Chào mừng quý thầy cô về dự giờ

- Điệp ngữ là gì ?
- Tìm và cho biết dạng điệp ngữ trong các ví dụ sau.
Đảng ta đó trăm tay nghìn mắt.
Đảng ta đây xương sắt da đồng.
Đảng ta muôn vạn công nông.
Đảng ta muôn vạn tấm lòng niềm tin.
( Tố Hữu )

Đảng ta
Điệp ngữ cách quãng
Biết viết gì đây biết viết gì ?
Viết gì thôi viết để dành khi.
Dành khi buồn nhớ mình xem lại.
Xem lại ngày xưa đã viết gì ?
Viết gì, dành khi, xem lại

Ai xui con cuốc gọi vào hè.
Cái nóng nung người nóng nóng ghê !
( Nguyễn Khuyến )

Điệp ngữ cách quãng và nối tiếp
Điệp ngữ chuyển tiếp
TIẾT 61: CHƠI CHỮ
1/ Ví dụ: ( SGK /163)

Bà già đi chợ Cầu Đông,
Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng?
Thầy bói xem quẻ nói rằng:
Lợi thì có lợi nhưng răng không còn.
I. Thế nào là chơi chữ?

là lợi lộc, lợi ích, thuận lợi
một bộ phận trong khoang miệng, bao quanh răng.
- Lợi (câu 2):
- Lợi (câu 4):
 Dựa vào hiện tượng đồng âm.
- Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước, ...làm câu văn hấp dẫn và thú vị.
Bài tập :
“Trùng trục như con chó thui
Chín mắt, chín mũi, chín đuôi, chín đầu”
Em hãy chỉ ra biện pháp chơi chữ được sử dụng trong câu trên?
Chơi chữ dựa trên hiện tượng đồng âm
(Không phải có chín mắt, chín mũi mà bị thui chín).
II. Các lối chơi chữ:
Chỉ rõ lối chơi chữ trong các ví dụ sau:
VD1. Con ruồi đậu mâm xôi đậu.
VD 2.
Sánh với Na-va “ranh tướng” Pháp
Tiếng tăm nồng nặc ở Đông Dương.
( Tú Mỡ)
Dùng từ đồng âm
Đậu 1: động từ
Đậu 2: danh từ
“ranh tướng”: tên tướng ranh mãnh, nhãi ranh.
=> Dùng lối nói trại âm (gần âm)
VD3.
Mênh mông muôn mẫu một màu mưa
Mỏi mắt mien man mãi mịt mờ
Mộng mị mỏi mòn mai một một
Mĩ miều may mắn mây mà mơ
Điệp phụ âm “m”
Dùng cách điệp âm
VD 4.
Con cá đối bỏ trong cối đá
Con mèo cái nằm trên mái kèo
Trách cha mẹ em nghèo, anh nỡ phụ duyên em
Cá đối => cối đá
Mèo cái => mái kèo
=> Dùng lối nói lái
VD 5
Đi tu phật bắt ăn kiêng
Thịt chó ăn được thịt cày thì không?
Dùng từ đồng nghĩa
VD 6
Trăng bao nhiêu tuổi trăng già
Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non?
Dùng từ trái nghĩa
VD 7
Nửa đêm giờ tí canh ba
Vợ tôi con gái đàn bà nữ nhi
Dùng từ gần nghĩa
- Dùng lối nói trại âm( gần âm..)
- Dùng cách điệp âm.
- Dùng lối nói lái.
- Dùng từ ngữ đồng âm.
- Dùng từ trái nghĩa, từ đồng nghĩa, từ gần nghĩa.
Các lối chơi chữ thường gặp là:
Chơi chữ thường được sử dụng trong cuộc sống thường ngày, trong văn thơ, trong câu đối, câu đố.
III. Luyện tập:
Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà,
Rắn đầu biếng học chẳng ai tha.
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,
Nay thét mai gầm rát cổ cha.
Ráo mép chỉ quen tuồng nói dối,
Lằn lưng cam chịu dấu roi tra.
Từ nay Trâu Lỗ(a) chăm nghề học,
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.
( Lê Quý Đôn)
Bài 1. Đọc bài thơ dưới đây và cho biết tác giả đã dùng những từ ngữ nào để chơi chữ ?
Bài tập 1:
Tác giả đã dùng những từ ngữ để chơi chữ:
liu điu, rắn, hổ lửa, mái gầm, ráo, lằn, trâu, lỗ, hổ mang các từ chỉ các loài rắn.
Bài tập 2:
Câu sau có những tiếng nào chỉ các sự vật gần gũi nhau? Cách nói này có phải là chơi chữ không?
- Bà đồ Nứa, đi võng đòn tre, đến khóm trúc, thở dài hi hóp.
Nứa,
tre,
trúc,
hóp.
Những tiếng chỉ các sự vật gần gũi nhau:
Nứa, tre, trúc, hóp
Cách nói này là chơi chữ.
Bài tập 4:
Bài 4: Năm 1946, bà Hằng Phương biếu Bác Hồ một gói cam, Bác Hồ đã làm một bài thơ tỏ lòng cảm ơn như sau:
Cảm ơn bà biếu gói cam,
Nhận thì không đúng, từ làm sao đây?
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây,
Phải chăng khổ tận đến ngày cam lai ?
Trong bài thơ này, Bác Hồ đã dùng lối chơi chữ như thế nào?
- Nghĩa của thành ngữ Hán Việt: “khổ tận cam lai”:
+ Nghĩa bóng: hết khổ đến lúc sung sướng ( khổ: đắng; tận: hết; cam: ngọt; lai: đến).
Trong bài thơ trên, Bác Hồ đã dùng lối chơi chữ:
 Lối chơi chữ đồng âm.
Thảo luận nhóm (3 phút)
Thế nào là chơi chữ?
Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm.
B. Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về nghĩa.
C. Chơi chữ là lợi dụng đặc sắc về âm, về nghĩa của từ ngữ để tạo sắc thái dí dỏm, hài hước… làm cho câu văn hấp dẫn và thú vị.
D. Chơi chữ là biện pháp lặp lại từ ngữ để làm nổi bật ý.
4/ CỦNG CỐ:
2. Các lối chơi chữ thường gặp là:
Dùng từ ngữ đồng âm, điệp âm. C. Dùng lối nói lái, trại âm.
Dùng từ trái nghĩa, đồng nghĩa… D. Tất cả đều đúng.
3. Lối chơi chữ sau được dùng ở đâu?
”Suốt đời đi với học sinh,
Nhờ nó ta biết đầu mình chân tay”.
A. Trong câu đối B. Trong câu đố. C. Trong văn thơ trào phúng.
HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ:
- Bài cũ:
+ Học thuộc 2 ghi nhớ – Làm BT 3/ 166.
+ Sưu tầm các câu ca dao có sử dụng lối chơi chữ và phân tích giá trị của chúng.
- Bài mới:
Soạn bài: “ Làm thơ lục bát”
Nắm lại luật thơ lục bát.
Kẻ lại sơ đồ trong SGK điền các kí hiệu B,T,V ứng với mỗi tiếng của bài ca dao.
Nhận xét về tương quan thanh điệu giữa tiếng thứ 6 và tiếng thứ 8
Tập làm một bài thơ lục bát theo đúng luật.