Hình 3.1. Địa điểm thành lập Đội Cứu quốc
quân III ở Khuổi Kịch (Tân Trào, Sơn Dương)

Hình 3.2. Hội trường tổ chức Đại hội đại biểu
toàn quốc lần thứ II của Đảng tại xã Kim
Bình, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang

Hai hình ảnh trên giúp em liên tưởng đến những sự kiện lịch sử nào? Em hãy
trình bày những hiểu biết của mình về những sự kiện lịch sử đó.

 
Địa điểm thành lập Đội Cứu quốc quân III ở Khuổi Kịch (Tân Trào, Sơn Dương)
Trong lúc Cao - Bắc - Lạng bị khủng bố mạnh, ở Tuyên Quang, Thái
Nguyên, Cứu quốc quân vẫn không ngừng củng cố và phát triển cơ sở
chính trị, giữ vững và mở rộng địa bàn hoạt động, coi đó là hành động
thiết thực nhất để hỗ trợ cho Cao - Bắc - Lạng.
Tháng 02/1944, Trung ương Đảng cử cụ Hoàng Quốc Việt lên kiểm
tra tình hình. Thay mặt Trung ương Đảng, cụ Hoàng Quốc Việt quyết định
chia khu căn cứ Bắc Sơn - Vũ Nhai mở rộng thành ra hai phân khu: phân
khu A, tức phân khu Quang Trung và phân khu B, tức phân khu Nguyễn
Huệ, và chủ trương phát triển thêm lực lượng vũ trang cách mạng ở đây.
Ngày 25/02/1944, Trung đội Cứu quốc quân III được thành lập ở
Khuổi Kịch, chân Sơn Dương (Tuyên Quang). Đội gồm các chiến sĩ Cứu
quốc quân ở Nam Đại Từ, Bắc Cạn, Tuyên Quang, Vĩnh Yên.
Cuối năm 1944, thấy phong trào cách mạng ở Bắc Sơn - Vũ Nhai lan
rộng, thực dân Pháp vô cùng hoảng hốt. Chúng mở cuộc càn quét lớn vào
Vũ Nhai. Đây là cuộc khủng bố trắng lần thứ ba đầy tội ác của chúng ở
khu căn cứ này. Quần chúng cách mạng và Cứu quốc quân ở đây đều

Đêm 13/11/1944, ở Vũ Nhai, Ban lãnh đạo phân khu A đã tổ chức
một cuộc mít tinh, tuần hành, thị uy lớn. Tinh thần chiến đấu của quần
chúng lên rất cao. Đồng bào hết sức căm thù bọn đế quốc, quyết đổ máu
để bênh vực quyền sống, bảo vệ cách mạng. Những tên Việt gian rắp
tâm chỉ điểm cho giặc bị  trừng trị, chính quyền của giặc Pháp trong
vùng bị tan rã, tên đồn trưởng ở Đình Cả hoảng sợ, bỏ chạy.
Hưởng ứng lời kêu gọi của Ban lãnh đạo phân khu, nhân dân khắp
vùng Lâu Thượng, Phú Thượng, Tràng Xá triệt để thực hiện “vườn không
nhà trống”. Nhiều người tự tay đốt nhà mình và đưa cả gia đình lên núi
theo Cứu quốc quân đánh giặc. Các chiến sĩ tự vệ và tự vệ chiến đấu nô
nức xin vào Cứu quốc quân. Trên suốt dọc đường từ Thái Nguyên lên Đình
Cả, Vũ Nhai, quân địch luôn luôn bị Cứu quốc quân phục kích, tập kích
bất ngờ.
Nhiều sĩ quan và binh lính địch bị chết và bị thương, ở Đất
Đỏ, Lân Hang, hang Mỏ Gà, hay Phượng Hoàng, Nà Khao, Nà Phai, gốc đa
La Hóa, hang Đèo Đá... đã diễn ra những trận đánh liên tiếp. Mặc dù
đông quân, lại có pháo binh trợ lực, địch cũng không sao thắng nổi Cứu
quốc quân. Được nhân dân giúp sức, Cứu quốc quân đã sáng tạo ra nhiều

Hội trường tổ chức Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng tại xã Kim Bình, huyện
Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang

Với vị trí chiến lược quan trọng trong An toàn khu, xã Kim Bình (Vinh Quang),
huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang được chọn là nơi diễn ra Đại hội đại biểu lần thứ II
 Đảng Cộng sản Đông Dương từ ngày 11-19/2/1951. Dự Đại hội có 158 đại biểu chính thức
và 53 đại biểu dự khuyết.
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II đã đánh dấu
mốc son quan trọng trong quá trình lãnh đạo,
trưởng thành của Đảng ta. Đường lối Đại hội
vạch ra đã đáp ứng yêu cầu trước mắt của cuộc
kháng chiến và yêu cầu lâu dài của cách mạng.

Chủ tịch Hồ Chí Minh trình bày báo cáo
chính trị tại Đại hội II. (Ảnh tư liệu)

Tại Đại hội, các đại biểu đã
nghe báo cáo chính trị do Chủ tịch Hồ
Chí Minh trình bày; báo cáo “Bàn về
cách mạng Việt Nam” do đồng chí
Trường Chinh trình bày; thông qua
Tuyên ngôn, Chính cương và Điều lệ
Đảng, bầu Ban chấp hành Trung ương,
bầu đồng chí Hồ Chí Minh làm Chủ
tịch Đảng, đồng chí Trường Chinh làm
Tổng Bí thư và cử ra Bộ Chính trị, Ban
Bí thư Trung ương.
Đảng đã quyết định ra hoạt
động công khai, lấy tên là Đảng Lao
động Việt Nam. Đối với Lào và
Campuchia, Đại hội quyết định tổ
chức ở mỗi nước một đảng cách mạng
phù hợp với đặc điểm từng nước.

Nơi ở và làm việc của Bác Hồ tại
Kim Bình trong thời gian diễn ra
Đại hội II.

Để chuẩn bị khâu hậu cần phục vụ Đại hội II, hơn 300 cán bộ trường
Nguyễn Ái Quốc cùng bộ đội, nhân dân các dân tộc chung tay góp sức xây
dựng khu hội trường trên đồi Nà Loáng.
Trong vòng 4 tháng đã hoàn thành 30 ngôi nhà bằng gỗ, tre, nứa, lá
và chia thành các khu vực: Bộ Chính trị, đại biểu chính thức, khách quốc
tế và khu hậu cần. Hội trường nằm ở khu trung tâm Đại hội, bên trái là đài
tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ, bên phải, cách 30m là nơi ở và làm việc
của Chủ tịch Hồ Chí Minh, làm theo kiểu nhà sàn trên 6 cột gỗ, cao hơn
mặt đất chừng 1m. Cách đó không xa là nhà của đội bảo vệ nằm trên một
khu đất mấp mô, sàn nứa, cửa nhìn về phía hội trường.

Tuyên Quang là tỉnh có lịch sử lâu đời, có nhiều di tích lịch sử – văn hoá,
trong đó, nhiều di tích gắn với Cách mạng tháng Tám năm 1945 và Cuộc
Kháng chiến chống Pháp hào hùng của lịch sử dân tộc. Chúng ta hãy cùng
nhau tìm hiểu những đóng góp của tỉnh Tuyên Quang trong giai đoạn lịch
sử này thông qua chủ đề hôm nay.

CHỦ ĐỀ 3
LỊCH SỬ TỈNH TUYÊN QUANG GIAI ĐOẠN 1919 – 1954
Thời lượng thực hiện: 4 tiết

MỤC TIÊU:
- Khái quát được các thời kì lịch sử của tỉnh Tuyên Quang từ năm 1919 đến năm 1954.
- Nêu được nét chính của cuộc khởi nghĩa giành chính quyền trong Cách mạng
tháng Tám năm 1945 ở tỉnh Tuyên Quang.
- Trình bày được những nét tiêu biểu cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945
– 1954) của quân và dân tỉnh Tuyên Quang dưới sự lãnh đạo của Ban chấp hành Đảng bộ
tỉnh.
- Phân tích được ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 và cuộc kháng
chiến chống thực dân Pháp của nhân dân các dân tộc tỉnh Tuyên Quang (1945 –
1954).

1. Khái quát các giai đoạn lịch sử của tỉnh Tuyên Quang từ năm 1919 đến năm 1954
GV chia nhóm, giao nhiệm vụ hoạt động cho nhóm: Dựa và tài liệu, tư liệu có sẵn
và những hiểu biết của bản thân, các em hãy:
- Nhóm 1 + 3: Vẽ sơ đồ tư duy khái quát về tình hình kinh tế, xã hội của tỉnh
Tuyên Quang giai đoạn từ năm 1919 đến năm 1954.
- Nhóm 2 + 4: Vẽ sơ đồ tư duy khái quát về quá trình đấu tranh yêu nước cách
mạng ở tỉnh Tuyên Quang giai đoạn từ năm 1919 đến năm 1954.

Tư liệu 1:
Tại Tuyên Quang, từ năm 1914 – 1945, Tuyên Quang có 24 đồn điền được thiết lập.
Trong đó đồn điền từ 0 đến 50 ha có 4 đồn điền của chủ người Pháp với diện tích là
58,22 ha; 6 đồn điền của chủ người Việt với diện tích là 53,58 ha. Đồn điền trên 50 ha:
chủ người Pháp có 6 đồn điền với diện tích là 1 728,02 ha; 8 đồn điền chủ người Việt
với diện tích 1 229,60 ha. (eo: Địa chí Tuyên Quang, NXB Chính trị quốc gia Sự thật, H,
2019, tr.400)

Theo sơ đồ khu mỏ thì bến bốc than trên bờ sông Lô phía bắc tỉnh lỵ đã sử dụng
cần cẩu. Như vậy, việc khai thác mỏ than chưa được nhiều, song công nghệ khai thác
khoáng sản theo kiểu châu Âu đã được du nhập. ( eo Địa chí tỉnh Tuyên Quang, sđd,
tr404

Di tích Chi bộ Mỏ Than tại tổ 12, Phường Minh Xuân, thành phố Tuyên
Quang

2. Tuyên Quang trong Cách mạng tháng Tám năm 1945
a. Quá trình tiến tới Cách mạng tháng Tám năm 1945
GV chia lớp thành 4 nhóm yêu cầu HS chú ý phần 2a trong SGK GD địa phương,
quan sát hình 3.4 và sơ đồ 2.
Hãy tóm tắt những sự kiện chính ở Tuyên Quang trong thời gian từ tháng 3 đến
tháng trước tháng 8 – 1945.
Thảo luận trong thời gian 5 phút

– Từ giữa năm 1944, ở Tuyên Quang phong trào cách mạng ở các vùng nông thôn,
ngày càng lớn mạnh, các căn cứ địa được nối liền.
– Tháng 12 – 1944, cuộc họp của Ban lãnh đạo chiến khu Hoàng Hoa Thám quyết
định chọn Thanh La – Ao Búc (Sơn Dương) làm trung tâm của căn cứ cách mạng.
– 11 - 3 - 1945, quân Nhật dựng chính quyền tay sai ở Tuyên Quang.
– Từ 10 - 3 đến tháng 6 - 1945 cuộc khởi nghĩa từng phần đã nổ ra và giành thắng
lợi ở nhiều địa phương. (Phụ lục 2)
– Ngày 21 - 5 -1945, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng Trung ương Đảng rời Pác Bó
(Cao Bằng) về xã Tân Trào, lãnh đạo phong trào cách mạng cả nước.
– Tháng 6 - 1945, chính quyền cách mạng ở hầu hết các địa phương được thành
lập: châu Tự Do, Kháng Địch, Khánh Thiện,…
– Tháng 7 - 1945, Tỉnh uỷ lâm thời tỉnh Tuyên Quang được thành lập lãnh đạo chuẩn
bị tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền ở tỉnh lị.

Từ đầu tháng 5 đến đầu tháng 6 – 1945
Khởi nghĩa nổ ra và thắng lợi ở
K
Bình, Ngọc Hội, đồn Đài Thị
i (Chiêm Hoá), thành lập châu Khánh Thiện
m gồm huyện Chiêm Hoá, một số địa
phương ở huyện Hàm Yên và Yên Sơn.
Ngày 18 – 4, phủ Quyết Thắng ra đời.

Khởi nghĩa giành thắng lợi toàn
huyện Hàm Yên, 1 phần Yên Bình,
ngày 15 – 5 phủ Toàn Thắng thành lập.
T hắng lợi ở Sơn Dương, châu
Kháng Địch thành lập. Thắng lợi ở
Nà Hang, châu Xuân Trường ra đời.
Ngày 09 – 4 đến cuối tháng 4 – 1945

Từ ngày 11 đến ngày 16 – 3 – 1945

Quân khởi nghĩa tiến đánh đồn
Đăng Châu, giải phóng Đăng Châu.
Ngày 16 – 3 tuyên bố thành lập châu
Tự Do và uỷ ban lâm thời châu. Đây là
chính quyền cách mạng đầu tiên ở
Tuyên Quang và cả nước.

Khởi nghĩa nổ ra và thắng lợi ở
Thanh La (nay là xã Minh Thanh, Sơn
Dương), thành lập chính quyền cấp xã
đầu tiên trong cả nước.

Từ ngày 10 – 3 – 1945

b. Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở tỉnh lị Tuyên Quang
- Nhiệm vụ 1: Trình bày những sự kiện quan trọng diễn ra ở Tuyên Quang tháng 8
năm 1945 theo phiếu học tâp sau:

Thời gian
 
 
 
 
 

Sự kiện quan trọng
 
 
 
 
 

Thời gian

Sự kiện quan trọng

Từ 13 đến 15 Hội nghị toàn quốc của Đảng họp tại lán Nà Nưa (xã Tân Trào, huyện Sơn
- 8 - 1945
Dương) phát động Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.
Ngày 13 - 8

Uỷ ban khởi nghĩa ra Quân lệnh số 1, hạ lệnh toàn dân đứng dậy giành
chính quyền.
Từ 16 đến 17 Đại hội Quốc dân khai mạc tại đình Tân Trào thông qua 10 chính sách của
- 8 -1945
Mặt trận Việt Minh, cử ra Uỷ ban Dân tộc giải phóng Việt Nam do Hồ Chí
Minh làm Chủ tịch.
16 - 8 - 1945, Uỷ ban Khởi nghĩa tỉnh Tuyên Quang được thành lập.
17- 8 - 1945 Uỷ ban khởi nghĩa đọc bản Quân lệnh số 1 ra lệnh nổ súng giải phóng thị
xã Tuyên Quang.
21- 8- 1945 Thi xã Tuyên Quang được giải phóng.

3. Tuyên Quang trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1946-1954)
a. Chuẩn bị lực lượng chống thực dân Pháp
-  Em hãy khái quát công tác chuẩn bị cho cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của
nhân dân các dân tộc Tuyên Quang? Thông qua tư liệu 4 và quan sát hình 3.6 nêu suy
nghĩ của em về nơi làm việc của Bác Hồ tại huyện Yên Sơn, Tuyên Quang?

- Từ đầu tháng 3 - 1947, các cơ quan lãnh đạo kháng chiến bắt đầu chuyển tới căn
cứ địa Việt Bắc
- Từ 1947 công tác chuẩn bị cho cuộc kháng chiến được thực hiện khẩn trương về
mọi mặt.
- Thành lập các lực lượng vũ trang Tỉnh đội.

b. Những trận đánh tiêu biểu của nhân dân các dân tộc Tuyên Quang
Những trận đánh tiêu biểu của nhân dân các dân tộc Tuyên Quang?
- Điền thông tin vào phiếu học tập sau:
Phiếu học tập 1: Hoàn thành bảng thống kê về Chiến dịch Việt
Bắc Thu Đông 1947 và đánh bại cuộc hành quân Pô-môn của thực
dân Pháp theo mẫu sau:
Thời gian

Sự kiện

 

 

 

 

Thời gian
Mùng 7 và
9/10/1947
22/10/1947
12/1947
5/1949

Sự kiện
Pháp đánh lên Việt Bắc
Pháp từ thị xã Tuyên Quang đánh lên Chiêm
Hóa
Chiến dịch Việt Bắc giành thắng lợi
Pháp thực hiện kế hoạch Rơ-ve bao vây Việt
Bắc, tiến hành cuộc hành quân Pô-môn

c. Bảo vệ hậu phương, bảo vệ An toàn khu và chi viện cho tiền tuyến
Đọc thông tin trong mục 3.c, em hãy nêu thành tựu tiêu biểu của quân dân Tuyên
Quang trong việc thực thi nhiệm vụ bảo vệ hậu phương, bảo vệ An toàn khu và chi
viện cho tiền tuyến.
- Từ năm 1951, Tuyên Quang tiếp tục nhiệm vụ bảo vệ an toàn cho Bác Hồ và các
cơ quan của Đảng, Nhà nước.
- Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 2 (1951) đại hội thống nhất Việt Minh và Liên
Việt… là những sự kiện chính trị diễn ra tại Tuyên Quang.
=> Đây được coi là thủ đô kháng chiến của cả nước.
- Nhờ những đóng góp to lớn, tỉnh Tuyên Quang được chính phủ nước Việt Nam
Dân chủ Cộng hòa tặng thưởng cờ thi đua và Huân chương kháng chiến hạng 3.
=> Như vậy trong 9 năm kháng chiến, Tuyên Quang là căn cứ an toàn khu, bảo vệ cơ
quan trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh, góp phần làm nên thắng lợi trong cuộc
kháng chiến chống Pháp.

- Lập bảng hệ thống kiến thức về các giai đoạn phát triển của tỉnh Tuyên
Quang trong thời kì 1919 – 1954 vào vở theo mẫu sau:
Giai đoạn

Tiêu chí
Hoàn
cảnh
Sự kiện
tiêu biểu
Kết quả
Ý nghĩa

Giai đoạn

1919-1940
 

Giai đoạn

1940-1945
 

1946-1954
 

 

 

 

 
 

 
 

 
 

Tiêu chí
Hoàn cảnh

Giai đoạn 1919-1940
- Thực dân Pháp khai thác thuộc địa.
- Kinh tế- xã hội Tuyên Quang có chuyển
biến; các giai cấp trong xã hội có sự phân hóa.

Sự kiện tiêu biểu

- Phong trào đấu tranh giành độc lập tiếp tục phát
triển.
- Từ năm 1937, ảnh hưởng của Đảng Cộng sản
Đông Dương ngày càng sâu rộng trong các tầng lớp
nhân dân Tuyên Quang, tạo điều kiện để xây dựng cơ
sở cách mạng.
 

Kết quả

- Xã hội Tuyên Quang cũng có nhiều thay
đổi, một bộ phận người dân ở nơi khác tới lao
động tại đồn điền, hầm mỏ trở thành công
nhân; xuất hiện tầng lớp công chức, viên chức
trong hệ thống chính quyền bảo hộ Pháp – Việt

Ý nghĩa

- Là tiền đề cho công cuộc đấu tranh dưới
sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam từ
sau năm 1930.

Giai đoạn 1940-1945
- Năm 1939, chiến tranh thế
giới thứ 2 đã tác động sâu sắc
đến cách mạng Việt Nam.
- Phong trào đấu tranh phát
triển mạnh nhưng chưa có tổ
chức cộng sản lãnh đạo trực tiếp và
thống nhất.

Giai đoạn 1946- 1954
- Từ tháng 3 – 1947, Trung ương Đảng, Chính phủ, Chủ
tịch Hồ Chí Minh và các cơ quan Trung ương chuyển lên căn
cứ địa Việt Bắc
 

- Ngày 20 - 3 -1940, Chi bộ Mỏ
- Quân sự:
than thành lập.
+ Chiến dịch Việt Bắc Thu – Đông năm 1947 đã đập tan cuộc
- Từ năm 1941 đến năm 1943, Cứu hành quân Pô-môn của địch.
quốc quân Chiêm Hoá, Sơn Dương,
+ Năm 1949 tham gia chiến dịch Điện Biên Phủ.
Yên Sơn phát triển mạnh… - Ngày 25 –
- Chính trị: Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng; Đại
2 – 1944, Trung đội Cứu quốc quân III hội toàn quốc thống nhất Mặt trận Việt Minh – Liên Việt; Hội nghị
thành lập ở Khuổi Kịch (xã Tân Trào). Liên minh nhân dân ba nước Việt - Miên - Lào.
- Cuối tháng 5 - 1945, lãnh tụ Hồ
Chí Minh chuyển từ Pác Bó (Cao Bằng)
về Tân Trào (Tuyên Quang) trở thành
“Thủ đô Khu giải phóng” của cả nước.

- Năm 1945, khởi nghĩa
giành chính quyền ở Tuyên
Quang đã đã thắng lợi hoàn toàn

- Tuyên Quang được Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ
Cộng hoà tặng thưởng cờ thi đua và Huân chương kháng
chiến hạng 3.

- Là một trong những căn cứ An toàn khu làm tròn nhiệm vụ xây
dựng, chiến đấu, bảo vệ tuyệt đối an toàn các cơ quan Trung ương và
Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Góp phần quan trọng làm nên thắng lợi của nhân dân ta trong
cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Câu hỏi 1: Lựa chọn, sưu tầm và giới thiệu khái quát về một sự kiện lịch sử diễn
ra ở nơi em sinh sống (huyện, xã,…) trong thời kì 1940 – 1954.
Câu hỏi 2: Theo em, tinh thần đoàn kết của nhân dân các dân tộc Tuyên Quang có
ý nghĩa như thế nào đối với quá trình phát triển của lịch sử thời kì 1919 – 1954?