TIẾT PPCT: 11

BÀI 12

CƠ CHẾ XÁC ĐỊNH GIỚI TÍNH

SƠ ĐỒ PHÁT SINH GIAO TỬ ĐỰC VÀ CÁI

Sù t¹o
2n no·n

2n
n
n

2n
Gi¶m ph©n
1

n
n

Nguyªn
ph©n

2
n

2n

n

Sù t¹o
2n tinh

Gi¶m ph©n
2

n
Trøng

n

2n

2n

n n
Tinh
trïng

n

MỤC TIÊU
• - Nêu được một số đặc điểm của nhiễm sắc thể
giới tính và vai trò của nó đối với sự xác định
giới tính.
• - Giải thích được cơ chế xác định nhiễm sắc
thể giới tính và tỉ lệ đực: cái ở mỗi loài là 1: 1
• - Nêu được các yếu tố của môi trường trong và
ngoài ảnh hưởng đến sự phân hóa giới tính.

TIẾT 12: CƠ CHẾ XAÙC ĐỊNH GIỚI TÍNH
I. NHIỂM SẮC THỂ GIỚI TÍNH
Caùc em hãy quan saùt
hình neâu nhöõng ñieåm gioáng
vaø khaùc nhau cuûa boä NST
ôû: ruoài giaám ñöïc vaø ruoài
giaám caùi.
**Giống nhau:
- Số lượng: có 8 NST
- Hình dạng: 1 cặp hình hạt
2 cặp hình V
**Khaùc nhau veà caëp NST
giôùi tính:
- Con ñöïc: 1 chieác hình
que, 1 chieác hình moùc.
- Con caùi: 1 caëp hình que.

Haõy quan saùt boä NST cuûa ngöôøi vaø giôùi thieäu caëp
naøo laø NST giôùi tính
Nữ

Nam

Boä NST ôû ngöôøi

2n = 46

2n = 8

6A+XX

6A+XY
44A+XX

44A+XY

Trong teá baøo löôõng boäi (2n):
+ Coù caùc caëp NST thöôøng (A) luoân luoân toàn taïi töøng caëp
töông ñoàng.
+ Coù 1 caëp NST giôùi tính XX(töông ñoàng) hoaëc khoâng
töông ñoàng(XY)

NST GIỚI TÍNH
THƯỜNG CÓ Ở
TẾ BÀO NÀO ?

Trong cơ thể, NST giới tính có mặt ở cả TB
sinh dục lẫn TB sinh dưỡng.
Ví dụ ở người:
TB sinh dưỡng: 44A +XX = nữ
44A +XY = nam
TB sinh dục:
- Nữ cho 1 loại:
22A + X
- Nam cho 2 loại: 22A + Y
22A + X

PHIẾU HỌC TẬP
Baûng so sánh sự khác nhau giữa NST thường và NST giới tính ?
SO SÁNH
SỐ LƯỢNG

HÌNH DẠNG

CHỨC NĂNG

NST GIỚI TÍNH

NST THƯỜNG

Baûng so sánh sự khác nhau giữa NST thường
và NST giới tính ?
SO SÁNH

NST GIỚI TÍNH

SỐ LƯỢNG

Chỉ có 1 cặp

NST THƯỜNG

Có nhiều cặp
- Luôn tồn tại thành
từng cặp tương đồng.

HÌNH DẠNG

- Có thể tương đồng
(XX) hoặc không tương
đồng (XY).
- Các cặp NST giới tính
ở cá thể đực và cái khác
nhau.

CHỨC NĂNG

Mang gen quy định tính
Mang gen quy định
trạng liên quan và không các tính trạng thường
liên quan đến giới tính

- Các cặp NST thường
ở cá thể đực và cái
hoàn toàn giống nhau.

KẾT LUẬN :
Ở tế bào lưỡng bội (2n)

- Có các cặp NST thường tồn tại thành từng cặp
tương đồng (ký hiệu là A).
- 1 cặp NST giới tính :

Tương đồng : XX
Không tương đồng : XY

- VD:
- NST giới tính mang gen qui định :
+ Tính đực, cái.
+ Các tính trạng liên quan và không liên quan
đến giới tính.

Vậy NST xác định giới tính
theo cơ chế như thế nào?

BÀI 12: CƠ CHẾ XAÙC ĐỊNH GIỚI TÍNH
II . CƠ CHẾ NST XÁC ĐINH GIỚI TÍNH :
Quan saùt hình thaûo luaän
nhóm vaø traû lôøi 3 caâu hoûi :
- Có mấy loại tinh trùng và trứng
được tạo ra qua giảm phân ?
- Tinh trùng mang NST giới tính nào
thụ tinh với trứng để tạo hợp tử phát
triển thành con trai hay con gái?
- Tại sao tỉ lệ con trai và con gái sơ sinh
là xấp xỉ 1 : 1 ?

Con trai

Con gái

TIẾT 12: CƠ CHẾ XAÙC ĐỊNH GIỚI TÍNH
II . CƠ CHẾ NST XÁC ĐINH GIỚI TÍNH :
saùthay
hình
n mẹ có
- Sinh Quan
con trai
gáithaû
là odoluaä
người
đúng nhóm
khôngvaø
? traû lôøi 3 caâu hoûi :
- Có mấy loại tinh trùng và trứng
được tạo
ra qua
giảm phân
? có hai loại
Không,
vì người
bố mới
tinh
trùng
khác
nhau
về giới tính.
- Tinh
trùng
mang
NST
tính
nào thụ tinh với trứng để tạo hợp tử
phát triển thành con trai hay con gái?
- Tại sao tỉ lệ con trai và con gái sơ
sinh là xấp xỉ 1 : 1 ?

2 tinh trùng tạo ra với tỷ lệ ngang
nhau và chúng tham gia thụ tinh với
xác suất ngang nhau.

Con trai

Con gái

Bè
44A+XY

44A + XY

2n

22A +X

n

22A +Y

mÑ

2n

con trai

n

44A+XX

2n

22A +X

n

44A + XX

2n

con g¸i

SƠ ĐỒ CÔ CHEÁ NST XAÙC ÑÒNH GIÔÙI TÍNH Ở NGƯỜI

KẾT LUẬN :
- Đa số các loài, giới tính được xác điịnh trong thụ tinh.
- Sự phân li và tổ hợp của cặp NST giới tính trong giảm phân
và thụ tinh là cơ chế xác định giới tính của sinh vật.
VD: Sơ đồ cơ chế NST xác định giới tính ở người: (SGK)
P : (44A + XX) x
Gp : (22A + X)
F1 :
22A + X

(44A + XY)
(22A + X)

(22A + Y)

22A + X

22A + Y

44A + XX
Con gái

44A + XY
Con trai

- Tỉ lệ nam nữ xấp xỉ 1: 1 do số lượng giao tử mang tinh trùng
X với tinh trùng Y là ngang nhau, quá trình thụ tinh của 2
loại tinh trùng này với trứng X sẽ tạo ra hai loại tổ hợp XX và
XY ngang nhau.

TIẾT 12: CƠ CHẾ XAÙC ĐỊNH GIỚI TÍNH
III. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ PHÂN HÓA
GIỚI TÍNH

- Nêu những yếu tố ảnh hưởng đến sự phân
hoá giới tính ?
- Tại sao người ta điều chỉnh tỷ lệ đực cái ở
vật nuôi ?

- Những yếu tố phân hoá giới tính:
+ Hooc môn.
+ Nhiệt độ, cường độ ánh sáng …
- Chủ động điều chỉnh tỷ lệ đực, cái ở vật
nuôi: phù hợp với mục đích sản xuất.

MỞ RỘNG KIẾN THỨC
- ÔÛ ngöôøi, ñoäng vaät coù vuù, ruoài giaám, caây gai.. Caëp NST giôùi
tính cuûa gioáng caùi laø XX, gioáng ñöïc laø XY. ÔÛ chim, eách, boø saùt,
böôùm, daâu taây thì ngöôïc laïi gioáng caùi laø XY, gioáng ñöïc laø XX
- Tæ leä trai gaùi xaáp xæ 1:1 trong caùc tröôøng hôïp:
+ Soá löôïng nghieân cöùu phaûi ñuû lôùn.
+ Khoâng bò aûnh höôûng bôûi thieân tai dòch beänh
+ Tröùng vaø tinh truøng thuï tinh hoaøn toaøn ngaãu nhieân
Giôùi
Löùa tuoåi
Baøo thai

Nam

Nöõ

114

100

Loït loøng
10 tuoåi
Tuoåi giaø

105
101
85

100
100
93

Giới

Nam

Nữ

114

100

Lọt lòng

105

100

10 tuổi

101

100

Già

85

93

Lứa tuổi
Bào thai

Tại sao tỉ lệ nam và nữ xấp xỉ 1 : 1 từ
lúc lọt lòng nhưng về già số cụ bà lại
nhiều hơn số cụ ông?

Vác lúa kiếm sống

Hút thuốc lá
Sử dụng ma túy

Một số ví dụ về điều chỉnh đực cái

Tröùng ruøa uû ôû nhieät ñoä döôùi
280 C seõ nôû thaønh con ñöïc,
treân 320C thì nôû thaønh con
caùi

Duøng Metyl testosteron
(hormon sinh duïc) taùc ñoäng
vaøo caù vaøng caùi coù theå laøm
caù caùi bieán thaønh caù ñöïc

Thầu dầu trồng trong aùnh
saùng cường ñoä yeáu thì soá
hoa ñöïc giaûm

Điều chỉnh giới tính ở người
Sử dụng hooc môn sinh
dục kết hợp với giải
phẩu, anh Thanyarasmi
đã chuyển đổi giới tính
thành nữ và đoạt vương
miện hoa hậu chuyển
đổi giới tính Thái Lan
2002.
Cũng như Thanyarasmi,
nam diễn viên Hàn Quốc
Lee Si Yeon đã chuyển
đổi thành một cô gái và
đã lấy chồng vào năm
2008.

Ở Việt Nam:

Ca sĩ Hương
Giang Idol

Ca sĩ Lâm
Chi Khanh

Kết luận :

- Sự phân hoá giới tính không hoàn toàn
phụ thuộc vào cặp NST giới tính mà còn chịu
ảnh hưởng của các yếu tố môi trường :
+ Môi trường trong : hooc môn
+ Môi trường ngoài : nhiệt độ, ánh sáng ,
nồng độ CO2 …
- Chủ động điều chỉnh tỷ lệ đực, cái phù
hợp với mục đích sản xuất.

hụ tinh nhân tạoLà phương pháp hỗ trợ sinh sản xuất hiện sớm nhất với mục

đích giúp các “tinh binh“ rút ngắn quãng đường gian nan tìm
đến với trứng ở tử cung để thụ tinh.
Nó được áp dụng cho trường hợp các quý ông bị tinh trùng
hơi yếu, thiểu tinh, xuất tinh ngược dòng…  và tình trạng
sức khỏe sinh sản của quý bà không gặp trở ngại gì lớn.
Bạn có thể hiểu đơn giản là “các chú lính” đi máy bay đến
“điểm tập kết”, chứ không phải tốn thời gian, công sức “lội
bộ”, nên khả năng “hy sinh” dọc đường cũng được hạn chế
tối đa.
Ưu điểm của phương pháp này là kỹ thuật đơn giản, giá
thành rẻ. Tuy nhiên, vì chủ yếu là hỗ trợ về “tàu xe” nên  kết
quả việc thụ tinh còn phụ thuộc nhiều vào khả năng của cơ
thể. Chúng có vẻ thích hợp là sự lựa chọn của người trẻ
hơn.
Các quý ông phải làm tinh dịch đồ để xác định tinh trùng có
đủ khả năng thực hiện IUI hay không. Các kỹ thuật viên sẽ
lọc rửa để tìm những "anh lính chiến" nhất. Về phía quý bà
có thể được cho dùng thuốc để kích thích rụng trứng hoặc
tạo môi trường nội mạc tử cung tốt cho quá trình thụ tinh và
canh ngày rụng trứng để tiến hành bơm tinh trùng.

Thụ tinh trong
ống nghiệm

Đây phương pháp được lựa chọn nhiều vì tính hiệu quả
cao. Thụ tinh trong ống nghiệm (In vitro fertilization - IVF) là
hiện tượng thụ tinh bên ngoài cơ thể. Chúng bao gồm
nhiều bước, nhóm kỹ thuật khác nhau. Tùy vào tình trạng
của người hiếm muộn, bác sĩ sẽ chỉ định thực hiện cho tinh
trùng tự thụ tinh với trứng trong ống nghiệm, tiêm tinh trùng
vào bào tương trứng (ICSI), nuôi trứng non rồi cho thụ
tinh… Đây là các kỹ thuật phức tạp, đòi hỏi các bác sĩ có
tay nghề cao.
Thụ tinh trong ống nghiệm được chỉ định cho các trường
hợp như tắc ống dẫn trứng, lạc nội mạc tử cung, tinh trùng
yếu, dị dạng, không có tinh trùng trong tinh dịch (phải phẫu
thuật mào tinh, tinh hoàn) người hiếm muộn lớn tuổi hoặc
đã áp dụng phương pháp IUI nhưng không thành công.
Phụ nữ có thể được cho dùng thuốc giúp kích thích buồng
trứng, tiến hành chọc hút trứng. Phôi được thụ tinh sẽ đưa
ngược trở lại cơ thể. (Đây cũng là phương pháp sử dụng
cho các trường hợp người hiếm muộn xin trứng, xin tinh
trùng).
Khi quyết định làm thụ tinh trong ống nghiệm, phụ nữ là
người cần đầu tư nhiều về thời gian và nhọc công hơn cả.
Vì chọc hút trứng là phương pháp có xâm lấn, phải được
làm các xét nghiệm nội tiết, máu, xét nghiệm chức năng
gan, thận.

CỦNG CỐ
Câu 1 : Tìm các kí hiệu phù hợp điền vào chỗ trống để hoàn chỉnh :
Cơ chế NST xác định giới tính ở người.
44A + XY

44A + XX

22A + X

22A + X

44A + XX

22A + Y

44A + XY

Câu 2 : Hoàn thành bảng sau : Sự khác nhau giữa NST thường
và NST giới tính
NST giới tính
1. Tồn tại một cặp trong tế
bào lưỡng bội

NST thường
1. Tồn tại nhiều cặp trong tế bào
lưỡng bội

2. Tồn tại thành từng cặp tương
2. Luôn tồn tại thành từng cặp
đồng (XX) hoặc không tương
tương đồng
đồng (XY)
3. Chủ yếu mang gen qui định
giới tính của cơ thể.

3. Mang gen qui định tính
trạng thường của cơ thể.

DẶN DÒ
- VÒ nhµ häc bµi, tr¶ lêi c©u hái SGK.
- Häc ghi nhí SGK.
- §äc phÇn “Em cã biÕt”.
- ChuÈn bÞ tr­íc bµi míi.

Caûm ôn quyù thaày coâ
Chuùc caùc em hoïc gioûi

PHIẾU HỌC TẬP
Baûng so sánh sự khác nhau giữa NST thường và NST giới tính ?

SO SÁNH
SỐ LƯỢNG

HÌNH DẠNG

CHỨC NĂNG

NST GIỚI TÍNH

NST THƯỜNG

- Luôn tồn tại thành
từng cặp tương đồng.
- Các cặp NST thường
ở cá thể đực và cái
hoàn toàn giống nhau.
- Có thể tương đồng
(XX) hoặc không
tương đồng (XY).
- Các cặp NST giới
tính ở cá thể đực và
cái khác nhau.

Có nhiều cặp

Chỉ có 1 cặp

Mang gen quy định
các tính trạng thường
Mang gen quy định tính
trạng liên quan và không
liên quan đến giới tính