BÀI 19
TỪ TRƯỜNG

Vùng
khôn
g
gian
xung
quan
h
nam
châm
có
tính

NỘI DUNG BÀI HỌC
01

02

TỪ TRƯỜNG

TỪ PHỔ

04

TỪ TRƯỜNG TRÁI
ĐẤT

03
ĐƯỜNG SỨC
TỪ

05
LA BÀN

I. Từ
Trường
Nhận biết từ trường của thanh nam châm
Chuẩn bị

Thanh nam châm
đặt trên giá đỡ

Kim nam châm
có thể quay tự do

Nhận biết từ trường của thanh nam châm
Tiến hành thí
nghiệm

Sau
đó,sát
từvà
từ nhận
dịch chuyển
kimcủa
nam
châm
lại
Quan
xét
hướng
kim
nam
Lúc đầu để kim nam châm ở xa thanh nam
gần
nam ban
châm
châm
sothanh
vớichâm
hướng
đầu

Từ Trường
Nhận biết từ trường của thanh nam
châm

Thí nghiệm trên chứng tỏ vùng không gian bao quanh nam châm
Ta nói vùng không gian bao quanh nam châm có từ trường
có khả năng tác dụng lực từ lên kim châm đặt gần nó

Nhận biết từ trường của thanh nam châm

Ngoài nam châm, ta có thể dùng
các vật nào khác để phát hiện từ
trường không?
Ngoài nam châm, ta có thể dùng cảm biến từ
trường để phát hiện từ trường.

Từ Trường
Nhận biết từ trường của dây dẫn mang dòng điện

Năm 1820, nhà khoa học
người Đan Mạch, Hans
Christian Oersted đã tiến
hành thí nghiệm sau:
Như
dâychâm
dẫn
Khi
có vậy,
dòngvùng
điệnkhông
đi quagian
dây bao
dẫn,quanh
kim nam
Đặt dây dẫn song song với kim nam châm
mang
từđầu
trường
lệchdòng
khỏi điện
vị trí có
ban

Từ Trường
Nhận biết từ trường của dây dẫn mang dòng điện

Thí nghiệm Oersted cho thấy có
điểm nào giống nhau giữa không
gian quanh nam châm và dòng
điện.

Điểm giống nhau giữa không gian quanh nam
châm và dòng điện trong thí nghiệm Oersted:
không gian quanh nam châm và không gian
quanh dây dẫn mang dòng điện đều có từ
trường.

Từ Trường
Không gian xung quanh nam châm,
xung quanh dòng điện tồn tại từ trường
(trường từ)

Từ trường tác dụng lực từ lên vật liệu
từ đặt trong nó

Tại các phòng chụp cộng hưởng từ (MRI) trong bệnh viện, có các
1.2.
Hoạt
bịnhư
điệngây
tử: chóng
đồng hồ,
điện
thoại,
Sứcđộng
khỏecủa
củacác
conthiết
người
mặt,
buồn
nam châm tạo nên từ trường mạnh, có thể ảnh hưởng đến
thẻ
nôntừ
......

Từ Trường

Vì vậy thường có bảng cảnh báo từ trường
mạnh

Xung quanh vật nào sau đây có từ
trường

Bóng đèn điện đang
sáng

Cuộn dây đồng

Từ Trường

Ta đã biết xung quanh nam châm, xung quanh
dòng điện có từ trường. Bằng mắt thường
chúng ta không thể nhìn thấy từ trường. Vậy
làm thế nào để có thể hình dung ra từ trường

II-Từ
Phổ
Thí nghiệm quan sát từ phổ của một nam
châm

Tấm nhựa trong

Chuẩn bị

Mạt sắt

Thanh nam châm

Từ Phổ Thí nghiệm quan sát từ phổ của một nam
châm

Tiến Hành Thí
Nghiệm

Đặt tấm nhựa trong lên thanh nam châm
Rắc đều 1 lớp mạt sắt lên tấm nhựa

Gõ nhẹ

Từ Phổ
Thí nghiệm quan sát từ phổ của một nam
châm
Nhận xét về hình dạng sắp xếp mạt sắt ở xung quanh
nam châm.
Các mạt sắt xung quanh
nam châm được sắp xếp
thành những đường cong
kín nối từ cực này sang
cực kia của nam châm.
Càng ra xa nam châm, các đường này càng thưa dần và mở
rộng ra.

Từ Phổ
Hình ảnh các đường mạt sắt sắp xếp
xung quanh nam châm được gọi là từ
phổ

Từ phổ cho ta hình ảnh trực quan về từ
trường

III- Đường Sức
Từ

Ngoài cách dùng mạt sắt như trên, người ta cũng

dùng các đường sức từ để cho hình ảnh trực quan về
từ trường

Đường Sức
Từ

Cực Nam

Cực Bắc

Em hãy xác định cực Bắc và Nam của kim nam châm trong
Hình 19.4.

Đường Sức
Từ

Nối
các
có
dấu
chấm
với
takim
được
một–với
Chiều
củađiểm
đường
sức
từ
làsao
chiều
theo
hướng
Nam
Di
chuyển
kim
châm
chonhau,
1 đầu
trùng
Đặt
thanh
namnam
châm
lên
tờ
giấy
và
kim
nam
châm
tại
Dùng bút đánh dấu 2 đầu kim nam châm trên tờ
đường
cong
liền
nét.
Đó
là đường
sứcởtừ
từ
của
từ còn
trường
Bắc
của
kim
nam
châm
vị trí trước
đó,
chấm
điểm
tiếp
theo
đầu
kim
lại
1 điểm
bất
kỳ
nào
đó trong
trường
giấy

Đường Sức
Từ
Hãy nhận xét về hình dạng đường sức từ Hình
19.5 và sự sắp xếp các mạt sắt ở từ phổ Hình
19.3.

Hình
19.5

Hình 19.3.

Đường Sức
Hình
Từdạng đường sức từ Hình 19.5 giống với sự sắp xếp các
mạt sắt ở từ phổ Hình 19.3.

Chúng đều là những đường cong khép kín nối từ cực này
sang cực kia của nam châm.
Càng ra xa nam châm, các đường này càng thưa dần và mở
rộng ra.

Có thể nhận biết từ trường mạnh yếu qua các đường sức
từ không?
Có thể nhận biết
từ trường mạnh
yếu dựa vào độ
mau, thưa của các
đường sức từ: chỗ
đường sức từ càng
mau thì từ trường
càng mạnh, chỗ
đường sức từ càng
thưa thì từ trường
càng yếu. 

Đường Sức
Từ

Các đường sức từ cho phép mô tả từ trường

Hướng của đường sức từ tại một vị trí nhất định được quy
ước là hướng nam – bắc của kim la bàn đặt gần nó

Đường Sức
Từ ảnh của các đường sức từ (Hình
Từ hình
19.5), hãy nêu một phương pháp xác định
chiều của đường sức từ nếu biết tên các cực
của nam châm.

Đường Sức
Từ
Khi biết tên các cực của nam châm, chúng ta có thể
xác định chiều của đường sức từ bằng cách áp dụng
quy ước: bên ngoài nam châm, các đường sức từ có
chiều đi ra từ cực Bắc, đi vào cực Nam của nam châm.

Cho hai thanh nam châm đặt gần nhau. Hãy
chỉ rõ tên các cực của kim nam châm và hai
thanh nam châm.

N

S

S

N

N

S

IV- TỪ TRƯỜNG TRÁI ĐẤT

Em hãy quan sát hình 19.7 và nghiên cứu nội dung
SGK để trả lời câu hỏi sau:

Vì sao ta có thể vẽ các đường
sức từ của từ trường Trái Đất
với chiều như hình 19.7 ?

Ta có thể vẽ các đường
sức từ của từ trường Trái
Đất với chiều như hình
19.7 vì Trái Đất là một
nam châm khổng lồ có 2
cực từ không trùng với 2
cực địa lí. Chính vì vậy
đường sức từ của từ
trường Trái Đất có chiều
từ Nam bán cầu đến Bắc
bán cầu.

?

Bằng cách nào chứng tỏ xung quanh Trái Đất
có
từ
trường?
Cách
Dùng kim nam châm (la bàn)
1
Cách
2

Tìm hiểu về một số loài
động vật có thể nhận biết
được từ trường trái đất để
xác định hướng di chuyển.

Từ trường của Trái Đất ảnh hưởng
đến đời sống con người và các sinh
vật khác

Cuộc di cư của cá
hồi

Cá hồi được sinh ra ở vùng
nước ngọt. Ít lâu sau, đàn
cá hồi con đổ ra biển và bơi
đi rất xa để kiếm ăn. Sau
thời gian dài sinh sống và
trưởng thành giữa biển
khơi, chúng lại quay về nơi
sinh ra. Cuộc hành trình
dài hàng nghìn kilômét,

Từ trường của Trái Đất ảnh hưởng
đến đời sống con người và các sinh
vật khác
Có loài chim di trú (chim
nhạn biển), suốt mùa hè
Bắc bán cầu, chúng sống
ở Bắc Băng Dương, gần
Bắc cực. Sang mùa đông,
chúng tránh rét bay đến
tận Nam Băng Dương,
gần Nam cực. Và khi Nan
bán cầu sang đông chúng

Chim nhạn biển
di trú

Từ trường của Trái Đất ảnh hưởng
đến đời sống con người và các sinh
vật khác
Nhiều thí nghiệm cho thấy ngay cả
trong bóng đêm mù mịt cũng như ở
nơi hoàn toàn xa lạ, tôm hùm gai
cũng có thể tự xác định và tìm được
đường về nhà. Chúng có khả năng
này là do sở hữu magnetit – một loại
khoáng chất được sử dụng trong la

Từ trường của Trái Đất ảnh hưởng
đến đời sống con người và các sinh
vật khác

Từ trường giúp rùa
biển xác định phương
hướng dưới lòng biển
cả rộng lớn

V - LA BÀN
1 - Kim la bàn: Được làm bằng kim nam châm
1. Cấu tạo đặt lên trên trụ xoay được thiết kế theo dạng hình
lá dẹt, mỏng, nhẹ, một đầu được sơn đỏ để chỉ
hướng bắc và đầu còn lại được sơn xanh (hoặc
trắng) để chỉ hướng nam

2 - Vỏ la bàn: Thường được làm bằng nhôm hoặc
nhựa có gắn cố định một mặt chia độ

La bàn tìm hướng

3 - Mặt la bàn: Mặt kính của la bàn giúp bảo vệ
kim nam châm

Bảng 19.1. Quy ước kí hiệu trên
la bàn

2. Sử dụng la bàn để
xác định hướng địa lí

Các bước tiến hành
Bước 1: Đặt la bàn cách xa nam châm và các vật liệu có
tính chất từ, để tránh tác động của các vật này lên kim
la bàn.
Bước 2: Giữ la bàn trong lòng bàn tay
hoặc đặt trên một mặt bàn sao cho la
bàn nằm ngang trước mặt. Sau đó
xoay vỏ của la bàn sao cho đầu kim
màu đỏ chỉ hướng bắc trùng khít với
vạch
trên
bàn.
Bướcghi
3: chữ
Đọc N
giá
trị la
của
góc tạo bởi hướng
cần xác định hướng trước mặt) so với
hướng bắc trên mặt chia độ của la bàn để

THỰC HÀNH
Em hãy thực hành sử dụng la bàn để xác
định phương hướng cửa ra vào lớp học.

LUYỆN TẬP

Trả
Trả lời
lời câu
câu hỏi
hỏi
Câu 1: Từ phổ là hình ảnh cụ thể về:
A. các đường sức điện.
B. các đường sức từ.
C. cường độ điện trường.
D. cảm ứng từ.

Trả
Trả lời
lời câu
câu hỏi
hỏi
Câu 2: Độ mau, thưa của các đường sức từ trên cùng một
hình vẽ cho ta biết điều gì về từ trường?
A. Chỗ đường sức từ càng mau thì từ trường càng yếu, chỗ
càng thưa thì từ trường càng mạnh.
B. Chỗ đường sức từ càng mau thì từ trường càng mạnh, chỗ
càng thưa thì từ trường càng yếu
C. Chỗ đường sức từ càng thưa thì dòng điện đặt ở đó có
cường độ càng lớn.
D. Chỗ đường sức từ càng mau thì dây dẫn đặt ở đó càng bị
nóng lên nhiều.

Trả
Trả lời
lời câu
câu hỏi
hỏi
Câu 3: Chọn phát biểu đúng
A. Có thể thu được từ phổ bằng rắc mạt sắt lên tấm nhựa trong đặt
trong từ trường.
B. Từ phổ là hình ảnh cụ thể về các đường sức điện.
C. Nơi nào mạt sắt dày thì từ trường yếu.
D. Nơi nào mạt sắt thưa thì từ trường mạnh.

Trả
Trả lời
lời câu
câu hỏi
hỏi
Câu 4: Đường sức từ là những đường cong được vẽ theo
quy ước sao cho
A. Có chiều từ cực Nam tới cực Bắc bên ngoài thanh nam
châm.
B. Có độ mau thưa tùy ý.
C. Bắt đầu từ cực này và kết thúc ở cực kia của nam châm.
D. Có chiều từ cực Bắc tới cực Nam bên ngoài thanh nam
châm.

Trả
Trả lời
lời câu
câu hỏi
hỏi
Câu 5: Chiều của đường sức từ cho ta biết điều gì về từ trường tại
điểm đó?
A. Chiều chuyển động của thanh nam châm đặt ở điểm đó.
B. Hướng của lực từ tác dụng lên cực Bắc của một kim nam châm đặt tại
điểm đó.
C. Hướng của lực từ tác dụng lên vụn sắt đặt tại điểm đó.
D. Hướng của dòng điện trong dây dẫn đặt tại điểm đó.

Trả
Trả lời
lời câu
câu hỏi
hỏi
Câu 6: Chiều của đường sức từ của nam châm được vẽ
như sau:
Tên các cực từ của nam châm là
A. A là cực Bắc, B là cực Nam
B. A là cực Nam, B là cực Bắc.
C. A và B là cực Bắc.
D. A và B là cực Nam.

Trả
Trả lời
lời câu
câu hỏi
hỏi
Câu 7: Lực từ tác dụng lên kim nam châm trong hình
sau đặt ở điểm nào là mạnh nhất?
A. Điểm 1
B. Điểm 2
C. Điểm 3
D. Điểm 4