CHƯƠNG XI
DI TRUYỀN HỌC MENDEL,
CƠ SỞ PHÂN TỬ CỦA HIỆN TƯỢNG DI TRUYỀN

Em hãy quan sát các hình ảnh bên dưới đây

Hình

Sự di truyền màu da của gia đình

Con sinh ra
có những đặc điểm giống bố mẹ
Một gia đình người Châu Phi

Một gia đình người Châu Âu

và
có những đặc điểm khác bố mẹ.
Theo em, đó là hiện tượng gì?

Một gia đình người Châu Á

Một gia đình người bị bạch
tạng

Hiện tượng
Con sinh ra
Có những đặc điểm
giống bố mẹ

Di truyền

Có những đặc điểm
khác bố mẹ
Tên
Chức vụ

Biến dị

Biến dị

TIẾT 1,2 BÀI 36:
KHÁI QUÁT VỀ DI TRUYỀN
HỌC

I. Khái niệm về di truyền và biến dị
Bố

Mẹ

Đọc thông tin trên và thực hiện
các yêu cầu sau:

Một cặp vợ chồng đều có tóc xoăn, người
con thứ nhất của họ có tóc xoăn, đây là
một ví dụ về hiện tượng di truyền; người
con thứ hai của họ có tóc thẳng, đây là
một ví dụ về hiện tượng biến dị.
Con thứ nhất

Con thứ hai

I. Khái niệm về di truyền và biến dị
Thực hiện các yêu cầu sau:

Bố

Mẹ

 Cho biết di truyền và biến dị là gì?
 Lấy thêm ví dụ về hiện tượng di truyền
và biến dị trong thực tế.

Con thứ nhất

Con thứ hai

I. Khái niệm về di truyền và biến dị



- Di truyền là hiện tượng truyền đạt các tính trạng của bố mẹ, tổ tiên cho các thế hệ con
cháu.
Ví dụ: Bố tóc đen, mẹ tóc đen → con cũng tóc đen;
+ Bố mắt xanh, mẹ mắt xanh → con cũng mắt xanh;
+ Bố mẹ thuận tay phải, con sinh ra thuận tay phải;
+ Bố mẹ nhóm máu A, con sinh ra có nhóm máu A;…
Bố

Bố, mẹ da ngăm sinh ra con cái hầu hết đều da ngăm

Con

Bố và con có ánh mắt, tóc, màu da,…giống nhau



I. Khái niệm về di truyền và biến dị
- Biến dị là hiện tượng con sinh ra có các đặc điểm khác nhau và khác bố mẹ.
Ví dụ: Bố mẹ đều thuận tay phải, con sinh ra thuận tay trái;
+ Bố mẹ đều có nhóm máu A, con sinh ra có nhóm máu O.
+Bố mẹ đều da đen, tóc đen, con sinh ra da trắng, tóc vàng.

Chó mẹ vàng hoe nhưng đẻ ra một bầy chó đốm

Con sinh ra có màu mắt khác bố mẹ

Di truyền học là gì?


- DTH:Là khoa học nghiên cứu về
tính di truyền và biến dị ở các sinh
vật

Tế
bào

● Mọi cơ và
thể biến
đều được
I. Khái niệm về di truyền
dị cấu tạo từ tế bào.
Nhiễm
sắc thể

Cơ
thể

DNA

Sơ đồ mối quan hệ từ gene đến tế bào



● Nhân tế bào chứa nhiễm sắc thể là
trung tâm điều khiển mọi hoạt động của
tế bào.
● DNA là thành phần cấu tạo nên nhiễm
sắc thể, các đoạn DNA mang thông tin di
truyền mã hoá cho một sản phẩm nhất
định nào đó được gọi là gene.
● Nhờ khả năng di truyền của gene mà
các đặc điểm của bố, mẹ được truyền lại
cho thế hệ con.

-Hiện tượng di truyền và biến dị do nhân tố di truyền nằm trong tế bào (sau này
gọi là gene) quy định, do đó gene được xem là trung tâm của di truyền học.

KIẾN THỨC CỐT LÕI
Di truyền là hiện tượng truyền đạt các tính trạng của bố mẹ, tổ tiên cho các
thế hệ con cháu.
Biến dị là hiện tượng con sinh ra có các đặc điểm khác nhau và khác bố mẹ.
- Di truyền học: Là khoa học nghiên cứu về tính di truyền và biến dị ở các
sinh vật.
-Hiện tượng di truyền và biến dị là do nhân tố di truyền nằm trong tế bào
(sau này gọi là gene) quy định, do đó, gene được xem là trung tâm của di
truyền học.

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học



Grego Johann Medel
(1822 – 1884)

Đậu Hà Lan

1. Thí nghiệm của Mendel
- Grego Johann Mendel (1822 - 1884) là người đầu tiên vận dụng phương pháp khoa học vào việc nghiên cứu di truyền.
- Đối tượng nghiên cứu: đậu hà lan

Em có biết
Đó chính là linh mục Gregor Mendel. Sau khi học
hết bậc Trung học, do hoàn cảnh gia đình khó khăn,
Mendel vào học ở trường dòng tại thành phố Brunơ –
quê hương ông (nay thuộc Cộng hoà Séc) và sau 4
năm đã trở thành linh mục (năm 1847). Thuở đó, tu
viện có lệ các thầy dòng phải dạy học các môn khoa
học cho các trường của thành phố, do đó Mendel được
cử đi học Đại học ở Viên (1851-1853). Khi trở về
Brunơ, ông vừa tham gia dạy học vừa nghiên cứu khoa
học. Mendel tiến hành thí nghiệm chủ yếu ở đậu Hà
Lan từ năm 1856 đến năm 1863 trên mảnh vườn nhỏ
trong tu viện. Các kết quả nghiên cứu này đã giúp
Mendel phát hiện ra các quy luật di truyền và đã được
công bố chính thức vào năm 1866.
Do hạn chế của khoa học đương thời nên người ta
chưa hiểu được giá trị phát minh của Mendel. Đến
năm 1900, các quy luật Mendel được các nhà khoa học
khác tái phát hiện cũng bằng thực nghiệm và năm đó
được xem là năm Di truyền học chính thức ra đời.

Vì sao Menden chọn đối
tượng là đậu Hà Lan để
nghiên cứu?

- Đối tượng cây đậu Hà Lan có đặc
điểm:
+ Có hoa lưỡng tính, tự thụ phấn nghiêm
ngặt.
+ Có nhiều cặp tính trạng tương phản.
+ Dễ trồng, thời gian sinh trưởng ngắn,
dễ theo dõi thí nghiệm.

16

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Hoa tím

Nhị hoa (đực)
Hoa trắng

Noãn (cái)

Loại bỏ nhị ra
khỏi bông hoa tím

Hình

Chuyển phấn hoa
từ nhị của hoa
trắng sang nhụy
của hoa tím

Sơ đồ thụ phấn nhân tạo trên hoa đậu Hà Lan

? Thế nào
là cây bố?
Thế nào
là cây
mẹ?

Cách tiến hành thí nghiệm của Menđen

 Trình bày các bước tiến hành và kết quả ở thí nghiệm.
1- Thí nghiệm của Mendel: Mendel đã tiến hành cho giao phấn giữa các giống đậu hà
lan thuần chủng khác nhau về cặp tính trạng tương phản màu sắc hoa. Sau đó, ông lấy
các cây ở F1 của phép lai này cho tự thụ phấn thu được kết quả F2.

II. Mendel - người đặt nền móng cho di truyền học
1. Thí nghiệm của Mendel
- Các bước tiến hành thí nghiệm về tính trạng màu hoa ở cây đậu hà lan:
Bước 1: Tạo dòng thuần chủng các cây đậu hoa tím, cây đậu hoa trắng, sau
đó cho giao phấn giữa các cây đậu thuần chủng hoa tím với các cây đậu hoa
trắng.
Bước 2: Theo dõi sự di truyền của từng cặp bố mẹ đem lai, ở đời con (F1)
thu được 100% cây hoa tím, ở đời cháu (F2) thu được cả cây hoa tím và cây
hoa trắng.
Bước 3: Thống kê phân tích số liệu thu được ở F2, rút ra tỉ lệ phân li kiểu
hình xấp xỉ 3 cây hoa tím : 1 cây hoa trắng.
Bước 4: Dùng phép lai kiểm nghiệm (phép lai phân tích) để kiểm tra các
giả thuyết, từ đó, rút ra các quy luật di truyền.
* Kết quả:
- Ở đời F1: 100% cây hoa tím.
- Ở đời F2: 3 cây hoa tím : 1 cây hoa trắng.



1. Thí nghiệm của Mendel
-VD:
Lai hai giống đậu Hà lan khác nhau về 1 cặp tính
trạng thuần chủng tương phản
Pt/c: Hoa tím
X
Hoa trắng
F1 :
Hoa tím
F2: 3 Hoa tím : 1 Hoa trắng
( Kiểu hình: 3 trội: 1lặn )

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Thực hiện các yêu cầu sau:

Pthuần chủng (tc)

F1

Cây hoa
tím

Cây hoa trắng

100% cây hoa
tím

F2
Có cả cây hoa tím và cây hoa trắng

Hình

Thí nghiệm của Mendel về tính trạng màu hoa ở
cây đậu hà lan

 Ở thế hệ F1 và F2 có xuất hiện
dạng màu hoa pha trộn giữa hoa
tím và hoa trắng hay không?
Yếu tố quy định tính trạng hoa
trắng (ở thế hệ P) có biến mất
trong phép lai không?

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
 Ở thế hệ F1 và F2 có xuất hiện dạng màu hoa

Thế hệ thuần chủng
P

Hoa tím

Thế hệ thứ nhất F1

Hoa tím

Thế hệ thứ hai F2

pha trộn giữa hoa tím và hoa trắng hay không?
Yếu tố quy định tính trạng hoa trắng (ở thế hệ P)
có biến mất trong phép lai không?
Trả lời
● Trong thí nghiệm trên, tính trạng hoa tím di
truyền không hoà trộn vào tính trạng hoa trắng
nên không xuất hiện hoa màu tím nhạt.
● Nhân tố quy định tính trạng hoa trắng không
biến mất trong quá trình lai vì ở F2 vẫn xuất hiện
hoa trắng.

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học



2. Ý tưởng của Mendel về nhân tố di truyền
Thế nào là nhân tố di truyền? Hãy chỉ ra tính
trạng tương phản, tính trạng trội, tính trạng lặn
trong phép lai của Mendel.
Thế hệ thuần chủng P

Hoa tím

Thế hệ thứ nhất F1

Hoa tím

Thế hệ thứ hai F2

Trả lời
 Nhân tố di truyền quy định các tính trạng của
sinh vật. Ví dụ như nhân tố di truyền quy định màu
sắc hoa và màu sắc hạt đậu.
Thí nghiệm Medel:
Tính trạng tương phản: màu hoa đậu Hà Lan
(màu tím và màu trắng).

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
Nhân tố quy định hoa trắng bị che khuất khi đứng cạnh nhẫn tố quy định hoa tím.
Tính trạng trội

Cây hoa tím

Tính trạng lặn

Cây hoa trắng

II.
Đặc điểm

Mendel
– người
đặt nền
truyền
học
Đặcmóng
điểm cho di
Tính
trội
Tính
Tính trội
Tính
lặn

lặn

 Hình dạng hạt
Trơn (láng)

Nhăn nheo

 Màu sắc hạt

 Vị trí hoa
Vàng

Xanh lá cây

 Màu sắc hoa

Đối xứng (trên thân)
Tím

Ở ngọn

Trắng

 Hình dạng vỏ
Phồng lên

Dẹp, cằn cõi

 Chiều cao của thân

 Màu sắc vỏ
Vàng

Xanh lá cây

Cao (dài)

Thấp (lùn)

II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học
2. Ý tưởng của Mendel về nhân tố di truyền

Vì sao ý tưởng của Mendel về nhân tố di truyền là cơ sở
cho việc nghiên cứu về gene sau này?
Trả lời
 Thí nghiệm Mendel được công nhận năm 1900, Mendel cho rằng đơn vị quy định sự di truyền của
một tính trạng tồn tại thành từng cặp, gọi là cặp nhân tố di truyền (ngày nay gọi là cặp gene hay cặp
allele, kí hiệu bằng cùng một chữ cái);
 Các nhân tố di truyền không pha trộn vào nhau;
 Như vậy, mặc dù Mendel không đưa ra thuật ngữ gene hay allele, nhưng thực chất Mendel là
người đầu tiên đưa ra khái niệm về gene và đây chính là cơ sở cho việc nghiên cứu về gene
sau này.



II. Mendel – người đặt nền móng cho di truyền học

Từ kết quả đó,  Mendel cho rằng mỗi tính trạng do một cặp nhân tố di truyền quy
định
= (sau này gọi là gene), mỗi nhân tố di truyền là một allele, các nhân tố di
truyền không hoà trộn vào nhau.
- Kí hiệu cặp nhân tố di truyền bằng cùng 1 chữ cái(AA, aa).

Cây hoa tím(AA)

Cây hoa trắng (aa)

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu



Một số thuật ngữ
1

Tính trạng là những đặc điểm về hình thái, cấu tạo, sinh lí của một
cơ thể.
 Ví dụ như cây đậu có các tính trạng thân cao, quả lục, hạt vàng, chịu
hạn tốt.
Tính trạng tương phản là hai trạng thái biểu hiện trái ngược
2
nhau của cùng loại tính trạng.
 Ví dụ như hạt trơn và hạt nhăn, thân cao và thân thấp.

3

Tính trạng trội biểu hiện ra kiểu hình khi có kiểu gene đồng
hợp trội(AA) hoặc dị hợp(Aa); tính trạng lặn chỉ được biểu hiện
ra kiểu hình khi có kiểu gene đồng hợp lặn(aa).

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu



Một số thuật ngữ
4

5

6

Nhân tố di truyền tồn tại thành từng cặp trong nhân tế bào,
không hoà trộn vào nhau, quy định tính trạng của cơ thể sinh vật.
Nhân tố di truyền chính là gene hay allele.
Kiểu hình là tổ hợp toàn bộ tính trạng của cơ thể sinh vật. Khi nói
đến kiểu hình của 1 cơ thể, người ta chỉ xét đến một vài tính trạng
quan tâm.
Kiểu gene là tổ hợp toàn bộ gene trong tế bào của cơ thể sinh
vật. Trên thực tế, khi nói đến kiểu gene của một cơ thể, người ta
chỉ xét một vài cặp gene liên quan đến các tính trạng được
quan tâm.

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu



Một số thuật ngữ
7

8

9

Allele là các trạng thái biểu hiện khác nhau của cùng một gene
(mỗi allele chính là một gene). Một gene có thể có hai, ba hoặc
nhiều allele khác nhau.
Cơ thể thuần chủng về một tính trạng khi cơ thể có kiểu
gene quy định tính trạng đó đồng hợp (gồm các allele giống
nhau).
Dòng thuần (còn gọi là giống thuần chủng) là các cơ thể đồng
hợp về tất cả các cặp gene. Dòng thuần có đặc tính di truyền
đồng nhất và ổn định, các thế hệ sau giống các thế hệ trước.
Thực tế khi nói đến dòng thuần là chỉ nói đến sự thuần chủng ở
một hoặc một số tính trạng được nghiên cứu.

III. Một số thuật ngữ - kí hiệu



kí hiệu Phép
lai

2. Một số kí hiệu

(parentes)
cặp bố mẹ xuất phát

×

G (gamete): giao tử

P

*giao tử đực (hoặc cơ thể đực)
♂
*giao tử cái (hoặc cơ thể cái) ♀

Kí hiệu
*F1: thế hệ thứ nhất;
*F2: là thế hệ thứ 2 được
sinh ra từ F1 do tự thụ
phấn hoặc giao phối.

Fn

F

(filia): thế hệ con

1. Một số thuật ngữ:

là đặc điểm về hình thái, cấu tạo, sinh lí của một cơ thể.

Tính trạng
Tính trạng tương phản

là hai trạng thái biểu hiện trái ngược nhau của cùng một loại tính trạng.

Nhân tố di truyền
Kiểu hình là tổ hợp toàn bộ tính
trạng của cơ thể sinh vật.
Kiểu gene
Allele
Cơ thể thuần chủng về một tính
trạng
Tính trạng trội
Tính trạng lặn
Dòng thuần (còn gọi là giống thuần
chủng)
2. Một số kí hiệu:
P:
×:
G:
♀:
♂:
F:

tồn tại thành từng cặp trong nhân tế bào, không hoà trộn vào nhau, quy định tính trạng của cơ
thể sinh vật.
là tổ hợp toàn bộ tính trạng của cơ thể sinh vật.
là tổ hợp toàn bộ gene trong tế bào của cơ thể sinh vật.
là các trạng thái biểu hiện khác nhau của cùng một gene.
khi cơ thể có kiểu gene quy định tính trạng đó đồng hợp
biểu hiện ra kiểu hình khi có kiểu gene đồng hợp trội hoặc dị hợp
chỉ được biểu hiện ra kiểu hình khi có kiểu gene đồng hợp lặn.
là các cơ thể đồng hợp về tất cả các cặp gene.
cặp bố mẹ thế hệ xuất phát.
kí hiệu phép lai.
giao tử.
con cái
con đực
thế hệ con

KIẾN THỨC CỐT LÕI
Di truyền là hiện tượng truyền đạt các tính trạng của bố mẹ, tổ tiên cho các
thế hệ con cháu.
Biến dị là hiện tượng con sinh ra có các đặc điểm khác nhau và khác bố mẹ.
Hiện tượng di truyền và biến dị là do nhân tố di truyền nằm trong tế bào
(sau này gọi là gene) quy định, do đó, gene được xem là trung tâm của di
truyền học.
Ý tưởng về nhân tố di truyền của Mendel là cơ sở cho những nghiên cứu
về gene sau này.

LUYỆN TẬP( chọn đáp án đúng)

Câu 1
Di truyền học là ngành khoa học nghiên cứu về:
A. Sự tiến hóa của sinh giới
B. Sự sinh trưởng và phát triển của cơ thể
C. Cơ chế di truyền và biến dị
D. Các quy luật sinh trưởng
Câu 2.
Ý nghĩa của di truyền học trong chọn giống là:
A. Tạo ra giống thuần chủng
B. Giúp dự đoán, điều khiển sự di truyền tính trạng
C. Ngăn ngừa sâu bệnh hại
D. Giảm chi phí sản xuất
Câu 3.
Ý tưởng về “nhân tố di truyền” của Mendel có ý nghĩa gì đối với sinh học hiện đại?
A. Là cơ sở của học thuyết tiến hóa
B. Là cơ sở cho học thuyết tế bào
C. Là nền tảng cho sự ra đời của di truyền học
D. Không có ý nghĩa thực tiễn
Câu 4.
Ai là người đầu tiên đưa ra khái niệm “nhân tố di truyền”?
A. Darwin
B. Mendel
C. Morgan
D. Watson & Crick
Câu 5.
Theo Mendel, “nhân tố di truyền” hiện nay được gọi là gì?
A. Nhiễm sắc thể
B. Gen
C. AND

D. ARN

HOẠT ĐỘNG VẬN DỤNG

1. Em hãy lấy thêm các ví dụ về hiện tượng di truyền và biến dị
khác trong thực tế (ưu tiên các ví dụ gần gũi tại địa phương).
2.Tìm hiểu tiểu sử người đặt nền móng cho di truyền học.
3.Những quy luật di truyền menDel đã tìm ra được ứng dụng
như thế nào.

KẾT THÚC

CẢM ƠN CÁC EM ĐÃ
THEO DÕI BÀI HỌC

Khoa học tự nhiên 9