CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC

Chương I. Nhập môn chủ nghĩa xã
hội khoa học

I. Lược khảo tư tưởng
xã hội chủ nghĩa trước
Mác

Khái niệm
•

Tư tưởng xã hội chủ nghĩa là hệ thống những quan niệm phản ánh nhu cầu,
hoạt động thực tiễn và những ước mơ của các giai cấp lao động, bị thống
trị; phản ánh về con đường, cách thức và phương pháp đấu tranh nhằm xây
dựng một xã hội trong đó không có áp bức, bóc lột,bất công, mọi người đều
bình đẳng về mọi mặt, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc

Sự xuất hiện (tiền đề ra đời)
•

Tiền đề: Lực lượng sản xuất phát triển, của cải trong xã hội dư thừa nên
xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất, trong xã hội có sự phân chia giai
cấp và dẫn đến áp bức bóc lột, đấu tranh giai cấp đã làm hình thành tư
tưởng XHCN

Nội dung tư tưởng XHCN:
✦ Phản ánh cuộc đấu tranh của quần chúng lao động bị áp bức
chống lại giai cấp áp bức,
✦ bóc lột
✦ Phản ánh những ước mơ, nguyện vọng của quần chúng lao
động hướng tới một xã hội tốt đẹp hơn
✦ Phản ánh con đường và giải pháp đi tới xã hội tốt đẹp

Các giai đoạn phát triển:
Cổ đại

Trung
đại

Cận đại
(từ thế
kỷ XVI
– thế kỷ
XVIII)

Đầu
thế kỉ
XIX

Tư tưởng xã hội chủ nghĩa sơ khai thời cổ
đại
- Hoàn cảnh lịch sử: Chế độ cộng sản
nguyên thủy tan rã, chế độ chiếm
hữu nô lệ ra đời. Cuộc đấu tranh
chống áp bức tất yếu diễn ra, phản
ánh mâu thuẫn cơ bản trong phương
thức sản xuất chiếm hữu nô lệ
-> Cuộc đấu tranh chống áp bức tất yếu
diễn ra, phản ánh mâu thuẫn cơ bản
trong
phương thức sản xuất chiếm hữu nô lệ

Tư tưởng xã hội chủ nghĩa sơ khai thời cổ
đại
- Hoàn cảnh lịch sử:
+ Chế độ cộng sản nguyên thủy tan rã, thay
vào đó là chế độ chiếm hữu nô lệ với sự
thống trị của giai cấp chủ nô.
+ Kinh tế, xã hội có bước phát triển đáng kể.
Quan hệ hàng hóa – tiền tệ xuất hiện, xã hội
phân chia thành kẻ giàu, người nghèo.
+ Giai cấp chủ nô cùng với các tầng lớp chủ
công trưởng thủ công, quý tộc, tăng ... hợp
thành lực lượng thống trị, áp bức xã hội.Giai
cấp nô lệ và các tầng lớp lao động khác hợp
thành lực lượng bị thống trị, bị áp bức

Tư tưởng xã hội chủ nghĩa sơ khai thời cổ
đại
- Hoàn cảnh lịch sử:

 Cuộc đấu tranh chống áp bức, bóc lột do
các giai cấp và tầng lớp bị thống trị
tiến hành là tất yếu, phản ánh mâu
thuẫn cơ bản trong phương thức sản
xuất chiếm hữu nô lệ

Tư tưởng xã hội chủ nghĩa sơ khai thời cổ
đại
- Hoàn cảnh lịch sử:

 Cuộc đấu tranh chống áp bức, bóc lột do
các giai cấp và tầng lớp bị thống trị
tiến hành là tất yếu, phản ánh mâu
thuẫn cơ bản trong phương thức sản
xuất chiếm hữu nô lệ

Tư tưởng xã hội chủ nghĩa sơ khai thời cổ
đại
- Nội dung: Tư tưởng XHCN thời cổ đại, là một hình
thái ý thức của quần chúng lao động phản kháng
chế độ chiếm hữu nô lệ điển hình trong lịch sử cổ
đại:
+ Thể hiện những ước mơ, khát vọng của nhân dân
về một xã hội tốt đẹp, khát vọng được quay về
“thời đại hoàng kim”, quay về “tổ chức XH sơ
khai” (XHCS nguyên thủy)
+ Hình thức biểu hiện: thông qua những câu chuyện
thần thoại dân gian, những áng văn chương
- Hạn chế: những biện pháp để thực hiện những ước
mơ, khát vọng ấy thường hết sức mơ hồ, thậm
chí muốn quay về chế độ bình quân của cộng
đồng nguyên thủy

Những yếu tố tư tưởng xã hội chủ nghĩa
thời kỳ trung đại
- Bối cảnh lịch sử:
+ Thế kỷ V-XV là thời kỳ chế độ phong kiến
hình thành và phát triển
+ Đạo đức Cơ đốc chi phối nặng nề đời
sống tinh thần ở châu Âu
+ Giáo hội đã biến chất và cùng nhà nước
phong kiến đàn áp phong trào đấu tranh
của nhân dân lao động chống sự bóc lột
phong kiến

Những yếu tố tư tưởng xã hội chủ nghĩa
thời kỳ trung đại
- Nội dung tư tưởng XHCN thời trung đại:
+ Một là, mang màu sắc tôn giáo
+ Hai là, thường xuất hiện dưới hình thức các
phong trào dị giáo. VD: cải cách kháng nghị
hay cải cách tin lành được khởi xướng bởi
Martin Luther, Jan Hus,…

Martin Luther (1483-1546)

Tư tưởng XHCN thời cận đại từ thế kỷ XVI –
thế kỷ XVIII

Hoàn cảnh lịch sử: từ khoảng tk XV đến cuối tk XVIII, nhân loại những bước tiến
dài trong đời sống kinh tế, xã hội:
+ Các công trường thủ công có tính chất chuyên môn hóa dân hình thảnh thay thế
cho tính chất hợp tác sản xuất theo kiểu phường hội.
+ Sự phân hóa giai cấp diễn ra mạnh mẽ, những thành phần đầu tiên của giai
cấp vô sản và tư sản được hình thành, phát triển nhanh cùng sự phát triển của
nền công nghiệp lớn, sự mở mang thuộc địa thị trường TBCN.
+ Nhiều cuộc cách mạng tư sản nổ ra và thắng lợi . Giai cấp tư sản từng bước
thiết lập địa vị thống trị của mình, CNTB dần thay thế CĐPK ở Châu Âu, Bắc Mỹ.
Sự tích tụ và tập trung tư bản diễn ra mạnh mẽ, xung đột giai cấp diễn ra gay gắt,
…
=>Những điều kiện tiền đề ấy, đã làm tư tưởng XHCN phát triển sang một thời kỳ
mới, qua công lao và đóng góp của nhiều nhà tư tưởng vĩ đại.

Tư tưởng XHCN thời cận đại từ thế kỷ XVI –
thế
kỷ
XVIII
* Tô-mát Mo-rơ (1478-1535): Là tác giả của tác
phẩm văn học xã hội chủ nghĩa không tưởng đầu
tiên, tác phẩm “Utopia” (Không tưởng)

Tư tưởng XHCN thời cận đại từ thế kỷ XVI –
thế kỷ XVIII
- Ưu điểm:
+ Phê phán trật tự chính trị - xã hội đang thối nát
ở Anh và nhiều nước khác ở Tây Âu
+ Phê phán chính sách chiếm đoạt ruộng đất của
giai cấp tư sản với hình ảnh“cừu ăn thịt người”
+ Phê phán công trường thủ công kéo dài thời
gian lao động để bóc lột người lao động
+ Chỉ ra con đường để xóa bỏ bất công trong xã
hội, xây dựng xã hội bình đẳng phải xóa bỏ chế
độ tư hữu
+ Ông cũng chỉ ra xã hội cần vươn tới là xã hội
có: sở hữu tập thể, lao động tập thể, không có áp
bức bóc lột, một xã hội thống nhất được quản lý

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII
- Hạn chế:
+ Ông chưa tin xã hội tốt đẹp mà ông mô tả sẽ
tồn tại
+ Ông đã nêu ra những tư tưởng tương đối toàn
diện về xã hội tương lai nhưng mới chỉ dừng lại
ở văn học viễn tưởng, chưa phải là một cương
lĩnh hành động

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII

* Tômađô Campanenla (1568-1639): Là tác giả
của tác phẩm nổi tiếng “Thành Phố mặt trời”
(1601)

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII

* Tômađô Campanenla (1568-1639): Là tác giả
của tác phẩm nổi tiếng “Thành Phố mặt trời”
(1601)
- Ưu điểm:
+ Phê phán xã hội nước Ý: có nhiều bất công,
tệ nạn
+ Phủ nhận chế độ tư hữu, xây dựng xã hội
dựa trên nền tảng: tài sản là của chung, quan
điểm phân phối theo nhu cầu.
+ Ông mong muốn xã hội hòa bình, không có
bạo lực, không có chiến tranh, xã hội còn có
nhà nước, các chức trách đều được dân bầu
và bãi miễn trên cơ sở tài năng của họ

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII
- Hạn chế: Tư tưởng tiến bộ của Campanella

chỉ dừng lại ở tác phẩm văn học viễn tưởng.
Hơn nữa, một số ý tưởng của ông rơi vào duy
tâm, giản đơn, thậm chí thô thiển và lạc hậu.

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII

- Uynxtenli

+ Tác phẩm: Luật tự do

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII
- Tư tưởng của Uynxtenli

+ Chủ trương: Cải tạo xã hội cũ bằng
cách xóa bỏ chế độ tư hữu về tư liệu
sản xuất
(ruộng đất), xây dựng chế độ XH mới
có tính chất xã hội chủ nghĩa
Tư tưởng của ông đã có sự phê phán
chế độ tư hữu nhưng còn hạn chế là
dựa vào chính phủ tư sản để cải tạo
xã hội và chưa tách khỏi sự thần bí
của tôn giáo

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
*Thế kỷ XVIII (ở Pháp)
Thời kì này tư tưởng XHCN được đúc kết thành lí luận, được thể hiện
trong cách tác phẩm lí luận

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
*Giăng Mêliê ( 1664 – 1729 )
- Tác phẩm: “ Những di chúc của
tôi”
+ Nguyên nhân của bất bình đẳng
do chính con người tạo ra
+ Người nông dân đứng ở vị trí
trung tâm của đời sống xã hội
chính trị đương thời.
+ Ông nêu những yêu sách rộng
lớn: quốc hữu hóa ruộng đất, thiết
lập chế độ công hữu tài sản

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
• Phrăngxoa Morenly
- Tác phẩm chủ yếu: Bộ luật tự nhiên (1775)
+ Lý thuyết về quyền bình đẳng tự nhiên
+ Chế độ tư hữu làm mất đi những luật lệ, những quan hệ bình đẳng
tự nhiên Cần xóa bỏ chế độ tư hữu để xóa bỏ mọi tệ nạn xã hội
+ Nêu tư tưởng về xh mới
+ Đề xuất biện pháp xóa bỏ xã hội cũ: giáo dục trang bị kiến thức và
đạo đức, thay luật lệ cũ bằng luật lệ mới

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
•

Gabriendơ Mably (1709-1785)Ông xây dựng “ lý thuyết về
những sự đam mê”
+ Trước khi có chế độ tư hữu chỉ có
những đam mê tốt đẹp. Chế độ tư
hữu ra đời đã làm cho xã hội tốt đẹp
trở nên xấu xa
+ Quan điểm về xã hội mới
+ Hạn chế: còn ảnh hưởng bởi tôn giáo,
quan điểm bình đẳng xã hội còn mơ hồ

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
* Gracco Babop (1760-1797): Là tác
giả của tác phẩm “Tuyên ngôn của
những người bình dân”

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:

Ưu điểm:
+ Tác phẩm của ông ra cương lĩnh hành động với những nhiệm vụ cần phải thực
hiện trong tiến trình cách mạng: Tổ chức sản xuất bánh mì để cứu đói cho những
người nghèo khổ, tịch thu nhà ở của bọn nhà giàu có chia cho dân nghèo,trả lại
cho người nghèo những vật đã đem cầm cố. Chiếm kho bạc nhà nước,bưu điện,
các kho hàng…
+ Ông khẳng định cội nguồn của mọi sự bất hạnh trong xã hội là do chế độ tư hữu.
Ông cho rằng mọi người đều có trách nhiệm lao động.
+ Chủ trương thiết lập chuyên chính cách mạng của những người lao động và coi
đó là công cụ cần thiết để tiến hành cải tạo xã hội cũ
+ Nêu tư tưởng về xây dựng xã hội mới
→Lần đầu tiên phong trào đấu tranh cho CNXH đặt ra với tính cách là phong trào
thực tiễn
→Tư tưởng XHCN biểu hiện thành trào lưu tư tưởng XHCN

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
- Hạn chế: Còn mang tính không tưởng, tính chất âm mưu của một nhóm nhỏ, chưa thấy
được sức mạnh của quần chúng

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
Tóm lại: CNXH không tưởng (TK XV-XVIII)
+ Mang tính duy tâm và chịu ảnh hưởng của tôn giáo
+ Tư tưởng XHCN phát triển thành 1 trào lưu tư tưởng
+ Tư tưởng XHCN được đúc kết thành lý luận thể hiện trong các tác phẩm
lí luận

Chủ nghĩa XH không tưởng cuối TK XVIII, đầu TK
XIX
Hoàn cảnh lịch sử:
- Nền sản xuất công nghiệp diễn ra nhanh chóng ở Anh, một phần châu Âu và
Bắc Mỹ, sự lớn mạnh của giai cấp tư sản và sự gia tăng nhanh chóng số lượng giai
cấp công nhân.
- Địa vị chính trị của giai cấp tư sản ngày càng được củng cố vững chắc , GCTS càng
bộc lộ bản chất xấu xa, GCCN ngày càng lớn mạnh. Mâu thuẫn gay gắt giữa
giai cấp công nhân, nhân dân lao động với giai cấp tư sản
- Trước tình hình đó, một bộ phận tri thức tư sản và tiểu tư sản có tư tưởng
tiến bộ đã phản ánh những lợi ích, khát vọng của giai cấp công nhân và quần
chúng lao động bị áp bức lại sự bất công của xã hội.

Chủ nghĩa XH không tưởng phê phán TK XIX

Côlôđơ Hăngriđơ Xanhximông ( 1760-1825 )

Chủ nghĩa XH không tưởng phê phán TK XIX

Côlôđơ Hăngriđơ Xanhximông ( 1760-1825 )
- Xuất thân trong một gđ dòng dõi quý tộc ở Pháp
- Tư tưởng:
+ Sự phát triển của XH là một quá trình phát triển không ngừng từ thấp
đến cao
+Luận giải về vấn đề giai cấp và xung đột giai cấp
+ Là người phát ngôn của giai cấp cần lao
+ Chỉ ra tính chất nửa vời, thiếu triệt để của cuộc CMTS Pháp (1789)
+Không chủ trương xóa bỏ tư hữu
+ Phác họa mô hình XH tương lai: XH có nền sản xuất CN hiện đại, một
XH “tự do,bình đẳng và bác ái”
(Mâu thuẫn khi không chủ trương xóa bỏ tư hữu)
+Biện pháp thực hiện: “con đường bình yên chung” để có 1 XH công
bằng tốt đẹp

Chủ nghĩa XH không tưởng phê phán TK XIX
- Hạn chế:
+ Không chủ trương xoá bỏ chủ nghĩa tư bản
+ Thuyết phục các nhà tư bản giúp đỡ mình
+Chưa có nhận thức đúng đắn về sứ mệnh lịch sử của giai cấp vô sản cũng
như vai tròto lớn của hình thức đấu tranh giai cấp

Chủ nghĩa XH không tưởng phê phán TK XIX

Saclo Phurie (1772 - 1837)

Chủ nghĩa XH không tưởng phê phán TK XIX

Saclo Phurie (sinh ra trong gia đình buôn bán, căm ghét TG con buôn, đầu cơ trục
lợi)
*Tư tưởng:
+ Phê phán XH TS, đó là 1 “trạng thái vô chính phủ của nền công nghiệp”
+ Nghịch lý: “sự nghèo khổ được sinh ra từ chính sự thừa thãi”
+ Phê phán đạo đức, hôn nhân tư sản
+ Là người đầu tiên đặt vấn đề giải phóng phụ nữ
- Phurie là nhà biện chứng phân chia lịch sử phát triển của XH thành 4 giai đoạn từ
thấp đến cao:
Mông muội (thời kì con người mới hình thành) Dã man (chiếm hữu nô lệ) Gia
trưởng (thời kì phong kiến) Văn minh
+ Mỗi giai đoạn tương ứng với những lứa tuổi của 1 đời người :
Ấu thơ  Thanh niên Trưởng thành Tuổi già
- Ông phác họa 1 XH mới trong đó có sự thống nhất giữa lợi ích cá nhân với lợi ích
tập thể
- Con đường và biện pháp: Phản đối bạo lực cách mạng. Việc quá độ lên xh tương lai
diễn ra 1 cách hòa bình

Chủ nghĩa XH không tưởng phê phán TK XIX
*Hạn chế:
- Không có chủ trương đấu tranh xóa bỏ chế độ tư hữu
- Phản đối bạo lực cách mạng
- Tư tưởng hay nhưng chưa có con đường cụ thể

Chủ nghĩa XH không tưởng phê phán TK XIX

Ro bớt Ô oen (1771 - 1858)

Chủ nghĩa XH không tưởng phê phán TK XIX

Ro bớt Ô oen (1771 - 1858) (sinh ra trong gia đình là công nên sớm phải đi làm
thuê, 29 tuổi trở thành giám đốc có tài quản lí)
- Tư tưởng:
+ Là nhà tư tưởng đi theo khuynh hướng duy vật và có tiến bộ hơn so với những đại biểu
đương thời
+ Phê phán chế độ TBCN vì nó dựa trên chế độ tư hữu
+ Muốn giải phóng con người cần phải xóa bỏ chế độ tư hữu
+ Ông đề xướng với chính phủ luật lao động nhân đạo chứa đựng nhiều quan điểm
mới về cải cách xã hội
+ Biện pháp: bằng con đường hòa bình, tuyên truyền, giải thích những chân lý cơ
bản thì mới có thể hoàn thành được cuộc cách mạng vĩ đại
- Hạn chế: muốn cải tạo XH bằng con đường hòa bình, đặt nhiều hy vọng vào nhà
cầm
quyền của giai cấp tư sản

Đến giai đoạn này, trào lưu tư tưởng XHCN đã trở thành học
thuyết – Chủ nghĩa xã hội ko tưởng – phê phán đầu thế kỷ
XIX

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
Giá trị của CNXH không tưởng:
• Một là, thể hiện tinh thần lên án, phê phán kịch liệt và gay gắt các xã hội dựa trên
chế độ tư hữu, chế độ quân chủ chuyên chế và chế độ tư bản chủ nghĩa; góp
phần nói lên tiếng nói của những người lao động trước tình trạng bị áp bức, bóc
lột ngày càng nặng nề.
• Hai là, đã phản ánh được những ước mơ, khát vọng của những giai cấp lao động
về một xã hội công bằng, bình đẳng, bác ái. Nó chứa đựng giá trị nhân đạo,
nhânvăn sâu sắc thể hiện lòng yêu thương con người, thông cảm, bênh vực
những người lao khổ, mong muốn giúp đỡ họ, giải phóng họ khỏi nỗi bất hạnh.
• Ba là, bằng việc phác họa ra mô hình xã hội tương lai tốt đẹp, đưa ra những chủ
trương và nguyên tắc của xã hội mới mà sau này các nhà sáng lập chủ nghĩa xã
hội khoa học đã kế thừa một cách có chọn lọc và chứng minh chúng trên cơ sở
khoa học.

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
Hạn chế của CNXH không tưởng:
• Một là, chủ nghĩa xã hội không tưởng không giải thích được bản chất
của các chế độ nô lệ làm thuê. Đặc biệt là nó không thấy được bản
chất của chế độ tư bản chủ nghĩa, chưa khám phá ra được quy luật ra
đời, phát triển và diệt vong của các chế độ đó, đặc biệt là chủ nghĩa tư
bản nên cũng không chỉ ra được con đường, biện pháp đúng đắn để
cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới.
• Hai là, chủ nghĩa xã hội không tưởng đã không phát hiện ra lực lượng
xã hội tiên phong có thể thực hiện cuộc chuyển biến cách mạng từ
chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản là giai
cấp công nhân.
• Ba là, chủ nghĩa xã hội không tưởng muốn cải tạo xã hội bằng con
đường cải lương chứ không phải bằng con đường cách mạng.

Tư tưởng XHCN thời cận đại (CNXH không
tưởng thời cận đại) từ thế kỷ XVI – thế kỷ XVIII:
Nguyên nhân hạn chế của CNXH không tưởng:
- Khách quan: do điều kiện lịch sử quy định và do mâu thuẫn giữa GCVS
và GCTS chưa đặt đến độ chín muồi
- Chủ quan: do chính các nhà không tưởng chưa thoát khỏi hệ tư tưởng
và thế giới quan của giai cấp mình