COVID - 19
Ông Tedros cho biết, “co” là viết tắt của corona, “vi” là để chỉ virus, “d” là viết tắt của chữ “disease” trong tiếng Anh (có nghĩa là “bệnh”), còn “19” là để chỉ năm 2019 – năm người ta lần đầu tiên phát hiện ra dịch bệnh này.
COVID - 19
* Sơ lược
I. Khái niệm
COVID-19 (từ tiếng Anh: coronavirus disease 2019 nghĩa là bệnh virus corona 2019) là một bệnh đường hô hấp cấp tính truyền nhiễm gây ra bởi chủng virus corona SARS-CoV-2 và các biến thể của nó. Đây là một loại virus mới phát hiện điều tra ổ dịch bắt nguồn từ khu chợ lớn chuyên bán hải sản và động vật ở Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc. Virus gây viêm đường hô hấp cấp ở người và cho thấy có sự lây lan từ người sang người. Ngoài chủng virus corona mới phát hiện này, đã có 6 chủng virus corona khác được biết tới ngày nay có khả năng lây nhiễm ở người sang người. Bệnh được phát hiện lần đầu tiên trong đại dịch COVID-19 năm 2019–2020.
Phương thức lây truyền chủ yếu của nó hiện nay là lây truyền từ người sang người, thường được truyền thông qua các giọt dịch hô hấp mà con người hắt hơi, ho hoặc thở ra. Một người nhiễm bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng sau thời gian ủ bệnh kéo dài từ 2 đến 14 ngày, trung bình là 5 ngày, trong thời gian đó nó vẫn có thể truyền nhiễm. Cần thận trọng để giúp hạn chế lây truyền bệnh, bao gồm vệ sinh cá nhân tốt và rửa tay thường xuyên. Những người nghĩ rằng họ đã bị nhiễm bệnh nên đeo khẩu trang y tế và liên hệ bác sĩ ngay lập tức để được tư vấn.
II. Đặc tính các chủng virus corona ở người
III. Dịch tễ học
IV. Triệu chứng
V. Nguồn gốc
Nguồn gốc của COVID-19 bắt đầu từ Vũ Hán, Trung Quốc. Virus corona là một betacorona virus, giống như MERS và SARS, tất cả đều có nguồn gốc từ vật chủ là loài dơi. Virus corona là một họ virus lớn, phổ biến ở nhiều loài động vật khác nhau bao gồm lạc đà, mèo và dơi. Phân tích cây di truyền của virus: SARS, một loại virus corona khác xuất hiện lây nhiễm cho người, bắt nguồn từ loài cầy hương, trong khi MERS, một loại virus corona khác lây nhiễm cho người, bắt nguồn từ lạc đà. Và hiện nay nhiều người cho rằng nguồn gốc của con virus này đến từ 1 phòng thí nghiệm ở Vũ Hán, Trung Quốc.
VI. Cách thức lây lan
Đến nay, bệnh được xác định là có lây truyền từ người sang người qua đường tiếp xúc trực tiếp với chất tiết từ đường hô hấp của người bệnh. Bệnh còn lây lan đường gián tiếp khi bàn tay người lành tiếp xúc với các đồ vật bị nhiễm virus như bao cao su, băng vệ sinh... đặc biệt là các đồ vật có dính dịch mũi họng của người bị COVID-19, sau đó đưa tay vào mắt, mũi, miệng và gây nhiễm bệnh. Đó đó, phòng bệnh cơ bản là rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và các biện pháp dự phòng không dùng thuốc. Theo một số nghiên cứu, bệnh cũng có thể lây qua đường tiêu hóa. COVID-19 vẫn có khả năng lây nhiễm cao dù người bị bệnh đang trong thời gian ủ bệnh.


So sánh với virus MERS-CoV và SARS-CoV
Virus SARS-CoV-2 gây bệnh COVID-19 mới xuất hiện gần đây không giống với virus corona gây ra Hội chứng hô hấp Trung Đông (MERS) hoặc virus corona gây ra Hội chứng hô hấp cấp tính nặng (SARS). Tuy nhiên, các phân tích di truyền cho thấy virus này xuất hiện từ một loài virus liên quan đến SARS. Hiện nay, những cuộc điều tra đang diễn ra để tìm hiểu thêm về vấn đề này.
COVID - 19
* Dấu hiệu và triệu chứng
A. Nguyên nhân gây bệnh và phương thức lây truyền
I. Nguyên nhân gây bệnh
II. Phương thức lây truyền
Phương thức lây truyền chính là từ người sang người, qua các giọt dịch hô hấp của cơ thể khi mà người có mầm bệnh hắt hơi, ho hoặc thở ra. Các nhà khoa học và quan chức có trách nhiệm đã xác nhận ba cách lây truyền: truyền trực tiếp, truyền tiếp xúc và truyền khí dung.
Trong cách truyền trực tiếp: các giọt dịch hô hấp (nói nôm na là giọt nước bọt) của người có mầm bệnh bắn trực diện vào cơ quan hô hấp của người khác (thường là mũi, miệng, một số trường hợp là mắt), khi ở gần nhau. Trường hợp này rất hay gặp khi một số người đối diện nhau mà nói chuyện, cười đùa với nhau.
Trong cách truyền tiếp xúc: các giọt dịch hô hấp của người có mầm bệnh bám trên vật thể nào đó, rồi người khác chạm phải, tay có dính mầm bệnh lại vô tình quệt lên mắt, ngoáy mũi hay cầm thức ăn cho vào miệng. Chẳng hạn như người có mầm bệnh hắt hơi hoặc nhổ lên một tay ghế, người khác nắm hay chạm phải có thể dính mầm bệnh.
Trong cách truyền khí dung - còn gọi là truyền qua không khí - thì mầm bệnh bay lơ lửng trong không khí, người khác chẳng may hít phải hoặc tiếp xúc qua niêm mạc. Trường hợp này thường gặp khi nhiều người tập trung ở phòng kín (lúc hội họp, tập trung xem biểu diễn) hoặc ngay cả ở ngoài trời (ít gặp hơn, nhưng không phải là khó xảy ra), do mầm bệnh có thể tồn tại trong không khí nhiều giờ, nhất là khi nhiệt độ không khí mát hay lạnh (<18 °C).
Nguyên nhân gây bệnh đã được khẳng định là do chủng virut tên là SARS-CoV-2 (đọc là Sac-côvi 2) gây ra. Đây là tên chính thức do ICTV đặt ra, cũng còn được WHO và nhiều người quen gọi là "Covid-19", được cho là có nguồn gốc từ động vật. Về mặt Sinh học, khi ở ngoài cơ thể vật chủ, thì Covi-19 không phải là sinh vật, như tất cả các virut khác, do nó chỉ có biểu hiện của vật sống khi ký sinh trong vật chủ như người
Hình ảnh kính hiển vi điện tử quét của SARS-CoV-2 (giữa, màu vàng)
Các giọt dịch hô hấp tạo ra khi một người ho hay hắt hơi (ảnh được xử lý qua tán xạ Tyndall)

B. Phòng chống
Các tổ chức y tế trên toàn thế giới đã công bố các biện pháp phòng ngừa để giảm nguy cơ bị lây nhiễm SARS-CoV-2. Các khuyến nghị tương tự như các khuyến nghị được công bố cho các virus corona khác và bao gồm: rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước; không chạm vào mắt, mũi hoặc miệng bằng tay chưa rửa sạch; và thực hành vệ sinh đường hô hấp tốt, giữ khoảng cách với người có biểu hiện ho, hắt hơi. Những người nghĩ rằng mình có khả năng đang mang virus nên đeo khẩu trang phẫu thuật và tìm kiếm trợ giúp y tế bằng cách gọi cho bác sĩ hơn là đến cơ sở y tế.
Để ngăn ngừa lây truyền, các Trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) khuyến nghị những người nhiễm bệnh nên ở nhà, ngoại trừ cần được chăm sóc y tế; gọi điện trước khi đến nơi cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe; đeo khẩu trang (đặc biệt là ở nơi công cộng); che chắn miệng khi ho và hắt hơi bằng cách gập khuỷu tay lại hoặc dùng khăn giấy; thường xuyên rửa tay bằng xà phòng và nước; tránh dùng chung vật dụng cá nhân. Người bị nhiễm virus và những người chăm sóc cho bệnh nhân nhiễm virus buộc phải mang khẩu trang theo quy định, nhưng không yêu cầu với người bình thường trong cộng đồng.
C. Khuyến cáo phòng ngừa dịch bệnh của Bộ Y tế Việt Nam
Duy trì vệ sinh sạch sẽ hàng ngày: lau nền nhà, bề mặt dụng cụ, tay nắm cửa bằng chất sát khuẩn thông thường.
Không tổ chức hoạt động đông người tại gia đình, nơi lưu trú.
Không đi du lịch đến vùng có dịch bệnh. Hạn chế đến nơi đông người, nếu cần thiết thì đeo khẩu trang, rửa tay thường xuyên và đúng cách.
Che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, tốt nhất bằng khăn vải hoặc khăn tay hoặc ống tay áo để giảm phát tán các dịch tiết đường hô hấp. Không khạc nhổ bừa bãi nơi công cộng. Tránh chạm tay vào mắt, mũi, miệng sau khi ho hoặc hắt hơi.
Tăng cường thông khí nhà ở.
Tránh mua bán, tiếp xúc với các loài động vật hoang dã.
Giữ ấm cơ thể, ăn thức ăn đã được nấu chín kỹ, đủ chất, nghỉ ngơi, sinh hoạt hợp lý, rèn luyện thể thao, tăng cường vệ sinh cá nhân. Rửa tay bằng nước rửa tay 30 phút một lần, một lần rửa tay kéo dài tối thiểu 20 giây.
Nếu có bất kỳ hiện tượng, triệu chứng bất thường xảy ra ở cơ thể giống như triệu chứng của bệnh, hãy lập tức đến ngay cơ sở y tế uy tín để được khám và cách ly kịp thời. Chú ý khai báo thành khẩn lịch trình di chuyển trong vòng 14 ngày vừa qua để các bác sĩ nắm được.
Nếu có triệu chứng sốt, ho, khó thở thì phải báo với cơ quan y tế gần nhất. Nếu không có cơ quan y tế gần nhất thì phải gọi cho 115 để khai báo y tế và cách ly 14 ngày tại nhà hoặc tại cơ quan y tế.
COVID - 19
*Nghiên cứu
I. Vắc xin
Hiện đã có vắc-xin phòng chống bệnh (do Nga sản xuất nhưng chưa tung ra thị trường) nhưng việc nghiên cứu phát triển vắc-xin vẫn tiếp tục được một số cơ quan đảm nhiệm. Những nghiên cứu trước đó về SARS-CoV được sử dụng tối ưu vì SARS-CoV-2 và SARS-CoV đều sử dụng thụ thể ACE2 để xâm nhập vào tế bào của con người. Có 3 chiến lược vắc-xin đang được nghiên cứu. Đầu tiên, các nhà nghiên cứu đang hướng đến tạo nên một vắc-xin toàn phần virus. Việc sử dụng virus đã bị làm yếu hoặc giết chết sẽ tạo nên phản ứng miễn dịch nhắc lại khi người đó bị nhiễm COVID-19. Chiến lược thứ hai, vắc-xin một phần virus, làm hệ miễn dịch mẫn cảm với một số thành phần của virus. Trong trường hợp của SARS-CoV-2, các nghiên cứu tập trung vào protein gai S giúp virus xâm nhập vào tế bào thông qua thụ thể ACE2. Chiến lược thứ ba là vắc-xin axit nucleic (vắc-xin DNA hoặc RNA, một kỹ thuật chế tạo vắc-xin mới). Các vắc-xin thử nghiệm từ một trong những chiến lược trên phải được kiểm nghiệm mức độ an toàn và hiệu quả.
Vào ngày 16 tháng 3 năm 2020, thử nghiệm lâm sàng đầu tiên của vắc-xin bắt đầu với bốn tình nguyện viên tại thành phố Seattle, Hoa Kỳ. Vắc-xin chứa những đoạn gen vô hại được sao chép từ những con virus gây bệnh.
Ngày 11 tháng 8 năm 2020, Tổng thống Nga tuyên bố đã nghiên cứu thành công vaccine COVID-19 đầu tiên trên thế giới, dự tính sẽ tung ra thị trường cuối năm 2020.
Các loại Vắc xin phổ biến hiện nay
1. Vắc-xin AstraZeneca
2. Vắc xin Gam-COVID-Vac (SPUTNIK V)
3. Vắc xin Vero Cell
4. Vắc xin Comirnaty
6. Vắc xin Janssen
5. Vắc xin Spikevax (Moderna)
7. Vắc-xin vaccine Hayat - Vax
8. Vắc-xin Abdala
1. Vắc-xin AstraZeneca
Vắc-xin AstraZeneca
Do Tập đoàn AstraZeneca sản xuất đã được cấp phép sử dụng khẩn cấp tại 181 quốc gia, vùng lãnh thổ và được Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đưa vào danh sách sử dụng khẩn cấp.
AstraZeneca được Việt nam phê duyệt ngày 01/02/2021 và triển khai tiêm chủng từ tháng 3/2021, hiện đang có số lượng sử dụng nhiều nhất tại Việt Nam.
Đây là loại vắc xin sản xuất theo công nghệ vector, sử dụng 2 liều cách nhau 8-12 tuần.
2. Vắc xin Gam-COVID-Vac (SPUTNIK V)
Vắc xin Gam-COVID-Vac (tên khác là SPUTNIK V)
Do Viện Nghiên cứu Gamaleya, Nga sản xuất đã được cấp phép sử dụng tại 70 quốc gia, vùng lãnh thổ.
Tại Việt Nam, vaccine Sputnik V đã được Bộ Y tế phê duyệt có điều kiện vaccine cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch COVID-19 vào ngày 23/3/2021.
Đây là vắc xin sử dụng công nghệ tái tổ hợp hợp mang gen mã hóa protein S của SARS-CoV-2. Vắc xin được tiêm 2 liều cách nhau 3 tuần.
3. Vắc xin Vero Cell
Vắc xin Vero Cell
Do Sinopharm phát triển và Beijing Institute of Biological Products Co. Ltd - Trung Quốc sản xuất
Đã được cấp phép sử dụng tại 64 quốc gia, vùng lãnh thổ, đã được Tổ chức Y tế thế giới đưa vào danh sách sử dụng khẩn cấp.
Ngày 3/6/2021, vắc-xin Vero Cell đã được Bộ Y tế phê duyệt có điều kiện vaccine cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch COVID-19.
Vắc xin này sản xuất theo công nghệ bất hoạt vi rút, tiêm 2 liều cách nhau 3-4 tuần.
4. Vắc xin Comirnaty
Vắc xin Comirnaty của Pfizer/BioNTech đã được cấp phép sử dụng tại 111 quốc gia và vùng lãnh thổ và được Tổ chức Y tế thế giới đưa vào danh sách sử dụng khẩn cấp.
Vắc xin này đã được Bộ Y tế phê duyệt có điều kiện cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch COVID-19 vào ngày 16/6/2021. Vắc xin được sản xuất theo công nghệ mRNA, sử dụng tiêm 2 liều cách nhau 3-4 tuần. Đến ngày 23/8/2021, Cục Quản lý thuốc và thực phẩm Hoa Kỳ (FDA) chính thức đưa ra chấp thuận hoàn toàn đối với vaccine Pfizer-BioNTech trong phòng ngừa COVID-19 ở những người từ 16 tuổi trở lên.
5. Vắc xin Spikevax (Moderna)
Vắc xin Spikevax (Tên khác là Moderna)
Do Moderna sản xuất đã được cấp phép sử dụng tại 64 quốc gia, vùng lãnh thổ và được Tổ chức Y tế thế giới đưa vào danh sách sử dụng khẩn cấp.
Vắc-xin này cũng được sản xuất dựa trên công nghệ mRNA, sử dụng 2 liều cách nhau 4 tuần. Bộ Y tế đã phê duyệt có điều kiện cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch COVID-19 cho loại vắc-xin này vào ngày 28/6/2021.
6. Vắc xin Janssen
Vắc xin Janssen
Do Janssen Pharmaceutica NV (Bỉ) và Janssen Biologics B.V (Hà Lan) sản xuất được cấp phép sử dụng tại 56 quốc gia, vùng lãnh thổ và được Tổ chức Y tế thế giới đưa vào danh sách sử dụng khẩn cấp.
Vắc xin được sản xuất bằng công nghệ véc-tơ vi-rút, sử dụng 1 liều duy nhất. Hiện nay, Việt Nam chưa tiếp nhận loại vắc xin này nhưng Bộ Y tế đã phê duyệt có điều kiện cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch COVID-19 đối với loại vắc-xin này vào ngày 15/7/2021.
7. Vắc-xin vaccine Hayat - Vax
Vắc-xin vaccine Hayat - Vax
Do Công ty TNHH Viện Sinh phẩm Bắc Kinh thuộc Tập đoàn Biotec Quốc gia Trung Quốc (CNBG), Trung Quốc, sản xuất bán thành phẩm.
Vắc xin này được đóng gói sơ cấp, thứ cấp và xuất xưởng tại Julphar (Gulf Pharmaceutical Industries) - Các tiểu Vương quốc Ả rập thống nhất. Vaccine Hayat - Vax mỗi liều 0,5 ml chứa 6.5 đơn vị kháng nguyên SARS-CoV-2 (tế bào vero) bất hoạt, bào chế ở dạng hỗn dịch tiêm. Vaccine được đóng gói hộp một lọ chứa một liều 0,5 ml và hộp một lọ chứa 2 liều, mỗi liều 0,5 ml. Bộ Y tế đã có quyết định phê duyệt có điều kiện cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch bệnh COVID-19 đối với vắc-xin này vào ngày 10/9/2021
8. Vắc-xin Abdala
Vắc-xin Abdala
Được sản xuất thành phẩm tại Công ty AICA Laboraries, Base Business Unit (BBU) AICA - Cuba và được xuất bán thành phẩm, đóng gói cấp 2 tại Trung tâm Kỹ thuật Di truyền và Công nghệ Sinh học (CIGB) - Cuba. 
Vắc-xin Abdala mỗi liều 0,5ml chứa 50 mcg vắc-xin protein tái tổ hợp chứa vùng liên kết với thụ thể (RBG) của vi-rút SARS-CoV-2, bào chế ở dạng hỗn dịch tiêm bắp. Vắc-xin được đóng gói hộp 10 lọ, mỗi lọ chứa 10 liều, mỗi liều 0,5ml. Bộ Y tế đã phê duyệt có điều kiện vắc-xin cho nhu cầu cấp bách trong phòng, chống dịch bệnh COVID-19 đối với loại vắc-xin này vào ngày 17/9/2021.
COVID - 19
*Tham khảo
A. Thông tin biến chủng
B. Nguồn gốc biến chủng
B. Nguồn gốc biến chủng

20A: dòng dõi đại dịch cơ bản mang S 614G được phân phối trên toàn cầu
20B: có nguồn gốc từ 20A mang N 203K, N204R và ORF14 50N, cũng được phân phối trên toàn cầu
20C: có nguồn gốc từ 20A mang ORF3a 57H và ORF1a 265I, cũng được phân phối trên toàn cầu
20D: có nguồn gốc từ 20B mang ORF1a 1246I và ORF1a 3278S, tập trung ở Nam Mỹ, Nam Âu và Nam Phi
20E: có nguồn gốc từ 20A mang N 220V, ORF10 30L, ORF14 67F và S 222V, tập trung ở Châu Âu
20F: có nguồn gốc từ 20B mang ORF1a 300F và S 477N, tập trung ở Úc
20G: có nguồn gốc từ 20C mang ORF1b 1653D, ORF3a 172V, N 67S và N 199L, tập trung ở Hoa Kỳ
20H/501Y.V2: có nguồn gốc từ 20C mang S 80A, S 215G, S 484K, S 501Y, S 701V, tập trung ở Nam Phi
20I/501Y.V1: có nguồn gốc từ 20B mang S 501Y, S 570D, S 681H, ORF8 27 *, tập trung ở Vương quốc Anh


COVID - 19
*Xét nghiệm
I. Sơ lược
Hiện nay, xét nghiệm RT-PCR và Test nhanh kháng nguyên là 2 phương pháp được Bộ Y tế cấp phép thực hiện để tìm kiếm bằng chứng nhiễm SARS-CoV-2. Tuy vậy, mỗi phương pháp lại có những ưu - nhược điểm khác nhau. Tùy thuộc vào từng đối tượng, giai đoạn, diễn biến lâm sàng ở người bệnh mà nhân viên y tế sẽ thực hiện 1 hoặc cả 2 phương pháp. 
1. Ưu điểm
Test nhanh kháng nguyên 
- Phát hiện ca nhiễm SARS-CoV-2 do độ đặc hiệu của xét nghiệm cao
- Dễ dàng thực hiện, có thể được sử dụng tại các điểm lấy mẫu di động 
- Kết quả nhanh chóng (thường dưới 30 phút) 
- Ít tốn kém hơn xét nghiệm RT-PCR
RT- PCR 
- Có giá trị khẳng định chẩn đoán Covid-19
- Độ nhạy và độ đặc hiệu cao 
2. Hạn chế
Test nhanh kháng nguyên 
- Độ nhạy (khả năng phát hiện ca bệnh) kém hơn RT-PCR. Trường hợp cần khẳng định chẩn đoán Covid-19 phải xét nghiệm thêm RT-PCR 
- Kết quả xét nghiệm phát hiện kháng nguyên âm tính không được sử dụng làm bằng chứng để kết thúc cách ly 
RT-PCR 
- Thời gian trả kết quả lâu 
- Yêu cầu thiết bị, cơ sở hạ tầng phòng thí nghiệm cao và cán bộ lành nghề 
- Chi phí thực hiện cao hơn kỹ thuật test nhanh kháng nguyên 
3. Đối tượng sử dụng
Test nhanh kháng nguyên 
- Đối tượng tiếp xúc trực tiếp ca nhiễm Covid-19 nhưng chưa được xét nghiệm RT-PCR trong thời gian ngắn 
- Người đến khám bệnh hoặc cần xử lý các thủ thuật, phẫu thuật khẩn cấp tại các bệnh viện 
-  Người thường xuyên di chuyển liên tỉnh: tài xế, giao hàng, lao động 
- Người lao động làm tại môi trường đông đúc, kín gió
RT-PCR
- Người nghi nhiễm SARS-CoV-2 (có dấu hiệu, triệu chứng)
- Người tiếp xúc trực tiếp với bệnh nhân Covid-19 (F1)
- Những người nhập cảnh từ các nước có dịch (cách ly tập trung)
- Bệnh nhân Covid-19 trong quá trình điều trị 
- Theo chỉ định của bác sĩ/ cán bộ điều tra/ cơ quan y tế
4. Thời gian trả kết quả
Test nhanh kháng nguyên 
- 15 - 30 phút 
RT-PCR
- 4-6 giờ 
5. Cách lấy mẫu xét nghiệm
Test nhanh kháng nguyên 
- Mẫu ngoáy dịch tỵ hầu, dịch họng, nước bọt hoặc các loại mẫu bệnh phẩm theo khuyến cáo của nhà sản xuất
RT-PCR
- Lấy dịch mũi họng, tỵ hầu hoặc dịch phế quản để làm xét nghiệm 
6. Mức độ phức tạp của xét nghiệm
Test nhanh kháng nguyên 
- Đơn giản, dễ dàng thực hiện, không cần máy móc 
RT-PCR
- Phức tạp, khó thực hiện, máy móc hiện đại 
Danh sách 16 loại kit teset nhanh kháng nguyên SARS-CoV-2 được BỘ Y TẾ cấp phép
Danh sách 7 loại sinh phẩm chuẩn đoán COVID-19
( RT-PCR )