CHÀO MỪNG CÁC EM
ĐẾN VỚI BÀI HỌC MÔN
LỊCH SỬ 8

? Di tích thành nhà Mạc (Lạng Sơn), Lũy Thầy (Quảng Bình) gợi cho em nhớ đến những cuộc xung đột
nào trong các thế kỉ XVI-XVII? Những cuộc xung đột đó đã để lại hệ quả như thế nào đối với lịch sử dân tộc?

Thành nhà Mạc (Lạng Sơn)

Lũy Thầy (Quảng Bình)

Thành nhà Mạc (Lạng Sơn)
Thành lũy được xây dựng dựa trên địa hình tự nhiên,
trấn giữ con đường độc đạo qua Lạng Sơn đến
Trung Quốc. Dấu tích còn lại thời chiến tranh Lê –
Mạc, gồm 2 đoạn tường dài 300m, mặt thành rộng
1m, xây bằng khối đá lớn.

Lũy Thầy (Quảng Bình)
Nằm trong hệ thống thành lũy quân sự, ghi lại
dấu ấn của thời kì Trịnh – Nguyễn phân tranh, do
Đào Duy Từ thiết kế, xây dựng theo lệnh chúa
Nguyễn.

CHƯƠNG

3

VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỈ XVI
ĐẾN THẾ KỈ XVIII

CUỘC XUNG ĐỘT NAM - BẮC TRIỀU
VÀ TRỊNH - NGUYỄN

3. Xung đột Trịnh Nguyễn
1. Sự ra đời vương
triều nhà Mạc

2. Xung đột Nam - Bắc Triều

Bài 5. CUỘC XUNG ĐỘT NAM - BẮC TRIỀU VÀ
TRỊNH - NGUYỄN

1. Sự ra đời của vương triều Mạc
? Trình bày
những nét
chính về sự ra
đời của vương
triều Mạc?

Đầu TK XVI Nhà Lê lâm vào
tình trạng khủng hoảng, phe
phái tranh chấp

Các cuộc khởi nghĩa nông
dân nổ ra nhiều nơi trong cả
nước

Mạc Đăng Dung một võ quan
trong triều Lê đã lợi dụng
xung đột các phe phái để tiêu
diệt các thế lực đối địch tóm
mọi quyền hành.

1527, Mạc Đăng
dung ép vua Lê
nhường ngôi, lập
ra triều Mạc,
thực hiện một số
chính sách về KT,
CT, XH nhằm ổn
định, phát triển
đất nước.

1.Sự ra đời Vương triều nhà Mạc
- Đến đầu thế kỉ XVI, nhà Lê lâm vào khủng hoảng.

 

- Các phe phái phong kiến xung đột, tranh chấp quyết liệt
với nhau.
- Các cuộc khởi nghĩa nông dân nổ ra.
- Mạc Đăng Dung là một võ quan trong triều Lê tiêu diệt các
thế lực đối lập, thâu tóm mọi quyền hành.
 - Năm 1527, Mạc Đăng Dung ép vua Lê nhường ngôi, lập
ra triều Mạc (Bắc triều).

Xem video kết hợp phần Em
có biết, tư liệu 1 (tr 23), nêu
khái quát về Mạc Đăng
Dung?

Suy nghĩ của em về việc Mạc
Đăng Dung ép vua Lê nhường
ngôi, lập ra Vương triều Mạc?

Triều Mạc có những đóng góp quan trọng như thế nào trong
việc ổn định tình hình, phát triển đất nước, nhất là ở thời điểm
chiến tranh Nam – Bắc triều diễn ra? Chúng ta hãy xem video sau.

2. XUNG ĐỘT NAM- BẮC TRIỀU

BẮC TRIỀU

THANH HÓA

NAM TRIỀU

LƯỢC ĐỒ NAM
- BẮC TRIỀU

2. Xung đột Nam - Bắc Triều
a. Nguyên nhân bùng nổ
Nguyên nhân dẫn tới xung đột
Nam - Bắc triều?

2. Xung đột Nam – Bắc triều
a. Nguyên nhân bùng nổ
 - Nhiều cựu thần nhà Lê không chấp nhận vị trí của nhà
Mạc.
 - Năm 1533, Nguyễn Kim một võ quan nhà Lê chạy vào
Thanh Hóa, lấy danh nghĩa : “Phù lê diệt mạc” (Nam triều)
còn nhà Mạc gọi là Bắc triều.
- Xung đột Nam - Bắc triều diễn ra trong gần 60 ( 1533 1592)

2. XUNG ĐỘT NAM – BẮC TRIỀU

BẮC TRIỀU

NAM TRIỀU

LƯỢC ĐỒ XUNG ĐỘT
NAM – BẮC TRIỀU

2. Xung đột Nam – Bắc triều
b. Diễn biến chính
 

2. Xung đột Nam – Bắc triều
b. Diễn biến chính ( sgk)

2. Xung đột Nam – Bắc triều
c. Hệ quả:

Thảo luận cặp:
Xung đột Nam – Bắc triều đã gây ra tai hoạ gì
cho nhân dân ta ?
Gây tổn thất lớn về người và của:
+ 1570, rất nhiều người bị bắt lính, bắt phu.
+ 1572 ở Nghệ An mùa màng bị tàn phá, hoang hóa, bệnh dịch ...

Hậu quả : Làng mạc điêu tàn xơ
Nhân dân đói khổ, phiêu bạc

CHIẾN TRANH NAM TRIỀU BẮC TRIỀU

2. Xung đột Nam – Bắc triều
c. Hê quả:
- Đất nước bị chia cắt.
- Kinh tế đình trệ.
- Đời sống nhân dân đói khổ.

3. Xung đột Trịnh - Nguyễn :
a.Nguyên nhân bùng nổ

Con rễ Trịnh Kiểm lên
thay, nắm toàn bộ binh
quyền
 Mâu thuẫn hai dòng họ
Trịnh Nguyễn dần bộc lộ
1558 Nguyễn Hoàng con thứ
Nguyễn Kim xin vào Thuận
Hóa để tìm cách gây dựng sự
nghiệp
1613 Nguyễn Hoàng mất,
Nguyễn Phúc lên thay, tiếp
tục củng cố địa vị dần dần cắt
đứt quan hệ lệ thuộc với họ
Trịnh

Năm 1627, cuộc
xung đột giữa hai
thế lực Trịnh
Nguyễn bùng nổ

Thuận Hóa

Quảng Nam

Sau khi Trịnh Kiểm lên nắm
quyền, người con cả của
Nguyễn Kim là Nguyễn Uông
bị đầu độc chết, người con thứ
là Nguyễn Hoàng được cử vào
trấn thủ Thuận Hóa, Quảng
Nam. Tại đây, Nguyễn Hoàng
đã từng bước gầy dựng thế lực
cho dòng họ mình và đến đời
con là Nguyễn Phúc Nguyên thì
chính thức công khai đối địch
với họ Trịnh.
23

2. Xung đột Trịnh - Nguyễn
a. Nguyên nhân bùng nổ
 - Năm 1545, Nguyễn Kim chết, con rể Trịnh Kiểm lên thay, nắm
toàn bộ binh quyền.
- Mâu thuẫn giữa hai dòng họ Trịnh - Nguyễn dần được bộc lộ và
ngày càng trở nên gay gắt.
- Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa gây dựng sự nghiệp
-Nguyễn Hoàng mất, Nguyễn Phúc Nguyên lên thay, tiếp tục củng
cố địa vị dần dần chấm dứt quan hệ với họ Trịnh.
- Năm 1627, xung đột Trịnh - Nguyễn bùng nổ.

2. Xung đột Trịnh - Nguyễn
b. Diễn biến: ( SGK)
 

TRỊNH NGUYỄN PHÂN TRANH

Cao Bằng

Đàng Ngoài
Thăng Long

Sông Gianh

Thanh Hoá

Biển
đông

Nghệ An
Hà Tĩnh

Sông Gianh
Chú giải:

Đàng
Trong

Quảng Bình

-Ranh giới chia cắt
- Vùng diễn ra chiến
trường

Thuận Hoá

Lược đồ chiến tranh Trịnh-Nguyễn

27

Khôn ngoan qua được Thanh Hà
Dẫu rằng có cánh khó qua Lũy Thầy
(Ca dao)

28

Cung vua Lê

Phủ chúa Trịnh
( tranh vẽ thế kỉ XVII )

29

Hình 5.4: Phủ chúa Trịnh thế kỉ XVII (tranh vẽ của X.Ba – ron). Bức tranh được vẽ
năm 1685, mô phỏng cảnh chúa Trịnh thiết triều. Thời kì này, phủ chúa cũng hình
thành hệ thống quan văn , quan võ chuyên cùng chúa bàn bạc các chủ trương chính
sách lớn của Nhà nước và chỉ đạo thực hiện mọi công việc lớn nhỏ của đất nước.
Chúa Trịnh nắm thực quyền còn vua Lê chỉ còn là danh nghĩa, vai trò ngày càng lu
mờ. Phủ chúa được xây dựng ở ven hồ Hoàn Kiếm, là công trình đồ sộ và lộng lẫy mà
theo ghi chép của Hải Thượng Lãn Ông (Lê Hữu Trác) trong Thượng kinh kí sự là nơi
xa hoa tráng lệ “cả trời Nam sang nhất là đây ( Phủ chúa Trịnh rất rộng rãi và có
tường bao bọc xung quanh. Bên trong và bên ngoài có nhiều nhà nhỏ, thấp cho lính ở.
Những cung điện bên trong xây cao 2 tầng, có nhiều cửa thoáng đãng, các cửa đều đồ
sộ nguy nga, tất cả đều bằng gỗ lim. Phủ chúa Trịnh là 1 công trình kiến trúc hoành
tráng bậc nhất Thăng Long lúc bấy giờ.)

30

2. Xung đột Trịnh - Nguyễn
c. Hệ quả:
 

Cuộc đấu tranh diễn ra trong
thời gian dài, đất nước bị
chia cắt. Cả vùng Thanh –
Nghệ, vùng đồng bằng bắc
bộ đều là chiến trường

Làng mạc bị tàn phá

Sản
xuất
nông
nghiệp, Thủ công
nghiệp bị đình trệ

Buôn bán giữa các
vùng còn khó khăn
HỆ QUẢ XUNG ĐỘT TRỊNH - NGUYỄN

Đời sống nhân dân
vô cùng khốn cùng
vì đói, đi lính, đi phu
và gia đình ly tán

HỆ QUẢ
Hai bên lấy sông Gianh làm
ranh giới chia cắt đằng ngoài,
đằng trong. Lũy thầy ở phía
Nam như bức tường thành
vững chắc ngăn cách đất nước

Sông Gianh dài khoảng 160 km, cắt qua Quốc lộ 1 ở tây bắc Cửa Gianh
5 km. Diện tích lưu vực 4.680 km², độ cao trung bình 360 m, độ dốc
trung bình 19,2%, lượng nước năm 7,95 km³ ứng với lưu lượng nước
trung bình năm 252 m³/s, môđun dòng chảy năm 53,8 l/s.km².

c. Hệ quả
- Đất nước bị chia cắt thành Đàng Trong và Đàng
Ngoài;
- Gây ra nhiều đau thương và tổn thất cho nhân dân,
tổn hại đến sự phát triển chung của quốc gia - dân
tộc
- Trong thời gian nội chiến và sau nội chiến lãnh thổ
Đàng Trong được mở rộng.

LUYỆN TẬP

37

1.Tại sao đến đầu thế kỉ XVI nhà Lê bắt đầu suy thoái?

A. Vua quan ăn chơi sa đọa.

B. Nội bộ giai cấp thống
trị giành quyền lực.

C. Quan lại địa phương hà
hiếp, vơ vét của dân.

D. Tất cả đều đúng.

2.Năm 1533, ai là người chạy vào Thanh Hóa, lập một người dòng
dõi nhà Lê lên làm vua, lấy danh nghĩa “phù Lê diệt Mạc”?
A. Lê Chiêu Thống.
C. Nguyễn Kim.

B. Nguyễn Hoàng.
D. Trịnh Kiểm.

3.Chiến tranh Nam – Bắc triều diễn ra giữa các thế lực
phong kiến nào?

A. Nhà Mạc với nhà Nguyễn.    

C. Nhà Lê với nhà Nguyễn.

B. Nhà Mạc với nhà Lê.
D. Nhà Trịnh với nhà Mạc..

4. Cuộc xung đột Nam – Bắc triều kết thúc, quyền lực của
vua Lê như thế nào?
A. Mất hết quyền lực.

B. Vẫn nắm truyền thống trị.

C. Quyền lực bị suy yếu.

D. Vẫn nắm quyền nhưng phải
dựa vào chúa Trịnh.

5.Chiến tranh Trịnh – Nguyễn kết thúc với kết quả như thế
nào?
A. Chiến thắng thuộc về họ
Trịnh, họ Nguyễn bị lật đổ.
C. Hai bên không phân thắng
bại, lấy sông Gianh làm ranh
giới phân chia đất nước làm
hai đàng.

B. Chiến thắng thuộc về họ
Nguyễn, họ Trịnh bị lật đổ.
   D. Hai thế lực phong kiến
Trịnh và Nguyễn lần lượt bị
nhà Tây Sơn đánh bại.

? Hãy lập và hoàn thành bảng hệ thống (theo gợi ý dưới đây)
về các cuộc xung đột Nam – Bắc triều và Trịnh – Nguyễn.
Nội dung

Xung đột Nam - Bắc Triều

Xung đột Trịnh - Nguyễn

Người đứng đầu

 

 

Nguyên nhân

 

 

Thời gian

 

 

Hệ quả

 

 

Nội dung

Xung đột Nam - Bắc Triều

Xung đột Trịnh - Nguyễn

Người
đứng đầu
Nguyên
nhân

 

Thời gian

 

Hệ quả

 

 

VẬN DỤNG
Giả sử là một người dân sống ở thế kỉ XVI – XVII,
em hãy đưa ra ít nhất một lí do phản đối các cuộc xung
đột Nam – Bắc triều và Trịnh – Nguyễn.
 - Xung đột kéo dài giữa các tập đoàn phong kiến sẽ làm
suy kiệt sức người, sức của.
 - Tàn phá đồng ruộng, xóm làng; giết hại nhiều người
dân vô tội.
 - Chia cắt đất nước và làm ảnh hưởng đến sự
phát triển chung của quốc gia - dân tộc.

* Hướng dẫn học bài
- Học bài, trả lời câu hỏi ở phần vận dụng.
- Soạn bài 6: Công cuộc khai thác vùng đất phía Nam từ thế kỉ
XVI đến thế kỉ XVIII.
+ Khái quát công cuộc khai phá vùng đất phía Nam trong các thế
kỉ XVI đến thế kỉ XVIII.
+ Quá trình thực thi chủ quyền đối với hai quần đảo Trường Sa
và Hoàng Sa của các chúa Nguyễn.