, benh do trung roi Trichomonas, benh do nim, benh sui mao ga.......dac biet la lay nhiem HIV
Benh lay truyin qua dudng tinh duc gay anh huong lon din suc khoe con ngudi nhit la dii voi phu nn va tre so sinh, anh huong lon din suc khoe cong ding, kinh ti dit nuoc va noi giing.
Muin phong ching cac benh lay truyin qua DTD co hieu qua, nhit la o cac dii tugng thanh thiiu nien, hoc sinh, cin nang cao kiin thuc vi gioi tinh, tinh duc va nhnng hiiu biit vi benh lay truyin qua dudng tinh duc di biit cach phong cho chfnh minh va cho ngudi khac.
3.3. Bi xam hai tinh due
xam hai tinh duc tre em la nhnng hanh vi truc tiip hay gian tiip tac dong din tre em nhim thoa man duc vong, truc lgi, gay anh huong xiu cho tre em ca vi thi chit lan tinh thin
3.5. Su* can thiet phai giao due gioi tmh va sux khoe sinh san cho VTN
Co thi khing dinh ring suc khoe sinh san la mot mang quan trong cua ddi sing, co anh huong lon din hanh phuc va suc khoe cua moi ca nhan va cong ding. Nhung nhnng ai thiiu hiiu biit vi no hoac co dinh kiin sai lim, thiiu tinh cam, thiiu long tran trong co thi lam cho no tro nen nhat nheo, tam thudng tham ch dau buin, xiu xa va sinh ra nhiiu benh tat nguy hiim cho ban than, gia dinh va cong ding.
Ngay nay hiu hit moi ngudi da quan tam din vin di suc khoe sinh san va mong muin biit ro hon vi no. Nhiiu nuoc tren thi gioi da dua giao duc gioi tinh va suc khoe sinh san vao giang day o nha trudng phi thong va dai hoc. Kinh nghiem cua nhnng nuoc da triin khai GD gioi tinh va suc khoe sinh san cho thiy no dem lai kit qua hch cuc chu khong dang sg nhu ngudi ta tuong.
Bing chung tren khip thi gioi da cho thiy rit ro rang viec cung cip thong tin va xay dung ngnng ky nang vi gioi tinh va suc khoe sinh san cung nhu mii quan he cua con ngudi se giup ngan ngua nhnng vin di vi suc khoe va tao nhnng vin di suc
5
khoe va tao nhung quan diem chm chan han va co trach nhiem han va gop phan nang cao nhan thnc con ngnoi v£ mat ca nhan vdi xa hoi. Vi vay, no cang bat diu cang som cang tOt ( trnoc tuOi 12 theo tO chnc Y te the gioi )
Thong qua noi dung tuyen truyen hom nay minh mong muon cac ban se co them cho minh mot von kien thnc bo fch nham bao ve va cham soc ban than cho minh.
6