* Hội thoại là hình thức giao tiếp thường xuyên, căn bản,
phổ biến của ngôn ngữ.

( Từ điển tiếng Việt)

Ít nhất phải có hai người tham gia.

Hội thoại

Phương tiện chủ yếu là ngôn ngữ.

I. Vai xã hội trong hội thoại
1. Tìm hiểu ví dụ: SGK/92, 93
(?) Quan sát đoạn hội thoại sau và trả lời những câu
hỏi bên dưới.

1. Ví dụ: SGK/92, 93
“ …Một hôm, cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?
[…] Nhận ra ý nghĩa cay độc trong giọng nói và trên nét mặt khi cười rất kịch của cô
tôi kia, tôi cúi đầu không đáp. Vì tôi biết rõ, cô tôi chỉ có ý gieo rắc vào đầu óc tôi
những hoài nghi để tôi khinh miệt và ruồng rẫy mẹ tôi. Nhưng đời nào tình thương
yêu và lòng kính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến […]
Tôi cũng cười đáp lại cô tôi:
- Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:
- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!
Rồi hai con mắt long lanh của cô tôi chằm chặp nhìn tôi. Tôi lại im lặng cúi đầu xuống
đất: lòng tôi càng thắt lại, khoé mắt tôi đã cay cay…”
(Nguyên Hồng, Những ngày thơ ấu)

Quan hệ giữa các nhân vật tham gia hội thoại
trong đoạn trích là quan hệ gì? Ai là vai trên,
ai là vai dưới?

1. Ví dụ: SGK/92, 93
“ …Một hôm, cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?
[…] Nhận ra ý nghĩ cay độc trong giọng nói và trên nét mặt khi cười rất kịch của cô tôi
kia, tôi cúi đầu không đáp. Vì tôi biết rõ, cô tôi chỉ có ý gieo rắc vào đầu óc tôi những
hoài nghi để tôi khinh miệt và ruồng rẫy mẹ tôi. Nhưng đời nào tình thương yêu và
lòng kính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến […]
Tôi cũng cười đáp lại cô tôi:
- Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:
- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!
Rồi hai con mắt long lanh của cô tôi chằm chặp nhìn tôi. Tôi lại im lặng cúi đầu xuống
đất: lòng tôi càng thắt lại, khoé mắt tôi đã cay cay…”
(Nguyên Hồng, Những ngày thơ ấu)

I. Vai xã hội trong hội thoại
1. Ví dụ: SGK/92,93
2. Nhận xét:
- Quan hệ gia tộc:
+ Bà cô : cô ruột
+ Bé Hồng: cháu ruột
-

Quan hệ về tuổi tác: bà cô > bé Hồng

Þ + Bà cô:

vai trên

+ Bé Hồng: vai dưới

Þ Vai xã hội

I. Vai xã hội trong hội thoại

* Vai xã hội là vị trí của người tham gia hội thoại đối
với người khác trong cuộc thoại.
* Vai xã hội được xác định bằng các quan hệ xã hội:
- Quan hệ trên – dưới hay ngang hàng ( theo tuổi tác,
thứ bậc trong gia đình và xã hội).
- Quan hệ thân – sơ (theo mức độ quen biết, thân tình ).

b. Cách cư xử của người cô có gì đáng chê trách?
c. Tìm những chi tiết cho thấy nhân vật chú bé Hồng đã cố gắng kìm
nén sự bất bình của mình để giữ thái độ lễ phép. Giải thích vì sao
Hồng phải làm như vậy?

1. Ví dụ: SGK/92,93
“…Một hôm, cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?
[…] Nhận ra ý nghĩa cay độc trong giọng nói và trên nét mặt khi cười rất kịch của cô
tôi kia, tôi cúi đầu không đáp. Vì tôi biết rõ, cô tôi chỉ có ý gieo rắc vào đầu óc tôi
những hoài nghi để tôi khinh miệt và ruồng rẫy mẹ tôi. Nhưng đời nào tình thương
yêu và lòng kính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến […]
Tôi cũng cười đáp lại cô tôi:
- Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:
- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!
Rồi hai con mắt long lanh của cô tôi chằm chặp nhìn tôi. Tôi lại im lặng cúi đầu xuống
đất: lòng tôi càng thắt lại, khoé mắt tôi đã cay cay…”

I. Vai xã hội trong hội thoại
1. Ví dụ: SGK/92,93
2. Nhận xét:

Bµ c«

BÐ Hång

C¸ch x­ưng h«

Tao - mµy

Ch¸u - Cô

C¸ch cư­xö

Cay nghiệt, thiÕu thiÖn chí

LÔ phÐp

NhËn xÐt

Kh«ng phï hîp víi vai x· héi

Giữ đúng vai x· héi

I. Vai xã hội trong hội thoại

Vì quan hệ xã hội rất đa dạng nên vai xã hội của mỗi
người cũng đa dạng, nhiều chiều. Khi tham gia hội
thoại, mỗi người cần xác định đúng vai của mình để
chọn cách nói cho phù hợp.

3. Ghi nhớ:

Hội thoại
Vai xã hội
Vị trí của người tham gia hội thoại với người khác
trong cuộc thoại

Quan hệ trên- dưới hay
ngang hàng
(Theo tuổi tác, thứ bậc trong gia đình và xã
hội)

Quan hệ thân- sơ
(Tùy theo mức độ
quen biết, thân tình)

Xác định và giữ đúng vai xã hội của mình.

II. Lượt lời trong hội thoại:
1. Tìm hiểu ví dụ: sgk 92, 93

Đọc thầm lại ví dụ ở phần I và trả lời các câu hỏi:

a.

Trong cuộc thoại đó, mỗi nhân vật nói bao nhiêu lượt ?

1. Ví dụ: SGK/92,93
“…Một hôm, cô tôi gọi tôi đến bên cười hỏi:
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh Hoá chơi với mẹ mày không?
[…] Nhận ra ý nghĩa cay độc trong giọng nói và trên nét mặt khi cười rất kịch của cô
tôi kia, tôi cúi đầu không đáp. Vì tôi biết rõ, cô tôi chỉ có ý gieo rắc vào đầu óc tôi
những hoài nghi để tôi khinh miệt và ruồng rẫy mẹ tôi. Nhưng đời nào tình thương
yêu và lòng kính mến mẹ tôi lại bị những rắp tâm tanh bẩn xâm phạm đến […]
Tôi cũng cười đáp lại cô tôi:
- Không! Cháu không muốn vào. Cuối năm thế nào mợ cháu cũng về.
Cô tôi hỏi luôn, giọng vẫn ngọt:
- Sao lại không vào? Mợ mày phát tài lắm, có như dạo trước đâu!
Rồi hai con mắt long lanh của cô tôi chằm chặp nhìn tôi. Tôi lại im lặng cúi đầu xuống
đất: lòng tôi càng thắt lại, khoé mắt tôi đã cay cay…”

2. Nhận xét:

Lượt lời
Người cô
Bé Hồng
1
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh 1 - Không! Cháu
Hóa chơi với mẹ mày không?
không muốn vào.
Cuối năm thế nào mợ
cháu cũng về.
2
- Sao lại không vào? Mợ mày phát 2.
Im lặng.
tài lắm, có như dạo trước đâu!

* Trong hội thoại ai cũng được nói. Mỗi lần có
một người tham gia hội thoại nói được gọi là
một lượt lời.

Lượt lời
Người cô
Bé Hồng
1
- Hồng! Mày có muốn vào Thanh 1 - Không! Cháu
Hóa chơi với mẹ mày không?
không muốn vào.
Cuối năm thế nào mợ
cháu cũng về.
2
- Sao lại không vào? Mợ mày phát 2.
Im lặng.
tài lắm, có như dạo trước đâu!

II. Lượt lời trong hội thoại

b. Có 1 lần lẽ ra Hồng được nói mà không nói. Sự im
lặng đó thể hiện thái độ của Hồng đối với những lời của
người cô như thế nào?
c .Vì sao Hồng không cắt lời người cô khi bà nói điều
Hồng không muốn nghe?

Biểu thị
thái độ
bất bình.

Tôn trọng
lượt lời của
người cô.

II. Lượt lời trong hội thoại
3. Ghi nhớ: SGK/ 102
- Trong hội thoại ai cũng được nói. Mỗi lần có một người tham
gia hội thoại gọi là một lượt lời.
- Để giữ lịch sự, cần tôn trọng lượt lời của người khác, tránh
nói tranh lượt lời, cắt lời hoặc chêm vào lời người khác.
- Nhiều khi im lặng khi đến lượt lời của mình cũng là một
cách biểu thị thái độ.

III. LUYỆN TẬP

Bài tập 1 (Bài 2 SGK/94) : Đọc đoạn trích trong SGK và thực hiện theo yêu cầu câu hỏi

“…Tôi nắm lấy cái vai gầy của lão, ôn tồn bảo:
- Chẳng kiếp gì sung sướng thật, nhưng có cái này là sung sướng:
bây giờ cụ ngồi xuống phản này chơi, tôi đi luộc mấy củ khoai lang, nấu một ấm chè
tươi thật đặc; ông con mình ăn khoai, uống nước chè, rồi hút thuốc lào…Thế là sung
sướng.
- Vâng! Ông giáo dạy phải! Đối với chúng mình thì thế là sung sướng.
Lão nói xong lại cười đưa đà. Tiếng cười gượng nhưng nghe đã hiền hậu lại.
Tôi vui vẻ bảo:
- Thế là được chứ gì? Vậy cụ ngồi xuống đây, tôi đi luộc khoai, nấu nước.
- Nói đùa thế, chứ ông giáo cho để khi khác…”
(Lão Hạc- Nam Cao)

a/ Dựa vào đoạn trích và những điều đã biết về chuyện “Lão Hạc”, hãy
xác định vai xã hội của 2 nhân vật tham gia cuộc hội thoại trên?

Xét về tuổi tác

Xét về điạ vị
xã hội

b/ Hai nhân vật trong cuộc thoại trên có cư xử phù hợp với vai xã hội của mình
không? Vì sao?
“…Tôi nắm cái vai gầy của lão, ôn tồn bảo :
- Chẳng kiếp gì sung sướng thật, nhưng có cái này là sung sướng:
bây giờ cụ ngồi xuống phản này chơi, tôi đi luộc mấy củ khoai lang, nấu một ấm chè
tươi thật đặc; ông con mình ăn khoai, uống nước chè, rồi hút thuốc thuốc lào…Thế là
sung sướng.
- Vâng! Ông giáo dạy phải! Đối với chúng mình thì thế là sung sướng.
Lão nói xong lại cười đưa đà.Tiếng cười gượng nhưng nghe đã hiền hậu lại.
Tôi vui vẻ bảo:
- Thế là được chứ gì? Vậy cụ ngồi xuống đây, tôi đi luộc khoai, nấu nước.
- Nói đùa thế, chứ ông giáo cho để khi khác…”.

a, Ông giáo đối với lão Hạc:

- Lời lẽ ôn tồn, thân mật
- Gọi “cụ” xưng hô gộp: “ ông - con mình”
 Thể hiện sự kính trọng người già.
- Xưng là “tôi”  thể hiện quan hệ bình đẳng.

b, Lão Hạc đối với ông giáo:
- Lời nói: “Vâng, ông giáo dạy phải”
- Cách xưng hô: gọi “ông giáo”, xưng hô gộp “chúng mình”.

Þ Thể hiện sự tôn trọng với người có học, hiểu biết, đáng kính như ông giáo.

LƯU Ý
Quan hệ xã hội
đa dạng, phức
tạp.

Vai xã hội đa dạng,
nhiều chiều.
Khi tham gia hội thoại ,mỗi người cần
xác định, lựa chọn đúng vai xã hội của
mình sao cho phù hợp với tình huống
và mục đích giao tiếp => đạt hiệu quả
giao tiếp cao nhất.

Bài tập 2: Bài tập tình huống
* Tình huống 1
Cha mÑ ®ang bµn b¹c víi nhau vÒ vÊn ®Ò kinh tÕ
trong gia ®×nh. Ng­ưêi con ngåi gÇn ®ã nãi xen vµo
c©u chuyÖn cña cha mÑ khiÕn cha mÑ rÊt bùc m×nh.
Hieän töôïng ngöôøi con noùi xen vaøo caâu chuyeän treân ñöôïc
goïi laø hieän töôïng gì?

Caét lôøi hoaëc cheâm vaøo lôøi ngöôøi khaùc.

* Tình huống 2
- D¹o nµy, bè thÊy ®iÓm m«n Anh cña con h×nh nh ư­ ch­ưa
®ưîc tèt l¾m. S¾p thi råi, con cÇn cè g¾ng h¬n n÷a. Hay lµ con
sang nhê b¹n…
¤ng Nam chư­a nãi hÕt c©u, Bắc ®· vïng v»ng ®øng dËy vµ
lµu bµu:
- Th«i, bè ®õng nãi ®Õn chuyÖn häc hµnh cña con n÷a!

Hieän töôïng ngöôøi con caét lôøi ngöôøi boá trong caâu chuyeän treân goïi
laø hieän töôïng gì?

Noùi tranh lôøi ngöôøi khaùc

* Tình huống 3
Trong mét buæi th¶o luËn ë líp ,c« gi¸o yªu cÇu häc sinh A
ph¸t biÓu ý kiÕn vÒ mét vÊn ®Ò, A chư­a kÞp tr×nh bµy th×
häc sinh B véi vµng ®­ưa ra ý kiÕn cña m×nh vÒ lÜnh vùc ®ã.
(?) Em có nhận xét gì về hành động đó của học sinh B?

Häc sinh B nãi tranh lư­ît lêi cña häc sinh A
=> kh«ng t«n träng l­ưît lêi cña cuéc tho¹i.

LƯU Ý:
* Tôn trọng lượt lời của người khác.
* Cần tránh :
-

Nói tranh
Caét lôøi
Nói xen, nói cheâm vaøo lôøi ngöôøi khaùc.

*Bài tập 3:

Xây dựng và thực hiện một đoạn hội thoại ngắn
(6- 8 câu) về chủ đề bảo vệ môi trường trong trường học.
- Mỗi nhân vật tham gia đã sử dụng mấy lượt lời?
- Những quy tắc về hội thoại có được tôn trọng không?
Vì sao?

HƯỚNG DẪN HỌC TẬP
- Nắm vững Ghi nhớ, nội dung bài học.
- Làm bài tập 3 (SGK/ 95).
- Làm tốt đoạn hội thoại đã cho ở bài tập 3.
- Soạn bài : “Lựa chọn trật tự từ trong câu”.

Sơ đồ hệ thống kiến thức

Héi tho¹i
L­ưît lêi

Vai x· héi

Quan hÖ x· héi

L­ưu ý: Quan hÖ x·

Quan hÖ trªn -

Quan hÖ th©n

d­ưíi hay ngang

– s¬ (theo

hµng (theo tuæi
t¸c, thø bËc trong
gia ®×nh)

møc ®é quen
biÕt, th©n t×nh)

héi vèn rÊt ®a d¹ng,
nhiÒu chiÒu. Khi tham
gia héi tho¹i, mçi ng­
ưêi cÇn x¸c ®Þnh ®óng
vai cña m×nh ®Ó chän
c¸ch nãi cho phï hîp

L­ưu ý:
Trong héi tho¹i ai

- CÇn t«n träng l­ưît lêi:

còng ®ư­îc nãi. Mçi

+ Kh«ng nãi tranh, c¾t lêi

lÇn cã mét ngư­êi

cña ngư­êi kh¸c.

tham gia héi tho¹i

+ Kh«ng ®­ưîc nãi xen, nãi

nãi ®­ưîc gäi lµ

chªm vµo lêi ngư­êi kh¸c.

lư­ît lêi

- Im lÆng khi ®Õn l­ưît lêi
cña m×nh còng lµ mét c¸ch

CẢM ƠN CÁC EM ĐÃ CHÚ Ý LẮNG NGHE !
CHÀO TẠM BIỆT VÀ HẸN GẶP LẠI !