Bài 4. Quà tặng
của thiên nhiên
(Tản văn, tuỳ bút)

Hoạt động 1: Mở đầu

Hoạt động: Mở đầu
Em hãy kể những món
quà mà thiên nhiên đã
ban tặng cho em mỗi
ngày

* Giới thiệu chủ đề

Giới thiệu chủ đề
01
Chủ đề của
bài học là gì

Câu hỏi

02
Thể loại chính của
chủ đề? Kể tên các
văn bản trong chủ đề

Giới thiệu bài học

Chủ đề
“Quà tặng của thiên nhiên”

Thể loại
Tản văn, tùy bút

*Các văn bản
Cốm Vòng
(Vũ Bằng)

Mùa phơi sân trước”
(Nguyễn Ngọc Tư)

Mùa thu về Trùng
Khánh nghe hạt dẻ hát”
(Y Phương)

Thu sang (Đỗ
Trọng Khơi)

HĐ 2: Hình thành
kiến thức

*
I. Tri thức ngữ văn

Thảo
luận
nhóm
đôi
PHT số 1
Yếu tố

Khái niệm

Tản văn

 

Tùy bút

 

Chất trữ tình trong tản văn,  
tùy bút
Cái tôi trong tản văn, tùy bút

 

Ngôn ngữ tản văn, tùy bút

 

Tản văn
là loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc
có cách thể hiện đa dạng (trữ tình, tự
sự, nghị luận, miêu tả…) nhưng
nhìn chung đều mang tính chất
chấm phá, bộc lộ trực tiếp suy nghĩ,
cảm xúc của người viết qua các hiện
tượng đời sống thường nhật, giàu ý
nghĩa xã hội. 

Tùy bút
là một thể trong kí, dùng để ghi
chép, miêu tả những hình ảnh,
sự việc mà người viết quan sát,
chứng kiến; đồng thời chú
trọng thể hiện cảm xúc, tình
cảm, suy nghĩ của tác giả trước
các hiện tượng và vấn đề của
đời sống. 

Chất trữ tình trong tản văn, tùy bút
là yếu tố được tạo từ vẻ
đẹp của cảm xúc, suy
nghĩ, vẻ đẹp của thiên
nhiên tạo vật để tạo nên
rung động thẩm mỹ cho
người đọc. 

Chất trữ tình trong tản văn, tùy bút
Màu sắc tương phản mà lại tôn lẫn
nhau lên; đến cái vị của hai thức đó,
tưởng là xung khắc mà ai ngờ lại cũng
thắm đượm với nhau! Một thứ thì giản
dị mà thanh khiết, một thứ thì chói lọi
mà vương giả; nhưng đến lúc ăn vào thì
vị ngọt lừ của hồng nâng mùi thơm của
cốm lên, [...] như trai gái xứng đôi, như
traiTác
gáigiả
vừa
đôi...
miêu
tả kết hợp biểu cảm, hài hoà giữa việc
thể hiện vẻ đẹp tự nhiên và cảm xúc chân thực của
con người.

Cái tôi trong tản văn, tùy bút
là yếu tố thể hiện cảm xúc,
suy nghĩ riêng của tác giả
qua văn bản. Thông thường,
có thể nhận biết cái tôi ấy qua
các từ nhân xưng ngôi thứ
nhất.

Cái tôi trong tản văn, tùy bút
Đã có lúc ngồi nhìn người hàng xóm xẻ từng mẻ cốm
sang chiếc lá sen to để gói lại cho khách hàng, tôi đã tẩn
mẩn ngẫm nghĩ nhiều. Ờ mà thật vậy, sao cứ phải là lá
sen mới gói được cốm? Mà sao cứ phải là rơm tươi của
cây lúa mới đem buộc được gói cốm? Có một khi tôi đã
thử tưởng tượng người ta dùng giấy bóng kính tốt đẹp
để gói cốm và dùng dây lụa để buộc gói cốm, nhưng
mới thoáng nghĩ như thế, tôi đã thấy tất cả một sự lố
lăng, tất cả một sự thô kệch, nói tóm lại là tất cả một
sự... khó thương! Còn gì là cốm nữa! Làm vậy, cốm
có còn là cốm đâu!

Ngôn ngữ tản văn, tùy bút

tinh tế, sống động,
mang hơi thở đời
sống, giàu hình ảnh
và chất trữ tình. 

XÂY DỰNG
NÔNG TRẠI

Vận
dụng

1. Phương án nào không đúng khi nói về tản văn:
A. Loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc.
B. Có cách thể hiện đa dạng (trữ tình, miêu tả, tự sự, nghị luận,...).
C. Mang tính chất chấm phá, bộc lộ trực tiếp suy nghĩ, cảm xúc của người viết qua
các hiện tượng đời sống hằng ngày, giàu ý nghĩa xã hội.
D. Dùng để ghi chép những hình ảnh, sự việc mà người viết quan sát, chứng kiến.

D. Dùng để ghi chép những
hình ảnh, sự việc mà người
viết quan sát, chứng kiến

2. Tùy bút là gì?
A. Là một thể trong ký, dùng để ghi chép, miêu tả những hình ảnh, sự
việc mà người việt quan sát, chứng kiến,..
B. Là loại văn xuôi ngắn gọn, hàm súc.
C. Là loại văn xuôi mang tính chất chấm phá, bộc lộ trực tiếp suy nghĩ,
cảm xúc của người viết qua các hiện tượng đời sống hằng ngày, giàu ý
nghĩa xã hội.
D. Có cách thể hiện đa dạng (trữ tình, miêu tả, tự sự, nghị luận,...).

A. Là một thể trong ký, dùng để
ghi chép, miêu tả những hình ảnh,
sự việc mà người việt quan sát,
chứng kiến,..

3. Tùy bút chú trọng thể hiện điều gì?
A. Các vấn đề có tính thời sự.
B. Cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ của tác giả trước các hiện tượng và vấn
đề của đời sống.
C. Cảm xúc, tình cảm của tác giả trước một cảnh đẹp thiên nhiên.
D. Cảm xúc, tình cảm của tác giả trước một danh lam thắng cảnh hay di
tích lịch
sử nổi tiếng.

B. Cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ
của tác giả trước các hiện tượng
và vấn đề của đời sống

4. Chất trữ tình trong trong tản văn và tùy bút là yếu tố được tạo ra từ đâu?
A. Được tạo ra từ cảm xúc của tác giả về vẻ đẹp của nhân vật trong tác phẩm.
B. Được tạo ra từ cảnh đẹp của thiên nhiên được tác giả yêu thích.
C. Được tạo ra từ vẻ đẹp của cảm xúc, suy nghĩ và vẻ đẹp của thiên nhiên, của tạo
vật để tạo nên những rung động thẩm mĩ cho người đọc.
D. Được tạo ra từ vẻ đẹp của cuộc sống đã tạo nên những rung động sâu sắc trong
lòng tác giả.

C. Được tạo ra từ vẻ đẹp của cảm
xúc, suy nghĩ và vẻ đẹp của thiên
nhiên, của tạo vật để tạo nên những
rung động thẩm mĩ cho người đọc

5. Cái tôi trong tản văn và tùy bút thể hiện điều gì?
A. Cảm xúc, suy nghĩ riêng của tác giả được thể hiện qua văn bản.
 B. Cảm xúc, suy nghĩ riêng của tác giả được thể hiện qua nhân vật chính
trong tác phẩm.
C. Cảm xúc, suy nghĩ riêng của tác giả được thể hiện qua chủ đề của tác
phẩm.
D. Cảm xúc, suy nghĩ riêng của tác giả được thể hiện qua đề tài của tác phẩm.

A. Cảm xúc, suy nghĩ riêng của tác
giả được thể hiện qua văn bản.

6. Muốn nhận biết cái tôi của tác giả trong tản văn, tùy bút thì
cần dựa vào đâu?
A. Qua nhan đề tác phẩm.
B. Qua các tình tiết của tác phẩm.
C. Qua nhân vật chính.
D. Qua các đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất.

D. Qua các đại từ nhân
xưng ngôi thứ nhất.

I. Tri thức ngữ văn

Em đã từng ăn cốm
chưa? Hãy chia sẻ cảm
nhận của em về mùi vị
của cốm?

NGHIỆM
II. CÙNG VĂN
BẢN

Hs đọc bài

Lưu ý dừng đọc
đúng thời điểm để
trả lời các câu hỏi
trong hộp chỉ dẫn

Theo dõi

1
Từ miêu tả cốm và hồng:
giản dị, thanh khiết; chói lọi,
vương giả, hồng ngọt, cốm
thơm…

Tưởng tượng

2

Hình ảnh cô gái làng Vòng
gánh cốm đi bán được tác
giả miêu tả là những cô gái
mộc mạc, ưa nhìn, “đầu
trùm nón lá”.

Theo dõi

3

Ngắt

Tuốt

lúa

lúa

01

02

* 6 công đoạn làm ra cốm

Đảo
trong
nồi
rang

Xay,

03

04

giã
thóc

Sàng

Hồ

thóc

05

06

Đoạn trích
Xuất xứ: Đoạn
trích Cốm
Vòng thuộc
chương 8
trong Miếng ngon
Hà Nội (1952)

III. Suy ngẫm và phản hồi
01
05
Kết nối, mở rộng

04
Đặc điểm tùy bút

Tình cảm, cảm xúc của người viết
qua ngôn ngữ văn bản

02

Chất trữ tình, cái tôi, ngôn
ngữ của tùy bút

03
Chủ đề văn bản

1. Tình cảm, cảm xúc của người viết qua ngôn ngữ văn bản

2. Chất trữ tình của tùy bút

THẢO LUẬN NHÓM
Nhóm 1,3:Tìm những từ ngữ, hình ảnh thể hiện tình
cảm, cảm xúc của tác giả trong các đoạn văn sau:
Đó là tình cảm, cảm xúc như thế nào?
Nhóm 2,4: Tìm một số chi tiết thể hiện sự hòa quyện
giữa cảm xúc, suy nghĩ của tác giả với vẻ đẹp của
thiên nhiên, tạo vật trong văn bản.
Nêu tác dụng của chúng.

NHÓM 1,3
Tìm những từ ngữ, hình ảnh thể hiện tình cảm, cảm xúc của tác giả
trong các đoạn văn sau:
   Vì thế, ăn miếng cốm cho ra miếng cốm, người ta cũng cần phải tỏ ra
một chút gì thanh lịch cao quý; phải biết tiếc từng hạt rơi, hạt vãi, và
nhất là phải ăn từng chút một, lấy ngón tay nhón lấy từng chút một, chứ
không được phũ phàng
    Ta vừa nhai nhỏ nhẹ, vừa ngẫm nghĩ đến tính chất thơm của cốm
thoang thoảng mùi lúa đòng đòng, tính chất ngọt của cốm phiêu phiêu
như khí trời trong sạch và ta sẽ thấy rằng ăn một miếng cốm vào miệng
là ta nuốt cả hương thơm của những cánh đồng quê của ông cha ta vào
lòng. Dịu dàng biết chừng nào! Mà cảm khái nhường bao!
Nhận xét về tình cảm, cảm xúc của tác giả:

NHÓM 2,4

Chi tiết thể hiện sự hòa quyện giữa cảm xúc, suy nghĩ của
tác giả với vẻ đẹp của thiên nhiên, tạo vật

Tác dụng

 

 

 

 

 

 

 

 

1. Tình cảm, cảm xúc của người viết qua ngôn ngữ văn bản

Cho ra

thanh
lịch

01

02

biết tiếc
từng hạt
rơi, hạt
vãi

03

phải ăn từng
chút một, lấy
ngón tay
nhón lấy
từng chút
một, chứ
không được
phũ phàng

nhai
nhỏ
nhẹ,
ngẫm
nghĩ

04

05

tính chất
thơm của
cốm thoang
thoảng ...
cảm khái
nhường
bao!

06

1. Tình cảm, cảm xúc của người viết qua ngôn ngữ văn bản

Tình cảm của
tác giả

Tình cảm yêu mến, trân
trọng, nâng niu từng hạt cốm;
sự am hiểu, quý trọng, lưu
giữ từng hương thơm của
cốm

Chi tiết thể hiện sự hòa quyện giữa cảm xúc, suy nghĩ của tác giả với vẻ đẹp
của thiên nhiên, tạo vật

Tác dụng

Có ai, một buổi sáng mùa thu, ngồi nhìn ra đường phố, thấy những cô gái làng Cảm xúc, suy nghĩ của
Vòng gánh cốm đi bán mà không nghe thấy lòng rộn rã yêu đương?
tác giả bộc lộ trực tiếp,
sinh động, như hòa
quyện với hương vị
Đó là những cô gái mộc mạc ưa nhìn “đầu trùm nón lá” vắt vẻo đi từ tinh mơ
thơm mát thanh khiết
lên phố để bán cho khách Hà Nội có tiếng là sành ăn
của tự nhiên, với nét
đẹp mộc mạc mà nên
Một ngày đầu tháng Tám, đi dạo những vùng trồng lúa đó, ta sẽ thấy ngào ngạt
thơ của đất trời, tạo
mùi lúa chín xen với mùi cỏ, mùi đất của quê hương làm cho ta nhẹ nhõm và
cho người đọc ấn
đôi khi…phơi phới. 
tượng
khó
quên
Người ta lấy mạ giã ra, hoà với nước, làm thành một thứ phẩm màu xanh lá cây
rồi hồ cốm cho thật đều tay: cốm đương mộc, nổi hẳn màu lên và duyên dáng
như cô gái dậy thì bỗng tự nhiên đẹp trội lên trong một buổi sáng mùa xuân tươi
tốt.

1.
2.

Tình cảm, cảm xúc của người viết qua ngôn ngữ văn bản
Chất trữ tình trong văn bản:

Cảm xúc, suy nghĩ của tác giả bộc lộ trực tiếp,
sinh động, như hòa quyện với hương vị thơm
mát thanh khiết của tự nhiên, với nét đẹp mộc
mạc mà nên thơ của đất trời, tạo cho người
đọc ấn tượng khó quên

Hoạt động:
Vận dụng

Hoạt động vận dụng
Làm thẻ thông tin các từ
khóa quan trọng của
phần tri thức ngữ văn