Chương II
NƯỚC ĐẠI VIỆT THỜI LÝ
(THẾ KỈ XI - XII)
Bài 10
NHÀ LÝ ĐẨY MẠNH CÔNG CUỘC
XÂY DỰNG ĐẤT NƯỚC
? Nhà Lý được thành lập trong hoàn cảnh nào?
Năm 1005, Lê Hoàn mất, Lê Long Đĩnh nối ngôi, đến năm l009 thì cũng qua đời. Triều thần chán ghét nhà Tiền Lê, đã tôn Lý Công Uẩn lên ngôi vua (Lý Thái Tổ), lập nên nhà Lý.
? Em biết gì về Lý Công Uẩn?
Lý Công Uẩn là người châu Cổ Pháp (Từ Sơn-Bắc Ninh). Thuở nhỏ làm con nuôi nhà sư Lý Khánh Văn, theo học ở chùa Lục Tổ của sư Vạn Hạnh. Sau đó làm quan cho nhà Lê, giữ đến chức Điện tiền chỉ huy sứ, chỉ huy cấm quân ở kinh đô Hoa Lư. Ông là người có học, có đức và có uy tín nên được triều thần nhà Lê quý trọng.
? Sau khi lên ngôi, Lý Công Uẩn đã làm gì?
Năm 1010, Lý Công Uẩn đặt niên hiệu là Thuận Thiên và quyết định dời đô về Đại La (nay là Hà Nội), đổi tên thành là Thăng Long (có nghĩa là rồng bay lên).
? Tại sao nhà Lý lại dời đô về Thăng Long?
? Bộ máy nhà nước thời Lý được tổ chức như thế nào?
Năm 1054, nhà Lý đổi tên nước là Đại Việt. Vua là người đứng đầu nhà nước, nắm giữ mọi quyền hành. Vua ở ngôi theo chế độ cha truyền con nối. Các chức vụ quan trọng, nhà vua đều cử những người than cận nắm giữ. Giúp vua lo việc nước có các đại thần, các quan văn võ. “Dân ai có gì oan ức thì đánh chuông (đặt ở trước điện Long Trì) xin vua xét xử”.
? Tại sao nhà Lý lại giao các chức vụ quan trọng cho những người thân cận nắm giữ?
- Nhà Lý muốn tập trung quyền lực để xây dựng và củng cố chính quyền của dòng họ mình
- Nền giáo dục Nho học thời kì này chưa phát triển. Việc tuyển chọn quan lại chủ yếu bằng hình thức tiến cử, tập ấm.
- Củng cố thêm sự ổn định của đất nước.
? Thời Lý, bộ máy chính quyền địa phương được tổ chức như thế nào?
Chia cả nước thành 24 lộ, phủ, đặt các chức tri phủ, tri châu; giao cho con cháu nhà vua hoặc các đại thần cai quản. Dưới lộ, phủ là huyện, hương và xã.
Vua
(cha truyền, con nối)
Đại thần
Quan văn
Quan võ
24 Lộ, Phủ
Huyện
Hương, xã
Bộ máy thời Lý
Bộ máy thời Đinh – Tiền Lê
? Nêu nhận xét về bộ máy chính quyền thời Lý.
Đó là chính quyền quân chủ, nhưng khoảng cách giữa chính quyền với nhân dân, giữa vua với dân chưa phải là đã xa lắm. Nhà Lý luôn coi dân là gốc rễ sâu bền.
1. Sự thành lập nhà Lý
- Năm 1005, Lê Hoàn mất, Lê Long Đĩnh nối ngôi, đến năm 1009 thì cũng qua đời.
- Triều thần chán ghét nhà Tiền Lê, đã tôn Lý Công Uẩn lên ngôi vua (Lý Thái Tổ), lập nên nhà Lý.
- Năm 1010, Lý Thái Tổ cho dời đô ra Đại La, đổi tên là thành Thăng Long.
- Năm 1054, nhà Lý đổi tên nước là Đại Việt và tiến hành tổ chức bộ máy nhà nước: đứng đầu là vua, dưới có quan đại thần và các quan ở hai ban văn, võ.
=> Đó là chính quyền quân chủ, nhưng khoảng cách giữa chính quyền với nhân dân, giữa vua với dân chưa phải là đã xa lắm. Nhà Lý luôn coi dân là gốc rễ sâu bền.
? Từ nhận xét trên, em hãy nêu sự cần thiết và tác dụng của bộ Hình thư thời Lý?
- Sự cần thiết: “Trước kia, việc kiện tụng trong nước phiền nhiễu, quan lại giữ luật pháp câu nệ luật văn, cốt làm cho khắc nghiệt, thậm chí nhiều người bị oan uổng quá đáng”. Vì vậy, việc cho ra đời một bộ luật với những quy định rõ ràng làm căn cứ cho việc xét xử là thật sự cần thiết.
- Tác dụng: Bộ luật Hình thư ra đời thay thế cho các quy chế, luật lệ, chiếu chỉ trước đó. Pháp luật đặt ra những nội dung, quy định bảo vệ nhà vua và giai cấp thống trị. Có cách xử phạt riêng đối với những người phạm tội. Bảo vệ và xét xử công bằng đối với nhân dân, cải thiện đời sống cho nhân dân, đất nước được yên bình, ổn định.
“Trước kia, việc kiện tụng trong nước phiền nhiễu, quan lại giữ luật pháp câu nệ luật văn, cốt làm cho khắc nghiệt, thậm chí nhiều người bị oan uổng quá đáng. Vua lấy làm thương xót, sai trung thư san định luật lệnh, châm chước cho thích dụng với thời thế, chia ra môn loại, biên thành điều khoản, làm thành sách Hình thư của một triều đại, để cho người xem dễ hiểu. Sách làm xong, xuống chiếu ban hành, dân lấy làm tiện”.
(Đại Việt sử kí toàn thư)
? Quân đội nhà Lý được tổ chức như thế nào? Em có nhận xét gì về tổ chức quân đội của nhà Lý?
Gồm hai bộ phận: cấm quân và quân địa phương.
- Thi hành chính sách “ngụ binh ư nông” (gửi binh ở nhà nông): cho quân sĩ luân phiên về cày ruộng và thanh niên đăng kí tên vào sổ nhưng vẫn ở nhà sản xuất, khi cần triều đình sẽ điều động.
- Quân đội nhà Lý có quân bộ và quân thủy, kỉ luật nghiêm minh và được huấn luyện chu đáo.
- Vũ khí trang bị cho quân đội gồm: giáo mác, đao kiếm, cung nỏ, máy bắn đá,...
* Nhận xét: Quân đội nhà Lý được tổ chức quy củ, chặt chẽ và khá hùng mạnh. Chính sách “ngụ binh ư nông” là một chính sách sáng tạo và phù hợp với hoàn cảnh của đất nước.


? Đối với các tù trưởng dân tộc miền núi và các nước láng giềng, nhà Lý có những biện pháp gì?
- Đối với các tù trưởng dân tộc miền núi:
+ Nhà Lý gả các công chúa và ban các chức tước cho các tù trưởng dân tộc miền núi.
+ Tuy nhiên, bất kì ai có ý định tách khỏi Đại Việt, nhà Lý kiên quyết trấn áp.
- Đối với các nước láng giềng:
+ Đối với nhà Tống: Lý Công Uẩn giữ quan hệ bình thường, tạo điều kiện cho nhân dân hai bên biên giới có thể qua lại buôn bán, trao đổi.
+ Đối với Cham-pa: nhà Lý đã dẹp tan cuộc tấn công của Cham-pa do nhà Tống xúi giục. Sau đó, quan hệ Đại Việt - Cham-pa trở lại bình thường.
? Em nghĩ gì về chủ trương của nhà Lý đối với các từ trưởng dân tộc miền núi và các nước láng giềng?
- Chính sách của nhà Lý đối với các tù trưởng dân tộc miền núi cho thấy chủ trương củng cố khối đoàn kết dân tộc, đây là cội nguồn sức mạnh trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
- Chính sách của nhà Lý đối với các nước láng giềng luôn tuân thủ nguyên tắc độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, và nếu nguyên tắc đó bị vi phạm thì sẽ kiên quyết đòi lại.
2. Luật pháp và quân đội
- Luật pháp:
+ Năm 1042, nhà Lý ban hành bộ luật thành văn đầu tiên của nước ta - bộ Hình thư.
+ Bao gồm những quy định chặt chẽ việc bảo vệ nhà vua và cung điện, xem trọng việc bảo vệ của công và tài sản của nhân dân, nghiêm cấm việc giết mổ trâu bò, bảo vệ sản xuất nông nghiệp. Người phạm tội bị xử phạt nghiêm khắc.
- Quân đội:
+ Quân đội thời Lý bao gồm cấm quân và quân địa phương
+ Vũ khí có giáo mác, dao, kiếm, cung, nỏ, máy bắn đá.
- Chính sách đối nội, đối ngoại:
+ Củng cố khối đoàn kết dân tộc.
+ Đặt quan hệ ngoại giao bình thường với nhà Tống, Cham-pa.
+ Kiên quyết bảo toàn lãnh thổ.
Cảm ơn các em đã chú ý lắng nghe!