I. Tri thức Ngữ văn
1. Thơ tự do
2. Mạch cảm xúc
- Mạch cảm xúc là cảm xúc của nhà thơ trước một đối tượng nào đó. Mạch cảm
xúc có nhiều cung bậc và sắc thái.
3. Cảm hứng chủ đạo
 - Cảm hứng chủ đạo là tình cảm sâu sắc, mãnh liệt….

II. Đọc văn bản

III. Khám phá văn bản
1. Tìm hiểu chung
a. Tác giả, tác phẩm
 

Nhân thân
 

Cuộc đời
 

Đề tài
 

Đặc điểm thơ
 

Hoàn cảnh sáng tác

* Tác giả: Chính Hữu (1926 – 2007), tên thật là Trần Đình Đắc, quê ở Hà Tĩnh.
- Từ một ng­ười lính trung đoàn Thủ đô trở thành nhà thơ quân đội.
- Đề tài: Thơ của ông viết về tình cảm cao đẹp của người lính, như­ tình đ/c,
đồng đội, quê hương, sự gắn bó giữa tiền tuyến và hậu phương.
- Đặc điểm thơ: Người lính hiện lên giản dị với tình yêu quê hương, đất nước,
đồng đội sâu nặng.
* Tác phẩm
Hoàn cảnh sáng tác: Sáng tác năm 1948, sau khi tác giả tham gia chiến dịch
Việt Bắc đánh bại cuộc tiến công quy mô lớn của giặc Pháp lên chiến khu Việt
Bắc.

Bố cục

 

Mạch cảm xúc

 

Chủ đề

 

Nhân vật trữ tình

 

Đối tượng trữ tình

 

b. Cấu trúc văn bản
- Bố cục:
+ Bảy câu thơ đầu: cơ sở hình thành tình đồng chí, đồng đội của những người
lính.
+ Mười câu tiếp: Những biểu hiện của tình đồng chí và sức mạnh của tình đồng
chí, đồng đội trong chiến tranh.
+ Ba câu cuối: Biểu tượng đẹp về tình đồng chí.
- Chủ đề: Cảm xúc của nhà thơ trước tình đồng chí đồng đội của những người
lính.
- Nhân vật trữ tình: người lính.
- Đối tượng trữ tình: những người đồng chí, đồng đội.
 

* Đặc điểm thể thơ
- Số tiếng trong một dòng: không bằng nhau giữa các dòng
- Số dòng trong mỗi khổ: không đều nhau, phù hợp với nội dung cảm xúc.
- Bài thơ gieo vần linh hoạt: vần chân, vần liền (đá - lạ, nhau - đầu, kỉ - chí…), vần chân - vần
lưng (vai - vài)...
- Nhịp thơ: Ngắt nhịp linh hoạt, dòng 1 nhịp 3/4, dòng 2 nhịp 3/5, dòng 3,4,5 nhịp 3/4, dòng
6 nhịp 4/4, …
- Mạch cảm xúc: Từ cơ sở hình thành tình đồng chí, đồng đội của những người lính CM trong
thời kỳ đầu của cuộc KC chống TDP; tiếp theo đó là những biểu hiện của tình đồng chí và sức
mạnh của tình đồng chí, đồng đội trong chiến tranh; bài thơ khép lại với cảm xúc lắng đọng
trước biểu tượng đẹp về tình đồng chí.
- Hình thức thơ tự do: phóng khoáng, linh hoạt, không bị bó buộc bởi luật thơ… giúp nhà thơ
thể hiện nhiều sắc cung bậc cảm xúc.

2. Tìm hiểu văn bản
a. Cơ sở hình thành tình đồng chí, đồng đội của những người lính (bảy câu thơ
đầu)
? Bài thơ mang hình thức lời tâm tình, kể về tình đồng chí của hai người lính (anh với
tôi). Em hãy cho biết hai người lính xuất thân từ những miền quê như thế nào?
 

Quê hương anh nước mặn đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá.
Anh với tôi đôi người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau,
Súng bên súng, đầu sát bên đầu,
Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỉ.
Đồng chí!

- Phép điệp từ (súng-đầu-bên) tạo âm điệu khoẻ khoắn, nhấn mạnh sự gắn kết,
cùng chung lý tưởng, cùng chung nhiệm vụ chiến đấu của những người lính nông
dân.
- Đêm rét và chung chăn: Hình ảnh vừa hiện thực đó là cái khó khăn thiếu thốn,
vừa là ẩn dụ cho đồng cam cộng khổ, chia sẻ với nhau trong gian khổ ấy trở
thành niềm vui thắt chặt tình cảm của những người đồng đội trở thành đôi tri kỉ để
hoàn thành nhiệm vụ.
=> Cơ sở hình thành tình đồng chí của những người lính: Cùng hoàn cảnh xuất
thân là những người nông dân nghèo, cùng chung lí tưởng chiến đấu bảo vệ
Tổ quốc, cùng chia sẻ khó khăn gian khổ.

? Dòng thơ thứ 7: Đồng chí! Có gì đặc biệt về hình thức và nội dung? Điều đó có tác
dụng thế nào trong việc thể hiện mạch cảm xúc bài thơ?
Đồng chí!
- Dòng thơ chỉ có một từ gồm hai tiếng và dấu chấm than tạo một nốt nhấn,
như một tiếng gọi thiết tha xúc động, vừa như một phát hiện, một lời kết luận khẳng
định cội nguồn và sự hình thành tình đồng chí keo sơn giữa những người đồng đội.
Đó là sự kết tinh tình cảm giữa những người lính.
- Nó như bản lề khép lại ý thơ của đoạn một và mở ra ý thơ đoạn tiếp theo.

b. Những biểu hiện của tình đồng chí, đồng đội (10 câu tiếp theo)
? Tìm và phân tích các chi tiết, hình ảnh đặc sắc trong các dòng thơ từ: Ruộng
nương anh... tay năm lấy bàn tay.
? Em hiểu gì về những tâm tư tình cảm của những người lính qua 3 câu thơ trên?
- Ruộng nương, gian nhà là tài sản quý của người nông dân.
- Từ mặc kệ thể hiện quyết tâm ra đi vì nghĩa lớn. Bỏ lại sau lưng những gì quý giá, thân
thuộc nhất.
- Nhà thơ dùng những hình ảnh bình dị quen thuộc: giếng nước, gốc đa kết hợp nhân hoá,
ẩn dụ diễn tả nỗi nhớ quê hương da diết của người lính cũng bao kỉ niệm khắc sâu.

=> Chia sẻ cảnh ngộ, thấu hiểu tâm tư, nỗi lòng của nhau, nỗi niềm
nhớ thương quê hương da diết.
- Sử dụng ngôn ngữ bình dị. Hình ảnh chân thực từ cuộc sống bình dị,
lời thơ mộc mạc dân giã. Có nhiều câu thơ sóng đôi, đối ứng nhau.
- Người lính đối mặt với nhiều khó khăn, gian khổ: Cùng nhau
chống chọi với ốm đau bệnh tật nơi rừng sâu nước thẳm (cơn ớn lạnh,
sốt run người, trán ướt mồ hôi). Cùng nhau vượt qua thiếu thốn vật chất
(áo rách vai, quần vá, chân không giày), thời tiết (buốt giá)
- Trong cái giá rét từ nơi núi rừng Việt bắc họ vẫn sáng lên nụ cười
lạc quan tin tưởng (miệng cười, tay nắm lấy bàn tay), cái nắm tay của
tinh thần đoàn kết, ý chí quyết tâm vượt qua gian khổ. Đó là cách
bộc lộ tình cảm giản dị mộc mạc cảm động của người lính. Từ cái bắt
tay ấy thể hiện tình đồng chí đồng đội keo sơn.

=> Cuộc sống chiến đấu vô cùng vất vả gian lao thiếu thốn của những ngày đầu
kháng chiến
- Sát cánh bên nhau bất chấp những gian khổ thiếu thốn. Họ cùng chia sẻ gian
lao, thiếu thốn, bệnh tật của cuộc đời quân ngũ.
- Tinh thần lạc quan yêu đời, sự đoàn kết gắn bó keo sơn của những người lính.
 

c. Ba câu thơ cuối:
Đêm nay rừng hoang sương muối
Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới
Đầu súng trăng treo
? Trong ba câu cuối, người lính hiện lên ở hoàn cảnh như thế nào? Trình bày cảm
nhận của em về câu cuối bài thơ (hình ảnh, nhạc điệu)
- Người lính phải đối mặt với cảnh rừng đêm hoang vắng, sương muối lạnh, nhiệm
vụ nguy hiểm.
- Luôn kề vai sát cánh bên nhau, tâm hồn luôn bay bổng, cảm nhận vẻ đẹp của thiên
nhiên.
- Súng và trăng biểu tượng vẻ đẹp tâm hồn người lính: vừa là chiến sĩ vừa là thi sĩ,
vừa thực tế nhưng cũng rất đỗi mộng mơ.

- Hình ảnh lãng mạn, mơ mộng
=> Cho dù trong hoàn cảnh nào thì người lính vẫn kề vai sát cánh để hoàn thành
nhiệm vụ. Một biểu tượng đẹp của mối tình đồng chí đồng đội.
3. Tổng kết
a. Nghệ thuật
- Sử dụng ngôn ngữ bình dị, thấm đượn chất dân gian, thể hiện tình cảm chân thành.
- Các biện pháp tu tư ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ được sử dụng hiệu quả
- Sử dụng hình ảnh hiện thực kết hợp với lãng mạn một cách hài hòa, tạo nên một
hình ảnh thơ đẹp, mang ý nghĩa biểu tượng.
b. Nội dung: Bài thơ ngợi ca tình đồng chí, đồng đội tinh thần yêu nước, dũng cảm
vượt lên mọi thiếu thốn, hiểm nguy của những người lính trong thời kì đầu kháng
chiến chống thực dân Pháp gian khổ.

Luyện tập
Viết đoạn văn:
- Hình thức: khoảng 7 – 10 câu
- Nội dung:
Câu mở đoạn (1 - 2 câu)

Giới thiệu tác giả, tác phẩm và yêu cầu

Thân đoạn (7 - 8 câu)

Trình bày được cảm nghĩ về tình đồng chí đồng đội.

Kết đoạn (1 câu)

Khái quát lại cảm nghĩ

[…]
Ôi Tổ quốc ta, ta yêu như máu thịt
Như mẹ cha ta, như vợ như chồng
Ôi Tổ quốc, nếu cần, ta chết
Cho mỗi ngôi nhà, ngọn núi, con sông…
thắng)

(Chế Lan Viên, Sao chiến