CHƯƠNG XI
DI TRUYỀN HỌC MENDEL,
CƠ SỞ PHÂN TỬ CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN

Em hãy quan sát các hình ảnh bên dưới đây

Hình

Sự di truyền màu da của gia đình

Em hãy quan sát các hình ảnh bên dưới đây
Bố

Mẹ

Màu mắt của các con
0%

Hình

50%

50%

Sự di truyền màu mắt của gia đình

Con sinh ra có những đặc điểm giống bố mẹ và có những đặc điểm khác
bố mẹ. Theo em đó là hiện tượng gì?

Hình 1

Sự di truyền màu da của gia đình

Hình 2

Sự di truyền màu mắt của gia đình

Bài 36

KHÁI QUÁT VỀ DI TRUYỀN HỌC

I. Di truyền và biến dị

Bố

Mẹ

Đọc thông tin trên và thực hiện các
yêu cầu sau:
Một cặp vợ chồng đều có tóc xoăn, người con
thứ nhất của họ có tóc xoăn, đây là một ví dụ
về hiện tượng di truyền; người con thứ hai
của họ có tóc thẳng, đây là một ví dụ về hiện
tượng biến dị.
Con thứ nhất

Con thứ hai

I - Di truyền và biến dị
Tế bào

Nhiễm sắc thể

Cơ thể

DNA

● Mọi cơ thể đều được cấu tạo từ tế bào.
● Nhân tế bào chứa nhiễm sắc thể là trung tâm
điều khiển mọi hoạt động của tế bào.
● DNA là thành phần cấu tạo nên nhiễm sắc thể,
các đoạn DNA mang thông tin di truyền mã hoá
cho một sản phẩm nhất định nào đó được gọi là
gene.
● Nhờ khả năng di truyền của gene mà các đặc
điểm của bố, mẹ được truyền lại cho thế hệ con.

I - Di truyền và biến dị

Sinh sản vô tính

Sinh sản hữu tính

● Ở những sinh vật sinh sản vô tính, các cá thể
con là những bản sao y hệt mẹ của chúng.
● Ở những sinh vật sinh sản hữu tính, sự tổ hợp
lại các gene của bố, mẹ và quá trình di truyền sẽ
tạo ra các biến dị.
 Những biến dị này có khả năng di truyền cho
các thế hệ sau.

I - Di truyền và biến dị
Tế bào
Nhiễm sắc thể

Nhân tế bào

Hình

Sơ đồ mối quan hệ từ gene đến tế bào

Hiện tượng di truyền và biến
dị do nhân tố di truyền nằm
trong tế bào (sau này gọi là
gene) quy định, do đó gene
được xem là trung tâm của
di truyền học.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu 1: Nghiên cứu thông tin SGK trang 150, hoàn thành nội dung bảng sau
Khái niệm

Di truyền

Biến dị
Hiện
tượng di
truyền và
biến dị do
nhân tố

Ví dụ
(3 ví dụ)

Bố mẹ da ngăm đen sinh ra con có
 
 
Là sự truyền đạt các đặc da ngăm đen.
điểm từ thế hệ này sang Mẹ tóc thẳng sinh ra con gái tóc
thẳng.
thế hệ khác
Bố mẹ mù màu sinh ra con gái mù
Bố
mẹ mắt nâu, sinh con có người
màu.
 
 mắt đen.
Là con cái sinh ra có một
Bố mẹ bình thường, sinh con bị
số đặc điểm không giống bệnh Đao.
với bố mẹ của chúng.
Bố nhóm máu A, mẹ nhóm máu b,
sinh ra con nhóm máu AB

 

Hiện tượng di truyền và biến dị do nhân tố di truyền nằm
trong tế bào (sau này gọi là gene) quy định, do đó gene
được xem là trung tâm của di truyền học.

Câu 2: Hãy chỉ ra những đặc điểm di truyền và biến dị trong đoạn thông tin sau:
Gia đình Hoa có mẹ là người Việt Nam với da trắng, tóc thẳng, mắt nâu bình thường. Bố
là người Nam Phi với da nâu đen, tóc xoăn, mắt đen bình thường. Sinh được chị Hoa có
da bánh mật, tóc thẳng, mắt đen bình thường. Anh của Hoa có da nâu đen, tóc xoăn, mắt
đen bị lác.
Đặc điểm là do di truyền
Hoa có tóc thẳng giống mẹ, mắt đen
giống bố
Hoa mắt bình thường giống bố và mẹ.
Anh của Hoa có da nâu đen, tóc xoăn,
mắt đen đen giống bố.

Đặc điểm là do biến dị
Hoa có da bánh mật.
Anh trai Hoa có mắt bị lác.

II - Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
1. Thí nghiệm của Mendel

Grego Johann Medel
(1822 – 1884)

Đậu Hà Lan

Em có biết
Đó chính là linh mục Gregor Mendel. Sau khi học
hết bậc Trung học, do hoàn cảnh gia đình khó khăn,
Mendel vào học ở trường dòng tại thành phố Brunơ –
quê hương ông (nay thuộc Cộng hoà Séc) và sau 4
năm đã trở thành linh mục (năm 1847). Thuở đó, tu
viện có lệ các thầy dòng phải dạy học các môn khoa
học cho các trường của thành phố, do đó Mendel được
cử đi học Đại học ở Viên (1851-1853). Khi trở về
Brunơ, ông vừa tham gia dạy học vừa nghiên cứu khoa
học. Mendel tiến hành thí nghiệm chủ yếu ở đậu Hà
Lan từ năm 1856 đến năm 1863 trên mảnh vườn nhỏ
trong tu viện. Các kết quả nghiên cứu này đã giúp
Mendel phát hiện ra các quy luật di truyền và đã được
công bố chính thức vào năm 1866.
Do hạn chế của khoa học đương thời nên người ta
chưa hiểu được giá trị phát minh của Mendel. Đến
năm 1900, các quy luật Mendel được các nhà khoa học
khác tái phát hiện cũng bằng thực nghiệm và năm đó
được xem là năm Di truyền học chính thức ra đời.

Đặc điểm khác biệt giữa các cá thể đậu như màu hoa, màu hạt, hình dạng hạt…được gọi là tính trạng.
 Hình dạng hạt

Tròn

 Màu vỏ

Nhăn nheo

Màu vàng

Màu xanh

Tính
trạng

 Hình dạng vỏ

 Màu hạt

Màu vàng

Màu xanh

Phồng lên

Dẹp, cằn cỗi

 Màu hoa

Hoa tím

Hoa trắng

Trạng thái biểu hiện trái ngược nhau của một
loại tính trạng như hạt vàng, xanh…được gọi là tính
trạng tương phản.

1. Thí nghiệm của Mendel Trình bày các bước tiến hành và kết quả ở thí nghiệm.
Hoa tím

Nhị hoa (đực)
Hoa trắng

Noãn (cái)

Loại bỏ nhị ra khỏi
bông hoa tím

Hình

Chuyển phấn hoa từ
nhị của hoa trắng
sang nhụy của hoa
tím

Sơ đồ thụ phấn nhân tạo trên hoa đậu Hà Lan

 Trình bày các bước tiến hành và
kết quả ở thí nghiệm.
Trả lời
Thí nghiệm: Mendel đã tiến
hành cho giao phấn giữa các
giống đậu hà lan thuần chủng
khác nhau về cặp tính trạng
tương phản màu sắc hoa. Sau
đó, ông lấy các cây ở F1 của
phép lai này cho tự thụ phấn
thu được kết quả F2.

Thực hiện các yêu cầu sau:
Pthuần chủng (tc)
Cây hoa tím

Cây hoa trắng

F1
100% cây hoa tím

F2
Có cả cây hoa tím và cây hoa trắng
Hình Thí nghiệm của Mendel về tính trạng màu hoa ở cây đậu
hà lan

 Ở thế hệ F1 và F2 có xuất hiện dạng
màu hoa pha trộn giữa hoa tím và
hoa trắng hay không?
Yếu tố quy định tính trạng hoa trắng
(ở thế hệ P) có biến mất trong phép
lai không?

Trả lời
Kết quả:
● Ở thế hệ F1 100% cây hoa tím.
Thế hệ thuần chủng P

● Ở thế hệ F2 có cả cây hoa tím và cây hoa trắng, trong
đó tỉ lệ giữa cây hoa tím và hoa trắng là 3:1.

Hoa tím

Thế hệ thứ nhất F1

Hoa tím

Thế hệ thứ hai F2

 Ở thế hệ F1 và F2 có xuất hiện dạng màu

Thế hệ thuần chủng P

Hoa tím

Thế hệ thứ nhất F1

Hoa tím

Thế hệ thứ hai F2

hoa pha trộn giữa hoa tím và hoa trắng
hay không?
Yếu tố quy định tính trạng hoa trắng (ở thế
hệ P) có biến mất trong phép lai không?
● Trong thí nghiệm trên, tính trạng hoa tím di truyền
không hoà trộn vào tính trạng hoa trắng nên không
xuất hiện hoa màu tím nhạt.
● Nhân tố quy định tính trạng hoa trắng không biến
mất trong quá trình lai vì ở F2 vẫn xuất hiện hoa trắng.

Nhân tố quy định hoa trắng bị che khuất khi đứng cạnh nhẫn tố quy định hoa tím.
Tính trạng trội

Cây hoa tím

Tính trạng lặn

Cây hoa trắng

Thế nào là nhân tố di truyền? Hãy chỉ ra tính trạng
tương phản, tính trạng trội, tính trạng lặn trong
phép lai của Mendel.
Thế hệ thuần chủng P

Hoa tím

Thế hệ thứ nhất F1

Hoa tím

Thế hệ thứ hai F2

Trả lời
 Nhân tố di truyền quy định các tính trạng của sinh
vật. Ví dụ như nhân tố di truyền quy định màu sắc hoa
và màu sắc hạt đậu.
Thí nghiệm Medel:
Tính trạng tương phản: màu hoa đậu Hà Lan
(màu tím và màu trắng).

Từ kết quả đó,  Mendel cho rằng mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền quy định
= này gọi là gene), mỗi nhân tố di truyền là một allele, các nhân tố di truyền không hoà
(sau
trộn vào nhau.

Cây hoa tím

Cây hoa trắng

Đặc điểm

Tính trội
lặn

Tính

Đặc điểm

Tính trội
lặn

Tính

 Hình dạng hạt
Trơn (láng)

Nhăn nheo

 Màu sắc hạt

 Vị trí hoa
Vàng

Xanh lá cây

 Màu sắc hoa

Đối xứng (trên thân)
Tím

Ở ngọn

Trắng

 Hình dạng vỏ

 Chiều cao của thân
Phồng lên

Dẹp, cằn cỗi

Xanh lá cây

Vàng

 Màu sắc vỏ
Cao (dài)

Thấp (lùn)

2. Ý tưởng của Mendel về nhân tố di truyền.
Vì sao ý tưởng của Mendel về nhân tố di truyền là cơ sở cho việc
nghiên cứu về gene sau này?
Trả lời

Thí nghiệm Mendel được công nhận năm 1900, Mendel cho rằng đơn vị quy
định sự di truyền của một tính trạng tồn tại thành từng cặp, gọi là cặp nhân tố
di truyền (ngày nay gọi là cặp gene hay cặp allele, kí hiệu bằng cùng một chữ
cái);
Các nhân tố di truyền không pha trộn vào nhau;
Như vậy, mặc dù Mendel không đưa ra thuật ngữ gene hay
allele, nhưng thực chất Mendel là người đầu tiên đưa ra
khái niệm về gene và đây chính là cơ sở cho việc nghiên

III - Một số thuật ngữ và kí hiệu dùng trong nghiên cứu di truyền.
Tính trạng
Tính trạng tương phản
Nhân tố di truyền
Kiểu hình
Kiểu gene
Allele
Cơ thể thuần chủng về một tính
trạng
Tính trạng trội
Tính trạng lặn
Dòng thuần (còn gọi là giống
thuần chủng)
P:
×:
G:
♀:
♂:

 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 

Tính trạng

là đặc điểm về hình thái, cấu tạo, sinh lí của
một cơ thể.
là hai trạng thái biểu hiện trái ngược nhau của
Tính trạng tương phản
cùng một loại tính trạng.
tồn tại thành từng cặp trong nhân tế bào, không
Nhân tố di truyền
hoà trộn vào nhau, quy định tính trạng của cơ
thể sinh vật.
Kiểu hình
là tổ hợp toàn bộ tính trạng của cơ thể sinh vật.
Kiểu gene
Allele

là tổ hợp toàn bộ gene trong tế bào của cơ thể sinh
vật.
là các trạng thái biểu hiện khác nhau của cùng
một gene.

Cơ thể thuần chủng khi cơ thể có kiểu gene quy định tính trạng đó
về một tính trạng
đồng hợp (Gồm các allele giống nhau)
Dòng thuần( Giống thuần

Là các cơ thể đồng hợp về tất cả các cặp gen.Có đặc tính di

Tính trạng trội

biểu hiện ra kiểu hình khi có kiểu gene
đồng hợp trội hoặc dị hợp

Tính trạng lặn

chỉ được biểu hiện ra kiểu hình khi có kiểu gene
đồng hợp lặn.

Dòng thuần (còn gọi
là giống thuần chủng) là các cơ thể đồng hợp về tất cả các cặp gene.
P:

cặp bố mẹ thế hệ xuất phát.

×:

kí hiệu phép lai.

G:

giao tử.

♀:

con cái

♂:

con đực

F:

thế hệ con