VĂN BẢN 2: SỰ TÍCH MẪU HỆ

Chế độ mẫu hệ là một chế độ xã hội mà người mẹ (phụ nữ)
nắm giữ quyền trong gia đình và xã hội, người con sinh ra theo
dòng họ người mẹ. Chế độ mẫu hệ đã có từ thời nguyên thủy;
ngày nay, ở Việt Nam chỉ còn một số dân tộc thiểu số còn giữ chế
độ bố hệ như: Cơ-ho, Gia-lai; Chăm, Ê-đê...
Truyện Sự tích mẫu hệ là một truyền thuyết của dân tộc Chăm
đề cập đến hiện tượng mẫu hệ.

XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ
Hãy nêu hiểu biết của em về
những biểu hiện trong chế độ
mẫu hệ. Người con sinh ra theo
dòng họ người mẹ là như thế
nào?

....................................................................
....................................................................
....................................................................
....................................................................
........

Từ hiểu biết về chế độ mẫu hệ,
em có suy nghĩ gì về việc trọng
nam khinh nữ còn đang tồn tại
trong xã hội ngày nay?

..........................................................................
..........................................................................
..........................................................................
..........................................................................
........

XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ
Trong chế độ mẫu hệ, có một số biểu hiện tiêu biểu như sau:
Trong chế độ mẫu hệ, người mẹ (phụ nữ) là người nắm giữ vai trò và
quyền quyết định trong gia đình, tài sản và dòng họ. Người con sinh
ra sẽ mang họ mẹ, thuộc về dòng họ của mẹ chứ không theo họ cha.
Con gái thường được thừa kế tài sản, còn con trai khi kết hôn phải về
ở nhà vợ.
Như vậy, việc “người con sinh ra theo dòng họ người mẹ” nghĩa là: từ
tên họ, quyền thừa kế, chỗ dựa tinh thần… tất cả đều gắn với gia đình
bên mẹ, chứ không theo cha như trong chế độ phụ hệ.

XÁC ĐỊNH VẤN ĐỀ
Từ hiểu biết về chế độ mẫu hệ, em có suy nghĩ gì về việc trọng
nam khinh nữ còn đang tồn tại trong xã hội ngày nay?
Từ hiểu biết về chế độ mẫu hệ, nhận thấy phụ nữ có vai trò quan
trọng trong gia đình và xã hội. Tuy vậy, trong đời sống hiện nay, tư
tưởng trọng nam khinh nữ vẫn còn tồn tại ở một số nơi, khiến phụ
nữ bị thiệt thòi trong học tập, công việc và quyền lợi. Em nghĩ rằng
quan niệm ấy là lạc hậu, không công bằng, vì nam và nữ đều có khả
năng, đều đóng góp cho gia đình và xã hội. Chúng ta cần tôn trọng,
yêu thương và tạo điều kiện để phụ nữ được bình đẳng với nam giới.
Như vậy, xã hội mới thật sự văn minh và phát triển.

HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC

I. Đọc tiếp xúc văn bản
1. Đọc văn bản
2. Tóm tắt văn bản
Yêu cầu:
Đọc to, rõ ràng, rành mạch từng đoạn để cảm nhận mạch truyện.
Chú ý ngữ điệu: đoạn miêu tả, đọc chậm rãi, dứt khoát. Đoạn đối
thoại hoặc có lời hát đọc với giọng vui tươi, nhấn nhá.
Khi đọc, cần theo dõi và hình dung: Hoàn cảnh đào kênh chống hạn.
Cảnh thi tài giữa nam và nữ. Vai trò của tiếng hát, điệu múa.

2. Tóm tắt văn bản

Các sự việc chính:

1. Thời vua Pô Klông Gi-rai, người Chăm gặp khó khăn trong sản xuất
nông nghiệp do hạn hán, dân tình đói kém.
2. Vua Pô Klông Gi-rai hướng dẫn dân đào kênh lấy nước từ sông
Dinh để tưới ruộng, cải thiện đời sống.
3. Vua chia trai gái làm hai phe để thi đua đào mương, ai làm tốt được
thưởng; phe nam ban đầu đào nhanh hơn vì sức khỏe tốt.
4. Vua tổ chức cho phe nữ hát múa để tạo không khí vui vẻ, giúp họ
làm việc nhanh và bớt mệt. Tiếng hát điệu múa thu hút các chàng trai
giúp phe nữ, nhờ đó công việc được hoàn thành nhanh hơn.

2. Tóm tắt văn bản
Trong thời vua Pô Klông Gi-rai, người Chăm gặp khó khăn về
nước, dẫn đến mùa màng thất bát và dân chúng đói kém. Vua thương
dân nên chỉ dẫn cách đào kênh từ sông Dinh để tưới ruộng. Vua chia
nam nữ thành hai phe thi đua đào mương, mỗi người hoàn thành một
đoạn sẽ được thưởng. Ban đầu phe nam đào nhanh hơn vì sức khỏe tốt
hơn. Thấy phe nữ có nguy cơ thua, vua tổ chức hát múa để họ vui vẻ.
Nhờ tiếng hát và điệu múa, các cô gái không thấy mệt và còn thu hút
phe nam giúp việc, công việc hoàn thành nhanh hơn. Văn bản nhấn
mạnh vai trò của “tiếng hát điều múa” trong việc tạo niềm vui, giảm
mệt nhọc, khích lệ lao động và gắn kết con người trong đời sống từ
xưa đến nay.

II. Đọc chi tiết văn bản
1. Đọc hiểu hình thức

Truyền thuyết

Thể loại
Xuất xứ

Theo lời kể của bác Thanh Cái, dân tộc Chăm, thị
trấn Ma Lâm, huyện Hàm Thuận Bắc. Trích từ
tập Nàng bàn tay - Truyện cổ các dân tộc Thuận
Hải, Huệ văn nghệ Thuận Hải, 1987

Phương thức biểu đạt
Ngôi kể

Tự sự, có yếu tố kì ảo

Ngôi thứ 3

II. Đọc chi tiết văn bản
1. Đọc hiểu hình thức

Bố cục
Phần 1:
(Từ đầu → “...tuổi cho
nhiều vùng đất ruộng.”)
Hoàn cảnh câu
chuyện.

Phần 2:
(Tiếp → “...dài
rộng hơn đoạn kênh
của các chàng trai.”)
Cuộc thi đào kênh
giữa nam và nữ.

Phần 3:
Đoạn còn lại
Sự ra đời chế
độ mẫu hệ.

2. Đọc hiểu nội dung
2.1. Hoàn cảnh câu chuyện

2. Đọc hiểu nội dung
2.1. Đặc điểm của nhân vật Ha Bian và Ka Lang 
a. Ha Bian
Chàng trai dân tộc Mạ – K'Ho, nhà nghèo, mồ côi cha.
Hiếu thảo, giàu nghị lực, chăm chỉ lao động.
Yêu thương vợ, dũng cảm, dám đi kiện trời để cứu buôn làng
khỏi hạn hán.
Đại diện cho khát vọng công bằng và ước mơ mưa thuận
gió hòa của cộng đồng.
Xuất thân trong gia đình nghèo, mồ côi cha, tuổi thơ vất vả.
→ Điều này làm nổi bật nghị lực, tính dũng cảm và sự hiếu
thảo của nhân vật.

2.1. Đặc điểm của nhân vật Ha Bian, Ka Lang
Tại sao quyết định đi
kiện trời của Ha Bian lại
được buôn làng ủng hộ?
Vì hạn hán kéo dài, mọi người đều khổ cực, thiếu ăn thiếu nước.
Việc Ha Bian kiện trời thể hiện tiếng nói, mong muốn chung của cả
buôn làng.
Buôn làng tin tưởng và gửi gắm hy vọng vào nghị lực, lòng dũng
cảm của anh.

2. Đọc hiểu nội dung
2.1. Nhân vật Ha Bian và Ka Lang 
b. Ka Lang
Cô gái xinh đẹp, con nhà khá giả, đủ đầy.
Thủy chung, giàu tình cảm, hết lòng yêu thương và lo lắng cho chồng.
Khi chồng mất, đau đớn khóc thương đến tận trời; cuối cùng chết theo chồng.

Hình tượng tiêu biểu cho tình yêu son sắt, sự hi sinh cao cả.
Con nhà khá giả, đầy đủ cha mẹ, sống sung túc. → Qua đó
thấy cô là người may mắn, nhưng vẫn giữ được phẩm chất
hiền hậu, thủy chung.

2. Đọc hiểu nội dung
2.1. Nhân vật Ha Bian và Ka Lang 
Hai nhân vật có hoàn cảnh trái ngược (một bên nghèo khó, một
bên sung túc), nhưng họ đến với nhau bằng tình yêu chân
thành. Sự khác biệt về xuất thân làm cho câu chuyện thêm ý
nghĩa: tình yêu có thể vượt qua ranh giới giàu – nghèo, và
chính sự hi sinh, thủy chung của họ đã để lại dấu ấn sâu đậm
trong lòng buôn làng.

2. Đọc hiểu nội dung
2.1. Đặc điểm của nhân vật Ha Bian, Ka Lang 
Cuộc sống vợ chồng: sau khi nên
duyên, hai người sống hòa thuận, hạnh
Qua những chi tiết kể về Ha
phúc, làm ăn chăm chỉ, lúa bắp, gà heo
Bian và Ka Lang, em thấy
đầy nhà, cuộc sống sung túc.
hai nhân vật này có những
Khi biến cố xảy ra: Ha Bian quyết đi
phẩm chất gì?
kiện trời, Ka Lang hết lời can ngăn,
sau đó đi tìm chồng, khóc thương cho
đến khi kiệt sức mà chết.
Các chi tiết này vừa khắc họa phẩm chất của nhân vật, vừa làm
nổi bật tình yêu sâu nặng và sự hi sinh của họ.

2. Đọc hiểu nội dung
2.2. Ý nghĩa các chi tiết kì ảo 
Yếu tố kì ảo:

Ha Bian đi kiện trời.
Tiếng khóc Ka Lang vang xa tới tận trời.
Trời nghe thấy, cho mưa xuống.
Con voi đứng che mưa và khóc suốt ba tháng.
Nước mắt hóa thành suối Đạ Nhim.

2. Đọc hiểu nội dung
2.2. Ý nghĩa các chi tiết kì ảo 
Truyện có chi tiết “kiện trời” giống với
câu chuyện nào? Em có suy nghĩ gì?

2. Đọc hiểu nội dung
2.2. Ý nghĩa các chi tiết kì ảo 
 Sự tích dưa hấu (Mai An Tiêm), Sơn Tinh – Thủy Tinh cũng có yếu
tố con người đối diện với sức mạnh tự nhiên/Trời; hoặc rõ nhất là
Sự tích Trầu Cau, Sự tích Con Muỗi cũng có chi tiết kiện ông Trời.
 Truyện cổ dân gian Lâm Đồng có sự giao thoa, tương đồng với
truyện cổ dân gian Việt Nam.
 Điều này cho thấy văn học dân gian các dân tộc vừa mang nét
riêng, vừa nằm trong mạch nguồn chung của văn hóa dân gian Việt
Nam: cùng phản ánh ước mơ, khát vọng về cuộc sống hạnh phúc,
no đủ, công bằng.

2. Đọc hiểu nội dung
2.2. Ý nghĩa các chi tiết kì ảo 
Vai trò:

Làm cho câu chuyện thêm kì lạ, hấp dẫn.
Giải thích nguồn gốc tên núi, tên suối.
Thể hiện ước mơ mưa thuận gió hòa, cuộc sống no ấm
của nhân dân.

2. Đọc hiểu nội dung
2.3. Mối quan hệ giữa truyền thuyết với hiện tượng thời tiết
  Truyền thuyết được sáng tác dựa trên hiện thực cuộc sống: đồng bào
các dân tộc Tây Nguyên xưa phải đối mặt với hạn hán, thiếu nước sản
xuất và sinh hoạt.
Hiện tượng hạn hán kéo dài, thiếu mưa được nhân dân giải thích bằng
câu chuyện Ha Bian đi kiện trời.
Yếu tố trời nghe tiếng khóc của Ka Lang mà sai thần mưa làm mưa
xuống phản ánh khát vọng tha thiết của người dân về mưa thuận gió
hòa, mùa màng tươi tốt.

3. TỔNG KẾT VĂN BẢN
3.1. Nội dung
- Truyện giải thích nguồn gốc chế độ mẫu hệ – một nét văn hóa
đặc sắc của người Chăm, trong đó phụ nữ giữ vai trò quan
trọng trong gia đình và xã hội, con cái mang họ mẹ, đàn ông về
ở rể.
- Ca ngợi phẩm chất của người phụ nữ: chăm chỉ, khéo léo,
thông minh, đoàn kết.
- Phê phán thói kiêu ngạo, chủ quan của đàn ông, từ đó gửi gắm
bài học về tinh thần lao động và bình đẳng giới.
- Thể hiện khát vọng về cuộc sống hài hòa, công bằng giữa nam
và nữ, đồng thời phản ánh trí tuệ, óc sáng tạo của cư dân Chăm
trong quá trình lao động, chinh phục thiên nhiên.

3. TỔNG KẾT VĂN BẢN
3.2. Nghệ thuật
- Cốt truyện đơn giản, mạch lạc, mang màu sắc dân gian,
dễ nhớ, dễ hiểu.
- Sử dụng yếu tố kì ảo và tưởng tượng hợp lí để giải thích
hiện tượng xã hội (cuộc thi đào kênh, lời vua ban lệnh…).
- Ngôn ngữ mộc mạc, gần gũi, mang hơi thở dân gian.
- Nghệ thuật xây dựng hình tượng nhân vật đối lập (nam –
nữ) tạo kịch tính và làm nổi bật chủ đề.
- Lời kể sinh động, xen lẫn yếu tố đối thoại giúp câu
chuyện tự nhiên, hấp dẫn, phù hợp với học sinh.

Viết bài văn (khoảng nột trang giấy vở) về vai trò của mẹ trong gia đình em?

Trong mỗi gia đình, người mẹ luôn là người giữ vai trò vô cùng quan
trọng. Mẹ không chỉ là người sinh thành, nuôi dưỡng mà còn là sợi dây
gắn kết, mang lại hơi ấm và hạnh phúc cho mọi thành viên trong nhà.
Từ khi em còn nhỏ, mẹ đã dành cho em tình yêu thương vô bờ bến. Mẹ
là người dạy em những bài học đầu tiên về cách sống, cách cư xử và biết
yêu thương mọi người. Hằng ngày, mẹ dậy sớm chuẩn bị bữa sáng, lo
cho em đến trường, rồi lại tất bật với công việc ngoài xã hội. Dù bận rộn,
mẹ vẫn luôn dành thời gian quan tâm, hỏi han, động viên em trong học
tập và cuộc sống.
Không chỉ chăm sóc con cái, mẹ còn là người giữ gìn hạnh phúc gia
đình. Mẹ luôn biết dung hòa giữa các thành viên, đem đến tiếng cười và
sự ấm áp trong mỗi bữa cơm. Em hiểu rằng, nếu thiếu mẹ, ngôi nhà sẽ
trở nên trống vắng và lạnh lẽo biết bao.

Viết bài văn (khoảng nột trang giấy vở) về vai trò của mẹ trong gia đình em?

Em yêu mẹ rất nhiều. Em luôn tự nhủ phải cố gắng học thật giỏi, ngoan
ngoãn và làm nhiều việc tốt để mẹ vui lòng. Mẹ chính là người thầy,
người bạn và là trái tim của gia đình em – người đã âm thầm hi sinh, vun
đắp cho hạnh phúc của tất cả mọi người.

2. Ba em thường đối xử với mẹ em như thế nào? Em nghĩ gì về ba?

Ba em là một người rất thương vợ, thương con. Mỗi ngày, dù đi làm vất
vả, ba vẫn luôn quan tâm và giúp đỡ mẹ trong công việc gia đình. Khi
thấy mẹ mệt, ba thường phụ nấu ăn, quét nhà hoặc chăm sóc em nhỏ.
Những lúc mẹ buồn, ba luôn là người an ủi, động viên để mẹ vui hơn.
Em cảm thấy rất tự hào vì ba không chỉ là trụ cột mà còn là người chồng
chu đáo, biết yêu thương và tôn trọng vợ mình. Nhìn cách ba đối xử với
mẹ, em học được rằng trong gia đình, mọi người cần yêu thương, chia sẻ
và quan tâm lẫn nhau thì cuộc sống mới thật sự hạnh phúc. Em rất yêu và
kính trọng ba của em.

VẬN DỤNG
1. Em đã từng dự hoặc nhìn thấy đám cưới của
thanh niên Chăm chưa? Nếu đã từng nhìn thấy, hãy
kể lại cho các bạn nghe?
2. Em hãy tìm hiểu, sưu tầm để miêu tả lại (bằng
bài viết hoặc hình ảnh) về trang phục của người
Chăm trong các dịp lễ?

TẠM BIỆT!