CHÀO MỪNG CÁC EM
ĐẾN VỚI TIẾT HỌC
HÔM NAY!

KIỂM TRA BÀI CŨ
Câu 1: Em hãy nêu các bậc phân loại của thế giới sống từ thấp đến
cao?
Loài – Chi (giống) – Họ - Bộ - Lớp – Ngành – Giới

Câu 2: Kể tên 5 giới sinh vật trong tự nhiên?
Khởi sinh – Nguyên sinh- Nấm – Thực vật – Động vật

Cho các sinh vật sau, em hãy sắp xếp chúng vào từng giới cho đúng?

Cây hoa hồng

Con thỏ

Nấm hương

Giới thực vật

Giới động vật

Giới nấm

Vi khuẩn
Giới khởi sinh

Trùng roi xanh
Giới nguyên sinh

BÀI 15 – KHÓA LƯỠNG PHÂN

Các nhóm HS quan sát, suy nghĩ, thảo luận và phân chia các khối hộp
theo hình dạng, màu sắc...

Nhóm 1

Nhóm 2

Nhóm 3

Màu sắc

Màu đỏ

Màu xanh lá

Màu vàng

Hình dạng

Hình tròn

Hình vuông

Hình tam giác

Màu sắc

Màu đỏ

Màu xanh lá

Màu vàng

Sử dụng khóa lưỡng phân trong phân loại sinh vật

TRÒ CHƠI: CHIA NHÓM
Luật chơi:
- Quan sát hình ảnh 1 số loài sinh vật.
- Trong 3 phút, các nhóm sẽ chia các sinh vật thành 2
nhóm và nêu đặc điểm để phân chia các nhóm sinh vật.
- Đại diện các nhóm trình bày kết quả

Con cá rô

Con nhện
Con lươn

Con cua đồng

Con chuồn chuồn

PHÂN LOẠI
SỐNG TRÊN CẠN

SỐNG DƯỚI NƯỚC

NHỆN, CHUỒN CHUỒN

CÁ, CUA, LƯƠN

KHÔNG CHÂN

CÓ CHÂN

CÁ, LƯƠN

CUA, NHỆN, CHUỒN CHUỒN

CÓ CÁNH

KHÔNG CÓ CÁNH

CHUỒN CHUỒN

NHỆN, CÁ, CUA, LƯƠN

Hình ảnh này
truyền cho em
thông điệp gì?

Nếu là em, em sẽ
đưa ra những cách
phân loại rác như
thế nào?

Khi bước vào một khu vườn rộng, em bắt gặp rất nhiều sinh vật khác
nhau bao gồm thực vật, động vật, nấm, ... Em có thể phân biệt được
các loài không? Làm thế nào em có thể thực hiện được việc đó?
Khóa phân loại sinh vật

Khóa lưỡng phân

I. Sử dụng khóa lưỡng phân trong phân loại sinh vật

Chúng ta có 4 bạn học
sinh, chúng ta sẽ phân
loại các bạn thành
những nhóm phân biệt
như thế nào?

Nhóm học sinh
Giới tính
Nữ
Tóc dài

Tóc ngắn

Nam

Không có kính

Có kính

I. Sử dụng khóa lưỡng phân trong phân loại sinh vật
Khoá lưỡng phân là gì?


- Khóa lưỡng phân là kiểu phổ biến nhất trong các khóa phân loại sinh
vật
- Khoá lưỡng phân là phương pháp được dùng để phân chia các sinh vật
thành từng nhóm dựa trên sự giống hoặc khác nhau ở mỗi đặc điểm của
sinh vật.
13

Ví dụ 1: Em hãy chia các động vật sau thành 2 nhóm, sau đó lại chia mỗi
nhóm đó thành 2 nhóm nhỏ hơn?

Một số loài động vật

(Có mấy chân?)

Cơ thể có 4 chân
Cơ thể tai nhỏ

(Tai to hay
nhỏ?)
Cơ thể tai to

Cơ thể có 2 chân
(Có mào hay không có mào?)
Cơ thể có mào

Cơ thể không có mào


Các loài sinh vật
được phân chia
thành từng nhóm
dựa trên sự giống
và khác nhau ở
mỗi đặc điểm của

Cây phân loại:
mèo, chó, thỏ, cá

sinh vật.

- Nguyên tắc của khóa lưỡng phân:
+ Từ một tập hợp các đối tượng ban đầu được tách thành hai nhóm
có những đặc điểm đối lập nhau.
+ Sau mỗi lần tách, ta được hai nhóm nhỏ hơn và khác nhau bởi
các đặc điểm dùng để tách.

16

Quan sát hình bên và trả lời một số câu hỏi sau:
1. Các đặc điểm giúp phân loại các
động vật trong hình thành các nhóm
khác nhau ở các bước 1, 2, 3 là gì?
Bước 1: Dựa vào môi trường sống
Bước 2: Dựa vào đặc điểm của tai
Bước 3: Dựa vào khả năng sủa
2. Trong từng bước phân loại, từ đầu
đến cuối, người ta luôn phân loại các
loài động vật trên thành mấy nhóm?
Trong mỗi bước, các sinh vật luôn
được phân làm 2 nhóm.

Khóa lưỡng phân dùng để phân loại: mèo, chó, thỏ, cá
Các bước

Đặc điểm

Tên động vật

1a

Sống dưới nước

Cá

1b

Sống trên cạn

(Đi tới bước 2)

2a

Có tai lớn

Thỏ

2b

Có tai nhỏ

(Đi tới bước 3)

Không thể sủa

Mèo

Có thể sủa

Chó

3a
3b

Những đặc điểm nào của sinh vật đã được sử dụng để phân loại động
vật trong khóa lưỡng phân trên?

Các bước thực hiện khóa lưỡng phân:
-Bước 1a và 1b: Chia động vật thành
hai nhóm: động vật sống trên cạn và
động vật sống dưới nước. Đối chiếu trên
hình ta sẽ nhận ra động vật sống dưới
nước là cá vàng.
-Bước 2a và 2b: Chia nhóm động vật
sống trên cạn thành hai nhóm: động vật
có tai nhỏ và động vật có tai lớn. Nhận ra
được động vật sống trên cạn, tai lớn là thỏ.

-Bước 3a và 3b: Nhận ra động vật sống trên cạn, có tai nhỏ gồm có:
động vật không thể sủa là mèo và động vật có thể sủa là chó.

19

- Một số lưu ý khi xây dựng khóa lưỡng phân:
+ Chỉ xem xét một đặc điểm tại một thời điểm.
+ Sử dụng các đặc điểm hình thái nhiều nhất có thể.
+ Sử dụng các đặc điểm chung nhất ở bước đầu và sử dụng các
đặc điểm ít điểm chung hoặc ít rõ ràng hơn để chia chúng thành các
nhóm nhỏ hơn.
+ Khi viết, hãy sử dụng các từ tương phản.

Dựa vào đặc điểm lá cây đã cho dưới đây, hoàn thiện khóa lưỡng
phân để phân chia các nhóm thực vật

Lá bèo Nhật bản (lục bình)
Lá không xẻ thành nhiều
thùy, mép nhẵn.

Lá cây ô rô
Lá không xẻ thành nhiều
thùy, mép là có răng cưa.

Lá cây sắn (khoai mì)
Lá xẻ thành nhiều thùy,
các thùy xẻ sâu.

Lá cây hoa hồng
Lá xẻ thành nhiều thùy là những
là con, xếp dọc hai bên cuống lá.

Hãy hoàn thiện khóa lưỡng phân (Bảng 15.2) để xác định tên
mỗi loài cây, dựa vào đặc điểm lá cây trong hình 15.3
Các
bước

Đặc điểm

Tên cây
Đi tới bước 2

2a

Lá không xẻ thành nhiều
thùy
Lá xẻ thành nhiều thùy hoặc
lá xẻ thành lá con
Lá có mép lá nhẵn

2b

Lá có mép lá răng cưa

1a
1b
Bèo Nhật bản

Cây Sắn

3a
3b
Cây ôrô

Cây hoa hồng

Lá xẻ thành nhiều thùy, các
thùy xẻ sâu
Lá xẻ thành nhiều thùy, là
những lá con, xếp dọc hai
bên cuống lá

Đi tới bước 3
?
?
?
?

Các bước

Đặc điểm

Tên cây

1a

Lá không xẻ thành nhiều thùy

Đi tới bước 2

1b

Lá xẻ thành nhiều thùy hoặc lá xẻ
thành lá con

Đi tới bước 3

2a

Lá có mép lá nhẵn

2b

Lá có mép lá răng cưa

?
Lá cây lục
bình
?
Lá cây ô rô

3a

Lá xẻ thành nhiều thùy, các thùy xẻ
sâu

?
Lá cây sắn

3b

Lá xẻ thành nhiều thùy, là những lá
con, xếp dọc hai bên cuống lá

?
Lá cây hoa
hồng

Cây bèo, cây sắn, cây hoa hồng, cây
ô rô
Lá xẻ thùy hoặc có lá
con

Lá không xẻ
thùy
Mép lá
nhẵn

Mép lá có
nhiều răng
cưa

Cây bèo lục bình
hoa hồng

Cây ô rô

Các
thùy xẻ
sâu

Có nhiều lá con
xếp dọc 2 bên
cuống lá
Cây sắn

Cây

VD 1: Xây dựng khóa lưỡng phân để phân loại một số loài động vật
sau:

Một số loài động vật
(Có chân hay không có chân?)

Cơ thể không có chân

Cơ thể có chân
(Có cánh hay không
có cánh?)

(Có vảy hay không có vảy?)

Cơ thể có vảy

Cơ thể không
có vảy

Con cá rô

Con lươn

Cơ thể có cánh

Cơ thể không có cánh
(Có mấy
chân?)

(Có mấy
cánh?)

Cơ thể có
4 cánh
Con chuồn
chuồn

Cơ thể có
2 cánh

Cơ thể có
8 chân

Con nhặng Con nhện
xanh
nhà

Cơ thể có
10 chân
Con
cua
đồng

 - Cách xây dựng khóa lưỡng phân:
+ Xác định đặc điểm đặc trưng của mỗi loài.
+ Dựa vào đặc điểm đối lập để phân chia sinh vật thành 2 nhóm.
+ Tiếp tục phân chia các nhóm trên thành 2 cho đến khi mỗi nhóm
chỉ còn 1 sinh vật
+ Vẽ sơ đồ khóa lưỡng phân

VD2: Cho các loài sinh vật như hình bên. Tiến hành xây dựng khóa
lưỡng phân để phân loại chúng

Động vật

Không có chân

Có chân

 Cá mập

Có cánh

Có mỏ
 Chim

Không có cánh

Không có
mỏ

Có lông

Không có
lông

 Bọ ngựa

 Khỉ

 Rùa

29

Các bước để xây dựng một khóa lưỡng phân
Bước 1: Xác định đặc điểm đặc
trưng của mỗi sinh vật

Bước 3: Dựa vào đặc điểm tương
phản tiếp theo, chia nhỏ mẫu vật. Tiếp
tục chia nhỏ các mẫu còn lại bằng cách
đặt câu hỏi cho đến khi xác định và đặt

Bước 2: Dựa vào đặc điểm

tên cho tất cả chúng.

đặc trưng nhất để phân chia

Bước 4: Vẽ sơ đồ khoá lưỡng phân bằng

sinh vật thành 2 nhóm.

cách viết hoặc vẽ sơ đồ. Xây dựng khóa
lưỡng phân hoàn chỉnh.

30

Các đặc điểm của cây
Hoa sen: sống dưới nước, lá vươn cao khỏi
mặt nước
Cây bèo dâu (lục bình): Sống dưới nước,
cuống lá phình to, nổi trên mặt nước.
Cây hoa súng: Sống dưới nước, cuông lá
vươn dài, phiến lá nổi trên mặt nước.
Cây sắn: sống trên cạn, có củ nằm trong đất.
31

Hoa sen, Hoa súng, cây sắn, Bèo dâu

Sống trên cạn
Lá vươn lên
trên mặt
nước
Cuống lá
phình to
thành phao

Hoa sen, Hoa súng, cây Sắn, Bèo dâu
Sống dưới nước
Lá vươn lên
trên mặt
nước

Sống trên cạn

Lá nổi trên mặt
nước

Cuống lá
phình to
thành phao

Cuống lá không
phình to

Cây phân loại 4 loại thực vật

Khóa lưỡng phân phân loại các loài thực vật sau: Hoa sen, Hoa súng, Bèo
dâu, cây sắn.
Bước

Đặc điểm

Tên thực vật

Bước 1

a. Dưới nước
b.Trên cạn

Đi tới bước 2.
Cây sắn

Bước 2

a. Lá vươn trên mặt nước
b. Lá nổi trên mặt nước

Hoa sen
Đi tới bước 3

Bước 3

a.Cuống lá phình to tạo thành phao.
b.Cuống lá không phình

Bèo dâu
Hoa súng

Các đặc điểm của các loài Động vật
Cá trắm: sống dưới nước, có vây,
biết bơi

Chim bồ câu: sống trên cạn, có
cánh, biết bay
Con trâu: sống trên cạn, có sừng,
ăn cỏ.
Con chó: Sống trên cạn, có tai, có lông,
chạy nhanh, biết sủa.

Con mèo:
Sống trên cạn,
vuốt sắc, bắt
chuột, leo trèo
giỏi

35

Bài tập 2: Xây dựng khoá lưỡng phân phân loại các loài động vật sau: cá
trắm, chim bồ câu, con trâu, con chó, con mèo.

Bài tập 2: Xây dựng khoá lưỡng phân phân loại các loài động vật sau: cá
trắm, chim bồ câu, con trâu, con chó, con mèo.
Bước
Đặc điểm
Tên động vật
Bước 1
a. Dưới nưới
Cá trắm
b. Trên cạn
Bước 2
Bước 2

a. Có thể bay
b. Không thể bay

Chim bồ câu
Bước 3

Bước 3

a. Có sừng
b. Không có sừng.

Con trâu
Bước 4

Bước 4

a. Biết trèo cây
b. Không biết trèo cây

Con mèo
Con chó

Cá trắm, chim bồ câu, con trâu, con chó, con mèo
Trên cạn
Có thể bay

Dưới nước

Không thể bay

Có sừng

Không có sừng
Có thể trèo
cây

Không thể trèo
cây

Xây dựng cây phân loại và khóa lưỡng phân một
số cây có trong vườn trường

- Tiến hành
Nhận biết các cây trong vườn
Lập danh sách các cây trong vườn (nên chọn ít nhất 4 cây).
Phân chia các cây có đặc điểm giống nhau thành từng
nhóm.
Xây dựng cây phân loại
Dựa vào đặc điểm giống nhau, phân chia các cây thành
từng nhóm theo gợi ý sau.

Sơ đồ phân loại các loại cây trong vườn
trường

Xây dựng khóa lưỡng phân
Dựa trên cây phân loại, xây dựng khóa lưỡng
phân theo bảng gợi ý.
Các bước
1a
1b
2a
2b
3a
3b

Đặc điểm
Đặc điểm của
nhóm 1
Đặc điểm của
nhóm 2
?
?
?
?

Tên động vật
?
(Đi tới bước 2)
?
(Đi tới bước 3)
?
?

Nhiệm vụ: Học sinh xây dựng được khóa lưỡng phân cho từ 4 đến 6
loài thực vật quan sát được

BÁO CÁO
TRÊN PHIẾU
BÀI TẬP

42

Báo cáo
Trình bày khóa lưỡng phân của em với các bạn trong lớp.
Các cây trong vườn trường
Thân gỗ: xà cừ, xoài, sấu, hoa sữa.
Thân cột: dừa.
Thân bò: cỏ mần trầu, rau  má.
Xây dựng cây phân loại

Thân gỗ: xà cừ, xoài, sấu, hoa sữa.

44

Thân bò: cỏ mần trầu, rau  má.
45

Các bước
1a
1b

2a
2b
3a
3b

Đặc điểm

Tên cây

Cây thân gỗ

(Đi tới bước 2)

Cây thân bò

(Đi tới bước 3)

Lá mọc vòng

Hoa sữa

Lá mọc cách
Gân lá song song
Gân lá hình mạng
Xây dựng khóa lưỡng phân

Sấu
Cỏ mần trầu
Rau má

Bài tập 2: Quan sát hình ảnh sau.

TRẢ LỜI CÂU HỎI

Hãy nêu các đặc điểm được sử dụng để phân biệt các sinh
vật trong hình vào bảng 1
Tên sinh vật
Con thỏ
Cây hoa sen
Con cá rô phi
Con chim bồ câu

Đặc điểm

TRẢ LỜI CÂU HỎI

Hãy nêu các đặc điểm được sử dụng để phân biệt các
sinh vật trong hình
Tên sinh vật

Đặc điểm

Con thỏ

Có khả năng di chuyển, có chân, không biết bay.

Cây hoa sen

Không có khả năng di chuyển.

Con cá rô phi

Có khả năng di chuyển, không có chân.

Con chim bồ câu

Có khả năng di chuyển, có chân, biết bay.