Bài 2:
XÀ PHÒNG VÀ CHẤT GIẶT RỬA

Tại sao xà phòng và chất giặt rửa có thể loại bỏ các
vết bẩn trên quần áo, dầu mỡ ở chén bất.

Bột giặt

Sữa tắm

search

I.

KHÁI NIỆM, ĐẶC
ĐIỂM CẤU TẠO
CỦA XÀ PHÒNG VÀ
CHẤT GIẶT RỬA

XÀ PHÒNG

KHÁI NIỆM

Hình. Xà phòng

- Xà phòng có thành phần chính là muối sodium
hoặc potassium của các acid béo

XÀ PHÒNG
- Thành phần chủ yếu của xà phòng thường là muối sodium
của palmitic acid hoặc stearic acid.

Palmitic acid

Stearic acid

CHẤT GIẶT RỬA TỔNG HỢP

KHÁI NIỆM

Hình. Chất giặt rửa

Chất giặt rửa tự nhiên, tổng hợp không phải muối
sodium, potassium của các acid béo, nhưng có tính
năng giặt rửa tương tự xà phòng.

CHẤT GIẶT RỬA TỔNG HỢP
- Thường là muối sodium alkylsulfate hoặc alkylbenzene
sulfonate.

Sodium lauryl sulfate

Sodium laureth sulfate

CHẤT GIẶT RỬA TỰ NHIÊN
Từ thời xa xưa, con người đã biết sử dụng các chất giặt rửa
có nguồn gốc từ thiên nhiên như quả bồ hòn, quả bồ kết,...

Hình. Quả bồ hòn

Hình. Quả bồ kết

CHẤT GIẶT RỬA TỰ NHIÊN
Saponin trong bồ hòn và bồ kết có khả năng giặt rửa. Khi tiếp
xúc với nước, saponin tạo ra lớp bọt nhẹ tương tự xà phòng.

CHẤT GIẶT RỬA TỰ NHIÊN

2. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA XÀ PHÒNG VÀ
CHẤT GIẶT RỬA

Cấu tạo của xà phòng và chất giặt rửa phổ biến thường gồm 2
phần:
• Phần phân cực (“đầu” ưa nước): là nhóm carboxylate (xà
phòng) hoặc nhóm sulfate, sulfonate (chất giặt rửa tổng hợp).
Phần này có thể hoà tan được trong nước.
• Phần không phân cực (“đuôi” kị nước): là gốc hydrocarbon
có mạch dài (R). Phần này không tan trong nước.

2. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA XÀ PHÒNG VÀ
CHẤT GIẶT RỬA

Chất giặt rửa

Xà phòng
Phần không
phân cực
(kị nước)

Phần không
Phần phân cực
phân cực (kị nước)

Phần
phân cực
(ưa nước)

Phần không
phân cực
(kị nước)

Phần
phân cực
(ưa nước)

(ưa nước)

Hình 2.1. Cấu tạo chung của xà phòng và chất giặt rửa tổng hợp phổ biến

ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA XÀ PHÒNG

Phần không
phân cực
(kị nước)

Phần
phân cực
(ưa nước)

Xà phòng sodium palmitate

ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA CHẤT GIẶT RỬA

Phần không
phân cực
(kị nước)

Phần Phần không
phân cực phân cực
(ưa nước) (kị nước)

Chất giặt rửa tổng hợp sodium
laurylsulfate

Phần
phân cực
(ưa nước)

Chất giặt rửa tổng hợp sodium
laureth sulfate

2. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA XÀ PHÒNG VÀ
CHẤT GIẶT RỬA
Ví dụ 1: Xà phòng sodium palmitate

Đầu ưa nước

Đuôi dài kị nước

Ví dụ 2: Chất giặt rửa tổng hợp sodium laurylsulfate

Đuôi dài kị nước
Đầu ưa nước

2. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA XÀ PHÒNG VÀ
CHẤT GIẶT RỬA

?

1. Em hãy nêu sự giống và khác nhau về cấu tạo giữa
xà phòng và chất giặt rửa tổng hợp.
Lời giải

- Giống:
+ Cùng kiểu cấu trúc, đuôi dài không phân cực, ưa dầu mỡ kết hợp
với phần đầu phân cực, ưa nước.
+ Đuôi kị nước là gốc hydrocarbon mạch dài.
- Khác:
+ Đầu ưa nước của xà phòng là nhóm carboxylate.
+ Đầu ưa nước của chất giặt rửa tổng hợp là nhóm sulfate, hoặc nhóm
sulfonate.

?

2. Trong các chất sau, chất nào là xà phòng, chất nào là chất giặt
rửa tổng hợp? Xác định đầu ưa nước và đuôi kị nước của các
chất này.
a) CH3[CH2]14COONa; b) CH3[CH2]10CH2OSO3Na.
Lời giải
a) CH3[CH2]14COONa là muối sodium của các acid béo nên
CH3[CH2]14COONa là xà phòng. Trong đó:
+ Đầu ưa nước: −COO−Na+
+ Đuôi kị nước: CH3[CH2]14−
b) CH3[CH2]10CH2OSO3Na là muối sodium alkylsulfate nên
CH3[CH2]10CH2OSO3Na là chất giặt rửa tổng hợp. Trong đó:
+ Đầu ưa nước: −O−SO3−Na+

search

II.
TÍNH CHẤT
GIẶT RỬA

CƠ CHẾ GIẶT RỬA CỦA XÀ PHÒNG
C17H35 COONa
Nước
Vết dầu bẩn

Vật liệu
a)

b)

Hình. Sơ đồ mô tả cơ chế giặt rửa của xà phòng
a) Quá trình thâm nhập của phần kị nước của xà phòng vào vết dầu mỡ;
b) Quá trình các hạt dầu, mỡ nhỏ bị các phân tử xà phòng phân tán vào nước

CƠ CHẾ GIẶT RỬA CỦA XÀ PHÒNG
a) Xà phòng
phân tán
trong nước

b) Các đầu
kị nước
“trốn” vào
chất bẩn

c) Chúng
hình thành
micelles

d) Chất bẩn
bị tách ra
khỏi bề mặt

e) Rồi bị rửa
trôi theo
dòng nước

Chất bẩn
Bề mặt
Phân tử xà phòng

Bề mặt đã sạch

search

III.
PHƯƠNG PHÁP SẢN XUẤT XÀ
PHÒNG VÀ CHẤT GIẶT RỬA

1. PHƯƠNG PHÁP SẢN XUẤT XÀ PHÒNG
Trong công nghiệp, xà phòng được sản xuất từ nguyên liệu
chính là chất béo và sodium hydroxide hoặc potassium
hydroxide
Glycerol

Chất béo

NaOH/
KOH (đặc)

Glycerol

Muối sodium/
potassium

1. PHƯƠNG PHÁP SẢN XUẤT XÀ PHÒNG

1. PHƯƠNG PHÁP SẢN XUẤT XÀ PHÒNG

Xà phòng còn được sản xuất từ dầu mỏ theo sơ đồ sau:

Alkane
(lấy từ dầu mỏ)

Acid béo

Muối sodium (hoặc
potassium) của acid béo

Thí nghiệm xà phòng hóa chất béo

- Chuẩn bị:
+ Hoá chất: chất béo (dầu thực vật hoặc mỡ động vật), dung dịch
NaOH 40%, dung dịch NaCI bão hoà.
+ Dụng cụ: bát sứ, cốc thuỷ tinh, đũa thuỷ tinh, kiềng sắt, đèn cồn.
- Tiến hành:
+ Cho khoảng 2 g chất béo và khoảng 4 mL dung dịch NaOH 40%
vào bát sứ. Đun hỗn hợp trong khoảng 10 phút và liên tục khuấy bằng
đũa thuỷ tinh. Nếu thể tích nước giảm cần bổ sung thêm nước.
+ Kết thúc phản ứng, đổ hỗn hợp vào cốc thuỷ tinh chứa khoảng 30
mL dung dịch NaCI bão hoà, khuấy nhẹ. Để nguội hỗn hợp, tách lấy
khối xà phòng nổi lên ở trên.

Bài 2:
XÀ PHÒNG VÀ CHẤT GIẶT RỬA

CÂU HỎI VỀ NHÀ

?

?

Quan sát hiện tượng xảy ra và thực hiện các yêu cầu sau:
1. Tại sao phải khuấy liên tục hỗn hợp phản ứng?
2. Giải thích hiện tượng xảy ra trong thí nghiệm.

3. Viết phương trình phản ứng xà phòng hoá chất béo
tripalmitin (tạo thành từ glycerol và palmitic acid).

2. PHƯƠNG PHÁP SẢN XUẤT CHẤT GIẶT
RỬA TỔNG HỢP
Chất giặt rửa tổng hợp được sản xuất từ các sản phẩm của
dầu mỏ theo sơ đồ sau:
Dầu mỏ

[*]

R–SO3H
R–OSO3H

NaOH

R–SO3Na
R–OSO3Na

[*] Quá trình có thể diễn ra qua nhiều giai đoạn

Muối sulfonate hoặc muối sulfate được trộn với một số chất
phụ gia khác nhau để tạo thành chất giặt rửa tổng hợp.

EM CÓ BIẾT!
Bột giặt tổng hợp có thành phần
chính gồm: chất tạo hạt bột giặt,
chất giặt rửa tổng hợp, chất tẩy
trắng, enzyme. Ngoài ra, chúng
còn cố thêm chất chống lắng đọng,
chất điều chỉnh bọt, chất tạo huỳnh
quang, chất tạo hương, chất độn,...

search

IV.

ỨNG DỤNG XÀ
PHÒNG VÀ
CHẤT GIẶT RỬA

ỨNG DỤNG CỦA XÀ PHÒNG

Xà phòng được sử dụng để tắm, rửa tay,...

ỨNG DỤNG CỦA CHẤT GIẶT RỬA

Sử dụng để giặt quần áo, rửa chén bát, rửa tay, lau sàn,...

Xà phòng và chất giặt rửa tổng hợp đều có khả năng làm sạch bụi
bẩn, dầu mỡ bám trên các bề mặt.

VIDEO

- Vì trong nước cứng (có chứa nhiều ion
Ca2+, Mg2+) do muối của các kim loại này
với các acid béo thường ít tan,...

Không
nên dùng
xà phòng
với nước
cứng

- Gây hại cho áo, quần sau khi giặt.

Sợi vải tối, chuyển ố vàng Tích tụ vết bẩn

Sợi vải cứng

Không
nên dùng
xà phòng
với nước
cứng

Nhanh sờn, dễ rách

Vệt trắng, xám trên sợi vải đổi màu

VIDEO

- Trái với xà phòng, có thể sử dụng chất
giặt rửa tổng hợp với cả nước cứng, do
chất giặt rửa tổng hợp không tạo muối khó
tan với Ca2+ , Mg2+

Hạn chế
sử dụng
chất giặt
rửa tổng
hợp

- Chất giặt rửa tổng hợp so với xà phòng
là một số chất giặt rửa tổng hợp khó bị
phân huỷ sinh học, do đó gây ô nhiễm môi
trường.

Hạn chế
sử dụng
chất giặt
rửa tổng
hợp

EM ĐÃ HỌC
• Xà phòng là hỗn hợp muối sodium hoặc potassium của các
acid béo và các chất phụ gia.
• Chất giặt rửa tổng hợp là các chất được tổng hợp hoá học, có
tác dụng giặt rửa như xà phòng nhưng không phải là muối
sodium, potassium của các acid béo. Những chất này thường là
muối sodium alkylsulfate hoặc alkylbenzene sulfonate.
• Một số sản phẩm từ thiên nhiên có tác dụng giặt rửa như
nước quả bồ kết, quả bồ hòn,...

EM ĐÃ HỌC
• Cấu tạo của xà phòng và chất giặt rửa phổ biến thường gồm
hai phần: đầu ưa nước và đuôi kị nước.
• Xà phòng được sản xuất bằng phản ứng thuỷ phân chất béo
trong môi trường kiềm hoặc sản xuất từ dầu mỏ.
• Chất giặt rửa tổng hợp được sản xuất từ dầu mỏ.
• Xà phòng được dùng để tắm, rửa tay,... Chất giặt rửa được sử
dụng để giặt quần áo, rửa tay, rửa chén bát, nước lau kính, lau
sàn,...

BÀI TẬP 1
Để tẩy vết dầu, mỡ bám trên quần áo, sử
dụng chất nào sau đây là phù hợp nhất?
A. Nước cất
B. Dung dịch sodium hydroxide
C. Dung dịch nước Javel
D. Dung dịch xà phòng

BÀI TẬP 2
Hoá chất chủ đạo trong ngành công nghiệp
sản xuất xà phòng là
A. K2SO4.                    
B. NaCl.                       
C. Mg(NO3)2.              
D. NaOH.

BÀI TẬP 3
Hợp chất nào dưới đây được sử dụng làm xà
phòng?
A. CH3COONa
B. CH3(CH2)12COOCH3.
C. CH3(CH2)12COONa.
D. CH3(CH2)5O(CH2)5CH3.

BÀI TẬP 4
Thành phần chính của chất giặt rửa tổng
hợp là:
A. CH3[CH2]11-C6H4-SO3Na
B. (C17H35COO)2C
C. C15H31COONa
D. C17H35COOK

BÀI TẬP 5
Xà phòng được điều chế bằng cách nào trong
các cách sau:
A. Thủy phân saccharose
B. Thủy phân mỡ trong kiềm
C. Phản ứng của acid với kim loại
D. Dehydrogen hóa mỡ tự nhiên