KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC LÊNIN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
KHOA KINH TẾ CHÍNH TRỊ
---------- * ----------
BÀI GIẢNG
CHƯƠNG I

ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ CHỨC NĂNG CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN
1.1. KHÁI QUÁT SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN
Antoine de Montchrestien
(1575 – 1621)
Thuật ngữ Kinh tế chính trị (political economy) xuất hiện vào đầu thế kỷ thứ XVII trong tác phẩm Chuyên luận về kinh tế chính trị (1615) của A.Montchretien. Trong tác phẩm này, tác giả đề xuất môn khoa học mới - khoa học kinh tế chính trị. Tuy nhiên, tới thế kỷ XVIII, với sự ra đời lý luận của A.Smith - nhà kinh tế học Anh - thì kinh tế chính trị mới trở thành môn khoa học có tính hệ thống với các phạm trù, khái niệm chuyên ngành.
SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA KTCT MÁC - LÊNIN
1.1.1. Giai đoạn từ thời cổ đại đến cuối thế kỷ XVIII
Chủ nghĩa trọng thương (Anh, Pháp và Italia) đặt vấn đề tìm hiểu về vai trò của thương mại trong mối liên hệ với sự giàu có của một quốc gia tư bản giai đoạn tích luỹ ban đầu, đã thể hiện là một bước tiến về lý luận kinh tế chính trị so với thời cổ, trung đại. Chủ nghĩa trọng thương coi trọng vai trò của hoạt đông thương mại, đặc biệt là ngoại thương.
Chủ nghĩa trọng nông (Pháp) là hệ thống lý luận kinh tế chính trị nhấn mạnh vai trò của sản xuất nông nghiệp, coi trọng sở hữu tư nhân và tự do kinh tế. chủ nghĩa trọng nông đã tiến bộ hơn khi đi vào nghiên cứu và phân tích để rút ra lý luận kinh tế chính trị từ trong lĩnh vực sản xuất. Mặc dù còn phiến diện, song bước tiến này phản ánh lý luận kinh tế chính trị đã bám sát vào thực tiễn phát triển của đời sống sản xuất xã hội.
Kinh tế chính trị tư sản cổ điển Anh (từ giữa thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XVIII): là hệ thống lý luận kinh tế của các nhà kinh tế tư sản trình bày một cách hệ thống các phạm trù kinh tế trong nền kinh tế thị trường như hàng hóa, giá trị, tiền tệ, giá cả, tiền công, lợi nhuận… để rút ra những quy luật vận động của nền kinh tế thị trường.
SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA KTCT MÁC - LÊNIN
Giai đoạn từ sau thế kỷ XVIII đến nay
Kinh tế chính trị của C.Mác (1818-1883), Ph.Ănghen (1820-1895)
C.Mác đã kế thừa trực tiếp những giá trị khoa học của kinh tế chính trị tư sản cổ điển Anh để phát triển lý luận kinh tế chính trị về phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Xây dựng hệ thống lý luận kinh tế chính trị một cách khoa học, toàn diện về nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, tìm ra những quy luật kinh tế chi phối sự hình thành, phát triển và luận chứng vai trò lịch sử của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. (Bộ Tư bản)
V.I.Lênin tiếp tục kế thừa, bổ sung, phát triển lý luận kinh tế chính trị
Lênin đã chỉ ra những đặc điểm kinh tế của chủ nghĩa tư bản giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX (chủ nghĩa tư bản độc quyền), những vấn đề kinh tế chính trị cơ bản của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội... Do đó, dòng lý thuyết kinh tế chính trị này được định danh với tên gọi kinh tế chính trị Mác - Lênin.
Nghiên cứu lý luận của các Đảng Cộng sản theo cách tiếp cận của kinh tế chính trị của C.Mác được xếp vào nhánh Kinh tế chính trị mácxít (maxist - những người theo chủ nghĩa Mác).
SỰ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA KTCT MÁC - LÊNIN
Giai đoạn từ sau thế kỷ XVIII đến nay
Kinh tế chính trị tầm thường
Kế thừa những luận điểm mang tính khái quát tâm lý, hành vi của KTCT cổ điển Anh nhưng không đi sâu vào phân tích, luận giải các quan hệ xã hội trong quá trình sản xuất cũng như vai trò lịch sử của CNTB.
Các nhánh lý thuyết kinh tế đi sâu vào hành vi người tiêu dùng, hành vi của nhà sản xuất (cấp độ vi mô) hoặc các mối quan hệ giữa các đại lượng lớn của nền kinh tế (cấp độ vĩ mô).
Chủ nghĩa xã hội chủ nghĩa không tưởng (thế kỷ XV-XIX) và kinh tế chính trị tiểu tư sản (cuối thế kỷ thứ XIX) phê phán những khuyết tật của CNTB song không chỉ ra được các quy luật kinh tế cơ bản của nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa và do đó không luận chứng được vai trò lịch sử của chủ nghĩa tư bản trong quá trình phát triển của nhân loại.
1.2. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN
Chủ nghĩa Trọng Thương: coi lĩnh vực lưu thông (trọng tâm là ngoại thương) là đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị.
Chủ nghĩa Trọng Nông: lĩnh vực sản xuất nông nghiệp là đối tượng nghiên cứu của môn kinh tế chính trị.
Kinh tế chính trị Cổ điển Anh: đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị là bản chất, nguồn gốc của của cải và sự giàu có của các quốc gia.
Các quan điểm về
đối tượng nghiên cứu của Kinh tế chính trị trước C.Mác
a. Đối tượng nghiên cứu
ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN
Kinh tế chính trị nghiên cứu quan hệ sản xuất và trao đổi trong một phương thức sản xuất nhất định
Theo nghĩa hẹp
Theo nghĩa rộng
Kinh tế chính trị là khoa học về những quy luật chi phối sự sản xuất vật chất và sự trao đổi những tư liệu sinh hoạt vật chất trong xã hội loài người
Theo Lênin
Kinh tế chính trị không nghiên cứu sự sản xuất mà nghiên cứu những quan hệ xã hội giữa người với người trong sản xuất, nghiên cứu chế độ xã hội của sản xuất
Theo quan điểm của C.Mác và Ph.Ănghen: Đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị là các quan hệ của sản xuất và trao đổi trong phương thức sản xuất mà các quan hệ đó hình thành và phát triển.
ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA KINH TẾ CHÍNH TRỊ MÁC - LÊNIN
Đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị Mác - Lênin là các quan hệ xã hội của sản xuất và trao đổi mà các quan hệ này được đặt trong sự liên hệ biện chứng với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và kiến trúc thượng tầng tương ứng của phương thức sản xuất nhất định.
Đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị trong giáo trình này được tiếp cận trọng tâm theo nghĩa hẹp.
Political Economy
b. Mục đích nghiên cứu: là nhằm phát hiện ra Quy luật kinh tế
Quy luật kinh tế phản ánh những mối liên hệ bản chất, khách quan, lặp đi lặp lại của các hiện tượng và quá trình kinh tế.
Đặc điểm của quy luật kinh tế:
- Quy luật kinh tế mang tính khách quan, cơ sở của quy luật kinh tế là quan hệ kinh tế.
- Quy luật kinh tế tác động thông qua các hoạt động của con người.
Hộp 1.2. Phân biệt quy luật kinh tế với chính sách kinh tế
Quy luật kinh tế tồn tại khách quan, không phụ thuộc vào ý chí của con người, con người không thể thủ tiêu quy luật kinh tế, nhưng có thể nhận thức và vận dụng quy luật kinh tế để phục vụ lợi ích của mình.
Chính sách kinh tế là sản phẩm chủ quan của con người được hình thành trên cơ sở vận dụng các quy luật kinh tế. Chính sách kinh tế vì thế có thể phù hợp, hoặc không phù hợp với quy luật kinh tế khách quan.
1.2.2. Phương pháp nghiên cứu của KTCT Mác - Lênin
(1) Phương pháp luận duy vật biện chứng: Là phương pháp yêu cầu việc nghiên cứu các khía cạnh thuộc đối tượng nghiên cứu của kinh tế chính trị phải đặt trong mối liên hệ tác động qua lại lẫn nhau và phát triển không ngừng.
(2) Phương pháp logíc kết hợp với lịch sử: nhằm khám phá bản chất, xu hướng và quy luật kinh tế gắn với tiến trình hình thành, phát triển của chúng, cho phép rút ra những kết quả nghiên cứu mang tính lôgíc từ trong tiến trình lịch sử của các quan hệ giữa con người với con người trong quá trình sản xuất và trao đổi.
(3) Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: là phương pháp bỏ đi những yếu tố ngẫu nhiên xảy ra trong các hiện tượng quá trình nghiên cứu, để từ đó tách ra được những hiện tượng bền vững, mang tính điển hình, ổn định của đối tượng nghiên cứu. Từ đó mà nắm được bản chất, xây dựng được các phạm trù và khám phá được tính quy luật, quy luật chi phối sự vận động của đối tượng nghiên cứu.
1.3. CHỨC NĂNG CỦA KTCT MÁC - LÊNIN
Chức năng nhận thức
(1) Cung cấp hệ thống tri thức khoa học về sự vận động của các quan hệ giữa người với người trong sản xuất và trao đổi,
(2) Phát hiện những quy luật chi phối sự phát triển của sản xuất và trao đổi,
(3) Nhận thức bản chất của các hiện tượng, quá trình kinh tế.
Chức năng tư tưởng
(1) Tạo lập nền tảng tư tưởng cộng sản cho những người lao động,
(2) Củng cố niềm tin phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh,
(3) Xây dựng thế giới quan khoa học.
CHỨC NĂNG CỦA KTCT MÁC - LÊNIN
Chức năng thực tiễn
Giúp những nhà hoạch định chính sách và người lao động vận dụng các quy luật kinh tế vào thực tiễn hoạt động lao động cũng như quản trị quốc gia.
Kinh tế chính trị Mác – Lênin có chức năng cải tạo thực tiễn, thúc đẩy văn minh của xã hội.
Chức năng
phương pháp luận
Kinh tế chính trị Mác - Lênin thể hiện chức năng phương pháp luận, là cơ sở lý luận khoa học cho việc tiếp cận các khoa học kinh tế chuyên ngành.