Chào mừng thầy và các bạn đến với bài thuyết trình của nhóm chúng em.
Đại học quốc gia Thành Phố Hồ Chí Minh.
Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn.
Bộ môn: Lưu trữ học và Quản trị văn phòng.
Môn: Bảo tồn và phát huy di sản trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa mới Việt Nam.
Giảng viên hướng dẫn: Tiến sĩ Hồ Sơn Diệp.
Đề tài: Chùa Giác Lâm.
Thành viên:
1. Nguyễn Thị Tú Khâm (1356130020).
2. Nguyễn Thị Ngà (1356130029).
3. Lê Thị Thanh Nguyên (1356130035).
4. Đặng Thị Quí (1356130042).
5. Phan Vũ Phương Quỳnh (1356130044).
6. Huỳnh Thị Kim Thoa (1356130052).
Chùa Giác Lâm là một ngôi cổ tự được đánh giá có tuổi đời lâu nhất tại Thành phố Hồ Chí Minh. Chùa hiện tọa lạc tại số 565 (số cũ 118) đường Lạc Long Quân, phường 10, quận Tân Bình. Chùa được xây dựng lần đầu tiên vào năm 1744 do một người Minh Hương tên là Lý Thụy Long quyên tiền xây dựng. Chùa Giác Lâm được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích Lịch sử - Văn hóa Quốc gia theo Quyết định số 1288 – VH/QĐ ngày 16 – 11 – 1988.
Bảng chứng nhận Di tích Lịch sử - Văn hóa Quốc gia của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Bảng chứng nhận Di tích Lịch sử - Văn hóa Quốc gia của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
I. Kiến trúc.

1. Kiến trúc bao quanh vườn chùa.

a. Cổng tam quan.
Cổng tam quan chùa Giác Lâm được xây dựng vào năm 1955.
Mỗi cổng đều có mái che, lợp ngói các đầu đao gắn hoa văn trang trí, diềm mái lá đề màu xanh thẫm nổi bật lên cạnh hàng ngói đỏ.
Hai bên chạm hai câu đối: “GIÁC ngộ quảng khai từ thiện đồng lai quy hướng TỔ/ LÂM tuyền phổ nhuận ngộ mê cộng hưởng tuệ vi ĐÌNH”.
Cặp đối này do Thượng tọa Huệ Chí đặt, thời gian này Thượng tọa Huệ Chí là Tu sĩ chùa Giác Viên. Hai câu đối có chữ đầu và chữ cuối hợp lại là “TỔ ĐÌNH GIÁC LÂM”.
Huệ Chí dịch: “Cửa giác ngộ mở rộng, người hành thiện và người hành từ cùng đều hướng về các tổ/ Chốn lâm tuyền tưới khắp, người giác ngộ và người mê cùng hưởng sang suốt của nhà chùa”. (Nguồn: Tiến sĩ Trần Hồng Liên, “Chùa Giác Lâm, Di tích Lịch sử - Văn hóa”.)
Tín Phủ dịch: “Giác hộ thênh thang đón khách thiện từ về hướng Tổ/ Lâm tuyền tĩnh tịch đưa người mê ngộ tới vi Đình”. (Nguồn: Tiến sĩ Hồ Sơn Diệp – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệp, “Đình, chùa, lăng, miếu, di sản văn hóa vật thể của người Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh”)
Cổng tam quan chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
b. Cổng nhị quan.
Nét đặc sắc trong kiến trúc chùa, từ ngoài nhìn vào, là cổng nhị quan.
Cổng nhị quan được dựng lên vào năm 1939. Từ trước, chùa không có cổng tam quan, do đó cổng nhị quan được xem như cổng chính của chùa.
Hai cổng sắt hai bên có lối đi hẹp. Cổng giữa được che lấp bởi một tấm bình phong bằng gạch khoảng gần sáu mét chiều cao.
Thông thường, tam quan là cổng vào các ngôi chùa. Cổng giữa là lối vào chính, quan trọng, phải là những ngày đại lễ mới mở, phải là những người đặc biệt mới đi vào chùa bằng lối này. Nay chùa Giác Lâm thiết kế cổng vào hai bên, chắn lại phần cửa chính, điều đó thể hiện một sự phản kháng đặc biệt. Đó là sự phản kháng lại ách áp bức, nô dịch dân tộc dưới thời Pháp, mà cụ thể là những quan Tây đã đến chùa, không có cổng chính để vào, bắt buộc phải đi bằng lối nhỏ hẹp hai bên. (Thời đó, theo lời kể của các vị cao tuổi, mỗi khi đến, các quan Tây bắt các Tu sĩ trong chùa phải trải thảm đỏ ra rước vào). (Nguồn: Tiến sĩ Trần Hồng Liên, “Chùa Giác Lâm, Di tích Lịch sử - Văn hóa”.)
Cổng nhị quan của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
2. Kiến trúc chùa chính.
Chùa có cấu trúc hình chữ tam (三), gồm ba dãy nhà ngang nối liền nhau (không kể các nhà phụ): chính điện, giảng đường và nhà trai.
Kết cấu khung sườn, hệ thống vì kèo được làm bằng các loại gỗ danh mộc theo kết cấu đâm trính, cột kê.
Chùa được dựng lên bởi 98 cột gỗ. (Nguồn: chùa Giác Lâm)
Mái lợp ngói âm dương.
Cấu trúc hình chữ tam của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Hệ thống vì kèo của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Kết cấu đâm trính, cột kê của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Mái âm dương của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
a. Chính điện.
Mái được kết hợp dạng bốn mái nhọn dần phía trên, còn gọi là dạng mái hình bánh ít.
Phía trên mái chính điện có tượng ’’Lưỡng long tranh châu’’.
Mỗi đầu kèo ở hàng tư chùa đều tạc đầu rồng.
Lượng ánh sáng tự nhiên được thiết kế lọt vào chính điện khá ít ỏi tạo nên sự uy nghiêm của chốn tâm linh.
Chính điện chùa Giác Lâm. (Nguồn: vi.wikipedia.org)
Tượng ’’Lưỡng long tranh châu’’ ở chính điện của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Kèo tạc đầu rồng ở chính điện của chùa Giác Lâm. (Nguồn: giacngo.vn)
Lượng ánh sáng tự nhiên được thiết kế lọt vào chính điện của chùa Giác Lâm khá ít ỏi. (Nguồn: tự chụp)
b. Nhà trai.
Để hòa vào tổng thể kiến trúc chung nên nhà trai cũng được xây dựng với lối kiến trúc không mấy khác biệt so với chính điện, vẫn với những vật liệu gỗ truyền thống và kết cấu đâm trính, cột kê quen thuộc.
Nơi đây đặt 2 dãy bàn theo chiều dọc thờ Phật tử quá vãng, có ảnh và bài vị.
Ngoài ra, tại đây còn đặt ba dãy bàn dài dùng tiếp khách, đãi ăn vào các ngày lễ lớn, bàn cho chư Tăng dùng cơm mỗi ngày, còn gọi là quả đường.
Đầu bàn chư Tăng thọ thực là bàn thờ Chuẩn Đề.
Bàn thờ Phật tử quá vãng ở nhà trai của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Ba dãy bàn dài ở nhà trai của chùa Giác Lâm. (Nguồn: chuagiaclam.net)
Bàn thờ Chuẩn Đề ở nhà trai của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
c. Nhà giảng.
Nhà giảng được nối với nhà trai thông qua một sân Thiên tĩnh có tác dụng lấy ánh sáng cho ngôi chùa.
Sườn cũng theo kiểu đâm trính, cột kê.
Hàng cột trước của gian xây gạch nhìn ra hòn non bộ.
Nhà giảng là nơi học tập của các Tăng sĩ.
Sân Thiên tĩnh của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Hòn non bộ ở sân Thiên tĩnh của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
II. Tượng thờ.
Chùa Giác Lâm có tổng cộng 113 pho tượng cổ, phần lớn được làm bằng gỗ mít có niên đại từ giữa thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX. (Nguồn: Tiến sĩ Hồ Sơn Diệp – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệp, “Đình, chùa, lăng, miếu, di sản văn hóa vật thể của người Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh”)
1. Bàn thờ chính.
Ở bậc cao nhất trên bàn thờ trong chính điện chùa Giác Lâm là bức tượng Phật A Di Đà, bên trái (nằm ngoài bàn thờ chính điện) là tượng Bồ tát Quán Thế Âm, bên phải là tượng Bồ tát Đại Thế Chí, đây chính là bộ tượng Di Đà Tam Tôn.
Ở hàng dưới tượng Phật A Di Đà là tượng Phật Thích Ca ở chính giữa, bên trái là tượng Ca Diếp, bên phải là tượng A Nan.
Dưới bức tượng này là tượng Cửu Long, thể hiện lúc Đức Phật Thích Ca mới chào đời có chín con rồng tới phun nước để tắm cho Người.
Bên dưới tượng Cửu Long là tượng Phật Thích Ca đản sinh, bên trái là tượng ông Ác, bên phải là tượng ông Thiện.
Phía dưới cùng của bàn thờ chính là bộ tượng ngũ hiền thượng kỳ thú gồm tượng Thích Ca ở giữa, hai bên là Bồ tát Quán Thế Âm, Đại Thế Chí, Văn Thù và Phổ Hiền. Các tượng này, tay đều trong thế bắt ấn, thể hiện tư thế đang hoằng hóa chúng sinh.
Bàn thờ chính của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Tượng Bồ tát Quán Thế Âm của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Tượng Bồ tát Đại Thế Chí của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
2. Bộ tượng Thập bát La Hán.
Bộ tượng Thập Bát La Hán được đặt tại hành lang, dọc hai bên chính điện.
Chùa Giác Lâm có hai bộ tượng Thập Bát La Hán.
Bộ La Hán nhỏ được tạo tác vào thời gian vừa thành lập chùa Giác Lâm (1744).
Bộ La Hán lớn được tạo tác vào đầu thế kỷ XIX (1798 – 1804).
Tượng La Hán của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Tượng La Hán của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Tượng La Hán của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Tượng La Hán của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Tượng La Hán của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Tượng La Hán của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
3. Bộ tượng Thập điện Diêm Vương.
Bộ tượng Thập Điện Diêm Vương được bài trí bên phải bàn thờ chính điện.
Tượng Thập điện Diêm Vương của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Tượng Thập điện Diêm Vương của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
4. Các tượng khác.
Tượng hai ông Hộ Pháp (được đặt ở cửa chính điện để bảo vệ nơi Phật điện).
Tượng Tiêu Diện Đại Sĩ.
Tượng Quan Thánh. (xen giữa 2 tượng La Hán)
Tượng Quan Bình.
Tượng Châu Xương.
Tượng Bồ Đề Đạt Ma. (xen giữa 2 tượng La Hán)
Tượng Mã Quan.
Tượng Hộ Pháp và Tiêu Diện Đại Sĩ
của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
III. Tác phẩm mỹ thuật Phật giáo.

1. Liễn đối.
Trải qua thời gian tồn tại dài lâu cùng dòng chảy lịch sử đầy biến động, chùa Giác Lâm hiện nay còn lưu giữ nhiều tác phẩm mỹ thuật Phật giáo độc đáo. Tiêu biểu trong số đó phải kể đến những câu đối được tạo tác bằng phương pháp chạm nổi hoặc khắc chìm trên phần lớn những thân cột gỗ tại chùa.
Có hơn 40 cặp câu đối được chạm nổi hoặc khắc chìm trên những thân cột trong chùa và được trang trí cầu kỳ, đường nét chữ cao rộng, khoáng đạt. (Nguồn: Tiến sĩ Hồ Sơn Diệp – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệp, “Đình, chùa, lăng, miếu, di sản văn hóa vật thể của người Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh”)
Những câu đối này không chỉ đẹp về hình thức thể hiện mà còn mang trong mình những triết lý thâm sâu về mặt tư tưởng nhân sinh quan.
Ngoài ra trong chùa còn có một số liễn đối được làm bằng thân cây dừa, vốn là loại cây quen thuộc tại vùng Nam bộ, tuy nhiên số liễn đối dạng này không nhiều.
Một trong những cặp câu đối của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
2. Hoành phi.
Những bức hoành phi thể hiện tư tưởng Phật giáo cũng như tư tưởng hướng thiện là những tác phẩm nghệ thuật có tình thẩm mỹ cao.
Một vài bức hoành phi bằng chữ Hán tiêu biểu như ’’Đạo Mạch Trường Hưng’’, ’’Phật Pháp Trường Hưng’’, được sơn đen thếp vàng rất độc đáo.
Một trong những bức hoành phi của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
3. Bao lam cửa võng.
Chùa Giác Lâm có 9 bao lam cửa võng được tạo tác theo kiểu chạm lộng, phần lớn đặt trong chính điện. (Nguồn: Tiến sĩ Hồ Sơn Diệp – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệp, “Đình, chùa, lăng, miếu, di sản văn hóa vật thể của người Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh”)
Những bao lam này phong phú về đề tài, sinh động trong đường nét thể hiện.
Một trong những bao lam cửa võng của chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
IV. Những giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa của chùa Giác Lâm.

1. Thực trạng chùa Giác Lâm.
Dù Điều 13, chương 1 của Luật Di sản Văn hóa quy định rõ: nghiêm cấm các hành vi chiếm đoạt, làm sai lệch di sản văn hóa, hủy hoại hoặc gây nguy cơ hủy hoại di sản văn hóa, xây dựng trái phép, lấn chiếm đất đai thuộc di tích lịch sử - văn hóa,…; dù đã được nhà chùa dốc sức bảo quản, gìn giữ; nhưng từ nhiều năm qua vẫn còn xảy ra tình trạng một số người dân xung quanh xâm lấn khuôn viên chùa.
Theo đại đức Thích Từ Trí, Phó trụ trì chùa Giác Lâm, trước năm 1975, nhà chùa có cho một đơn vị mượn một phần đất đặt văn phòng ngay trong khuôn viên. Về sau, đơn vị này không hoạt động nhưng người của đơn vị cũ không trả mặt bằng mà còn cho một số hộ thuê lại. Chưa kể một số hộ dân khác (phía đường Lạc Long Quân) xây cất nhà diện tích hàng trăm mét vuông xâm lấn khuôn viên di tích. (Nguồn: sggp.org.vn)
Nhà dân thọc sâu vào khuôn viên chùa Giác Lâm. (Nguồn: giacngo.vn)
Ngôi chùa được gìn giữ và tôn tạo khang trang. Tuy nhiên, việc tôn tạo không đúng phương pháp đã làm mất giá trị cổ xưa của ngôi chùa.
Ví dụ rõ nhất ở việc tôn tạo sai phương pháp là ở khu mộ tháp cổ phía sau chùa. Toàn bộ khu mộ tháp được sơn mới, trừ vài tượng sành sứ gắn bên trên tháp.
Một giảng đường lớn được xây lên ngay bên cạnh chánh điện, dù nằm ngoài khu di tích nhưng ít nhiều làm ảnh hưởng đến cảnh quan của ngôi chùa cổ. Bước chân vào ngôi chùa này, nếu không biết qua tiểu sử của nó, ít ai nghĩ ngôi chùa có từ thế kỷ 18.
Mộ tháp cổ trong chùa Giác Lâm được sơn nước mới toanh. (Nguồn: tự chụp)
Một giảng đường lớn được xây lên ngay bên cạnh chánh điện của Chùa Giác Lâm. (Nguồn: tự chụp)
Ngoài ra, chùa còn bị người dân lấn chiếm làm nơi buôn bán, ăn ở.
Bên ngoài cổng chùa, mặc dù có biển báo “Nơi tôn nghiêm xin đừng đậu xe, buôn bán”, nhưng hàng rong vẫn tấp nập, tiếng chèo kéo khách í ới.
Một thanh niên nằm ngủ vô tư bên hàng rào chùa Giác Lâm, trên hàng rào, áo quần treo nhếch nhác. (Nguồn: maivang.nld.com.vn)
2. Những giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử - văn hóa của chùa Giác Lâm.
Các ban/ ngành của Nhà nước cùng kết hợp với Giáo hội và cộng đồng Phật tử đề xuất kiến nghị, xây dựng kế hoạch bảo vệ không gian nhà chùa nhằm hạn chế tối đa việc xây dựng các công trình cao tầng xung quanh di tích vì việc xuất hiện ngày càng nhiều các tòa nhà cao tầng sẽ làm hạn chế tầm nhìn đối với di tích, ngăn cản các luồng gió hay không khí đối lưu cho không gian sống của cây cối, hoa cỏ trong khuôn viên nhà chùa.
Cần trùng tu, tôn tạo đúng theo quy trình của ngành Di sản, hạn chế việc xây thêm những công trình phụ bằng bê tông hay chất liệu hiện đại. Về màu sắc, cần tránh sơn tường bằng những màu bóng bẩy, chói lóa, sẽ gây cảm giác làm mới di tích cho người tham quan, viếng chùa.
Các pho tượng thờ cần bảo tồn theo hướng tượng gốc (sơn son thiếp vàng), việc làm mới tượng bằng các loại sơn hiện đại sẽ xóa đi giá trị của cổ vật, đó là xóa đi lớp bụi thời gian hàng trăm năm của hiện vật cổ.
Nhà chùa cần trưng bày tập trung hơn vào việc mô tả tội trạng mà linh hồn phải gánh chịu khi phá phách chùa chiền, chứ không phải chỉ trưng bày đơn lẻ ở nhà giảng. Đây là cách giáo dục tâm linh học cho cộng đồng trong việc bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa chùa Giác Lâm có hiệu quả hơn. (Nguồn: tự chụp)
Bên cạnh nhà chùa, các cơ quan chức năng cũng cần nâng cao nhận thức xã hội về vai trò của việc bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa của chùa Giác Lâm, hoạt động truyền thông cần được tiến hành thường xuyên và đa dạng hóa, cả về nội dung lẫn hình thức.
Cần quan tâm đầu tư nguồn kinh phí cho công tác bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa của chùa Giác Lâm, bao gồm ngân sách nhà nước, nguồn tài trợ và đóng góp của các tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước.
Nhà nước cần khuyến khích và tạo điều kiện cho các tổ chức, cá nhân tiến hành hoạt động nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, trao truyền và giới thiệu rộng rãi giá trị lịch sử - văn hóa của chùa Giác Lâm, đồng thời tập trung đào tạo đội ngũ những người làm công tác văn hóa, kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý di tích lịch sử - văn hóa này.
Cần tăng cường sự gắn kết chặt chẽ giữa hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử - văn hóa của chùa Giác Lâm với hoạt động du lịch Thành phố Hồ Chí Minh.
Cần xây dựng một ban chuyên trách về công tác tham quan và thuyết minh di tích, ban này có trách nhiệm phân luồng cho các tuyến, tour tham quan, tiếp nhận đăng ký tham quan từ các đoàn, xây dựng nội dung tham quan và văn hóa ứng xử tại nơi tôn nghiêm.
Thiết lập phóng chiếu phim song ngữ Việt – Anh giới thiệu về chùa cho du khách trước khi vào tham quan chính thức.
Tài liệu tham khảo.
Tiến sĩ Hồ Sơn Diệp – Tiến sĩ Nguyễn Văn Hiệp, “Đình, chùa, lăng, miếu, di sản văn hóa vật thể của người Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh”.
Tiến sĩ Trần Hồng Liên, “Chùa Giác Lâm, Di tích Lịch sử - Văn hóa”.
Tiến sĩ Phan Anh Tú, ’’Góp thêm ý kiến về hướng bảo tồn di tích kiến trúc nghệ thuật Chùa Giác Lâm’’.
Cảm ơn thầy và các bạn đã lắng nghe bài thuyết trình của nhóm chúng em.