NHIỆT LIỆT CHÀO MỪNG CÁC EM
ĐẾN VỚI BUỔI HỌC MÔN NGỮ VĂN

KHỞI ĐỘNG
 Em đã đọc hoặc đã học bài thơ 4 chữ nào? Hãy
đọc một đoạn trong bài thơ cho cả lớp cùng nghe.
 Khi nhắc đến mẹ của mình, điều em cảm thấy tự
hào nhất về mẹ là gì?

ĐỌC VĂN BẢN VÀ THỰC
HÀNH TIẾNG VIỆT
TIẾT …: VĂN BẢN 1-MẸ

NỘI DUNG BÀI HỌC
I. TÌM HIỂU CHUNG
II. TÌM HIỂU CHI TIẾT
III. TỔNG KẾT

I. TÌM HIỂU CHUNG

1. Tác giả
 Đỗ Trung Lai (1950), quê quán xã Phùng Xá,
huyện Mỹ Đức, tỉnh Hà Tây, nay là Hà Nội.
 Là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, hội
viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1991.
 Tác phẩm đã xuất bản: Đêm sông Cầu (thơ,
1990), Anh em và những người khác (thơ, 1990),
…

2. Tác phẩm
 Xuất xứ: trích tập thơ Đêm sông Cầu (2003).
Bài thơ được viết theo thể loại nào? Em hãy chỉ ra
đặc điểm của bài thơ về số tiếng và nhịp các dòng
thơ, vần của bài thơ.
Bài thơ viết về ai và về điều gì? Ai là người đang
bày tỏ cảm xúc, tình cảm, suy nghĩ trong bài thơ?

3. Đọc văn bản
 Thể loại: thơ bốn chữ.
• Số tiếng: mỗi dòng thơ 4 tiếng.
• Nhịp thơ linh hoạt 2/2, 1/3.
• Gieo vần cách – dễ thuộc, dễ nhớ.
 Phương thức biểu đạt: biểu cảm.
 Bài thơ viết về mẹ và những tình cảm yêu thương của người
con dành cho mẹ.

II. TÌM HIỂU CHI TIẾT

1. Hình ảnh người mẹ
 Hình ảnh người mẹ được đối chiếu với hình ảnh nào?
 Tại sao, tác giả chọn hình ảnh cây cau để đối chiếu
với người mẹ.
 Liệt kê những từ ngữ được tác giả dùng để nói về
“mẹ” và “cau” trong bài thơ.
 Để thể hiện hình tượng “mẹ” và “cau”, tác giả sử dụng
những biện pháp tu từ nào? Tác dụng của BPTT đó?

1. Hình ảnh người mẹ
Hình ảnh người mẹ

đối chiếu

Hình ảnh cây cau

 Là hình ảnh quen thuộc, gắn với
Þ Hình ảnh mẹ được đặt bên cạnh
một hình ảnh quen thuộc trong
văn hóa Việt Nam.

làng quê, thường xuất hiện trong
dân gian.
 Tượng trưng cho tình nghĩa thủy
chung của con người.

 Hình dáng của mẹ: sử dụng nghệ thuật tương phản, đối lập giữa hai hình
ảnh mẹ và cau.
Mẹ

Cau

Ngày một thấp

Ngày càng cao

Đầu bạc trắng

Ngọn xanh rờn

Thân thẳng

Lưng còng

Þ Theo thời gian, cây cau ngày càng phát triển, cao lớn, xanh tốt nhưng
mẹ ngày càng già đi.
Þ Hình ảnh mẹ và cây cau được đặt cạnh nhanh cho thấy sự đối lập tương
phản và nỗi xót xa của người con khi mẹ ngày càng già yếu.

1. Hình ảnh người mẹ
Miếng trầu của mẹ bổ có sự thay đổi như thế nào
qua thời gian? Hành động đó nói lên điều gì?
 Hành động của mẹ:
• Khi con còn bé: bổ cau làm tư.
• Hiện tại: Cau bổ tám mẹ còn ngại to.
Þ Tác giả mượn hình ảnh nhai trầu quen thuộc để khắc họa người
mẹ. Miếng trầu bổ nhỏ gợi ra tuổi già móm mém của mẹ.

Nhận xét
 Bài thơ Mẹ triển khai qua hai hình tượng sóng đôi: mẹ và cau một thứ cây rất gần gũi trong đời sống làng quê.
 Nhà thơ khai thác thủ pháp nghệ thuật đối lập qua từng khổ thơ,
đem đến cho người đọc sự cảm nhận gần gũi giữa cau và mẹ:
Lưng mẹ còng rồi
Cau thì vẫn thẳng
Cau - ngọn xanh rờn
Mẹ - đầu bạc trắng.

Nhận xét
 Hình ảnh lưng còng và mái đầu bạc trắng của mẹ đã gợi ra cảm
nhận về công lao, sự nhọc nhằn, đắng cay trong cuộc đời mẹ
cho con khôn lớn, trưởng thành.
 Cùng với thời gian, cau ngày càng cao, mẹ ngày một thấp:
Cau ngày càng cao
Mẹ ngày một thấp
Cau gần với giời
Mẹ thì gần đất!

Nhận xét
 Dân gian có câu: "Gần đất xa trời" nhằm nói lên sự già nua, cái
chết đang đến gần.
 Sự gần đất của mẹ theo cả nghĩa đen và nghĩa bóng, thể hiện
sự nuối tiếc khi quỹ thời gian của mẹ không còn nhiều. Mẹ như
ngọn đèn trước gió, như chuối chín cây, thời khắc con không còn
mẹ đang đến ngày một gần.

HOẠT ĐỘNG CẶP ĐÔI
 Qua những câu thơ miêu tả dáng hình mẹ, em cảm nhận
được tình cảm gì ở người con?
 Tìm và phân tích các câu thơ thể hiện tình cảm của người
con dành cho mẹ.
 Câu thơ “Một miếng cau khô/ Khô gầy như mẹ” sử dụng biện
pháp tu từ gì?
 Em có hiểu nội dung của hai dòng thơ cuối bài như thế nào?

2. Tình cảm của người con dành cho mẹ
 Cảm xúc của người con: Nỗi buồn, xót xa trước tuổi già của mẹ.
 Câu thơ “Một miếng cau khô/Khô gầy như mẹ” sử dụng biện pháp tu từ
so sánh: Hình ảnh người mẹ ví như miếng cau khô gầy.
Þ Thời gian đã bào mòn tất cả, chỉ nay mai mẹ không còn trên thế gian
nữa, nhà thơ không khỏi ứa nước mắt trước hình hài của mẹ.
 Tình cảm của người con:
• Con nâng trên tay: sự trân trọng, nâng niu miếng trầu - hình ảnh tượng
trưng cho mẹ.
• Không cầm được lệ: tình cảm dồn nén, chứa đựng bao xót xa.

Qua hình ảnh miếng cau khô, ta cảm nhận
được nỗi niềm của con dành cho mẹ. Con
thấu hiểu những khó nhọc, cay đắng của đời
mẹ, trân trọng những hi sinh mẹ đã dành cho
con nhưng không khỏi đau đớn trước những
vất vả của mẹ.

2. Tình cảm của người con dành cho mẹ
Với sự xót xa, con tự vấn trời đất cũng là tự vấn
bản thân mình: Sao mẹ ta già?

Câu hỏi tu từ thể hiện sự vô vọng, sự bất lực của người con không
thể níu kéo thời gian chậm lại, níu kéo mẹ ở lại mãi mãi bên con.
"Mây bay về xa" như mái tóc mẹ hòa vào mây trắng. Lời thơ mở ra
dư âm nghẹn ngào, nỗi xúc động dưng dưng.

III. TỔNG KẾT

1. Nội dung, ý nghĩa
 Bài thơ mượn hình ảnh cây cau quen thuộc để khắc họa
mẹ.
 Qua đó thể hiện sự vất vả của cuộc đời mẹ, tình yêu thương
chân thành của con dành cho mẹ và sự đau đớn, buồn tủi
khi quỹ thời gian của mẹ không còn nhiều, dường như ngày
con xa mẹ đang đến gần.

2. Nghệ thuật
Thể thơ bốn chữ.

Lời thơ giản dị, tự nhiên.

Hình ảnh thơ gần gũi.

LUYỆN TẬP
Trong số những hình ảnh tác giả dùng để khắc họa hình
tượng người mẹ, em thích nhất hình ảnh nào?

VẬN DỤNG

Quan sát người thân trong gia đình của mình qua năm
tháng, em thấy họ có những thay đổi như thế nào? Em
có cảm xúc gì khi nhận ra những thay đổi ấy. Hãy viết
một đoạn văn (khoảng 6 - 8 dòng) nêu lên những cảm
nhận của em về sự thay đổi của người thân.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
Ôn lại kiến thức đã học.

Học thuộc lòng bài thơ “Mẹ”.

Soạn trước bài: Ông đồ.

BÀI HỌC KẾT THÚC, CẢM ƠN
SỰ CÓ MẶT CỦA CÁC EM!