BÀI 1: TIẾNG NÓI CỦA VẠN VẬT

THỰC HÀNH
TIẾNG VIỆT
GV: Ánh Xuân

KHỞI ĐỘNG

Ô CHỮ BÍ MẬT

Ô
C
H
Ữ
BÍ

5. Em hãy cho biết từ “bé” trong đoạn thơ sau thuộc loại từ
1. Điền từ còn thiếu để hoàn thành những câu thơ
nào?
3.sau:
Đi
ền từbài
còn
thi
ếuờ
câu
tnừảph
ươ
ng
“B
ỗth
ng
nh
ậvào
ncra
hcây”,
ươsau:
ngkhi
ổ...i hlàạtgió
4.
Trong
ơ
“L
i
ủ
a
đã
y
m
ầ
m,
“Khi
cây
đã
thành
Bài
th
ơ...ề,“Sang
thu”
làse
sáng
tác
ccho
ủa cây
nhàcố
thi,ơmùa
nào?
B2.
ắ
c
th
ổ
i
v
l
ạ
nh,
gây
rét
nên
có
h
ạ
i
vào
trong
gió
mầm cây thế nào?
Nở vài lá bé
màng.
Sương chùng chình qua ngõ
Là nghe màu xanh
Hình như thu đã về.”
Bắt đầu bập bẹ”
1

H

2

4
5

T

Í

H

Ả

3

U

T

H

Ỉ

N

H

8

G

I

Ó

B

Ắ

C

6

T

H

Ì

T

H

Ầ

M

7

N

H

T

Ừ

Ữ

3

M
Ậ
T

P

6

HÌNH THÀNH
KIẾN THỨC

1.

Phó từ là
gì?

Ngữ liệu 1:

Ngữ liệu 2:

Các bạn đang dọn rác.

Bởi tôi ăn uống điều độ và làm việc có
chừng mực nên tôi chóng lớn lắm.

Câu hỏi:
1. Các từ in đậm bổ sung ý nghĩa cho từ nào? Những
từ được bổ sung ý nghĩa thuộc từ loại nào?
2. Các từ in đậm đứng ở vị trí nào trong cụm từ?

1. Phó từ là gì?
Ngữ liệu 1:
Các bạn đang dọn rác.

DT

ĐT

Ngữ liệu 2:
Bởi tôi ăn uống điều độ và làm việc có chừng mực nên tôi chóng lớn lắm.

TT
 Phó từ là những từ chuyên đi kèm với danh từ, động từ, tính từ nhằm
bổ sung ý nghĩa cho danh từ, động từ, tính từ

2.
Các loại phó từ

Nhóm phó từ chuyên đi kèm trước danh
từ
Ngữ liệu: Những cây non
được chúng tôi chăm bón kĩ
lưỡng.

 Bổ sung ý nghĩa về số lượng
cho danh từ.

Nhóm phó từ chuyên đi kèm trước hoặc sau
động từ, tính từ.
Ngữ liệu:
Đầu Anh
tôi tođừng
ra nổi
từng
tảng rất bướng.
trêu
vào.
 Phó từ “đừng”
“ra” đứng
đứng
sautrước
tính từ
động
“to” bổ
từ
sung
“trêu”
ý nghĩa
bổ sung
chỉ kết
ý nghĩa
quả và
cầuhướng.
khiến.
 Phó từ “rất” đứng trước tính từ “bướng”
bổ sung ý nghĩa về mức độ.

PHIẾU HỌC TẬP
Cho các từ: sẽ, thật, cũng, ra, đã, chớ, lắm, sắp, không, hãy, chẳng, hơi, đều, rồi, xong,
quá, còn, chưa, rất, đang, vẫn, vào, được, đừng. Em hãy sắp xếp các từ trên vào bảng
phân loại theo mẫu sau:

CÁC LOẠI PHÓ TỪ
Phó từ đứng trước
Chỉ quan hệ thời gian
Chỉ mức độ
Chỉ sự tiếp diễn tương tự
Chỉ sự phủ định
Chỉ sự cầu khiến
Chỉ kết quả và hướng
Chỉ khả năng

Phó từ đứng sau

CÁC LOẠI PHÓ TỪ
Phó từ đứng trước
Chỉ quan hệ thời gian

đã, đang, sắp, sẽ, ...

Chỉ mức độ

rất, thật, hơi, quá, ...

Chỉ sự tiếp diễn tương tự

cũng, vẫn, đều, còn, ...

Chỉ sự phủ định

không, chưa, chẳng, ...

Chỉ sự cầu khiến

đừng, hãy, chớ, ...

Phó từ đứng sau

lắm

Chỉ kết quả và hướng

vào, ra, rồi

Chỉ khả năng

được, xong

LUYỆN TẬP

Bài 1: Tìm phó từ trong những trường hợp sau, cho biết các phó từ
ấy bổ sung ý nghĩa cho danh từ, động từ, tính từ nào?
a. Chưa gieo xuông đất
    Hạt nằm lặng thinh.
                               (Trần Hữu Thung, Lời của cây)
b. Mầm đã thì thầm
    Ghé tai nghe rõ.
                              (Trần Hữu Thung, Lời của cây)
c. Vẫn còn bao nhiêu nắng
    Đã vơi dần cơn mưa
    Sấm cũng bớt bất ngờ
    Trên hàng cây đứng tuổi.
                              (Hữu Thỉnh, Sang Thu)

Bài 1: Tìm phó từ trong những trường hợp sau, cho biết các phó từ ấy
bổ sung ý nghĩa cho danh từ, động từ, tính từ nào?
d. Những buổi chiều tôi hay nhắm mắt sờ những bông hoa rồi tập đoán.
Tôi đoán được hai loại hoa: hoa mồng gà và hoa hướng dương. Bố cười
khà khà khen tiến bộ lắm! Một hôm khác, tôi đoán được ba loại hoa.
(Nguyễn Ngọc Thuần, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ)
đ. Nó vẫn giúp người quản tượng phá rẫy, kéo gỗ, nhưng chỉ khuây
khỏa những lúc làm việc rồi sau đó lại đứng buồn thiu.
(Vũ Hùng, Ông Một)
e. Khi biết mọi tiếng rống lên gọi đều vô ích, con voi lồng chạy vào nhà.
(Vũ Hùng, Ông Một)

Bài tập 1

Tìm phó từ trong những trường hợp sau, cho biết các phó từ ấy
bổ sung ý nghĩa cho danh từ, động từ, tính từ nào?

PHIẾU HỌC TẬP
Câu
a
b
c
d
đ
e

Phó từ

Bổ sung cho
DT/ĐT/TT

Ý nghĩa bổ sung

Bài 1: Tìm phó từ trong những trường hợp sau, cho biết
các phó từ ấy bổ sung ý nghĩa cho danh từ, động từ, tính từ
nào?
a. Chưa gieo xuông đất
    Hạt nằm lặng thinh.
                               (Trần Hữu Thung, Lời của cây

-> Phó từ "chưa" bổ sung ý nghĩa phủ định
cho động từ "gieo".

Bài 1: Tìm phó từ trong những trường hợp sau, cho biết
các phó từ ấy bổ sung ý nghĩa cho danh từ, động từ, tính từ
nào?
b. Mầm đã thì thầm
    Ghé tai nghe rõ.
                              (Trần Hữu Thung, Lời của cây)

-> Phó từ "đã" bổ sung ý nghĩa thời gian cho
động từ thì "thầm".

c. Vẫn còn bao nhiêu nắng
    Đã vơi dần cơn mưa
    Sấm cũng bớt bất ngờ
    Trên hàng cây đứng tuổi.
                              (Hữu Thỉnh, Sang Thu)

-> Phó từ "vẫn" bổ sung ý nghĩa tiếp tục, tiếp diễn, không có gì
thay đổi vào thời điểm được nói đến của trạng thái cho động từ
"còn".
-> Phó từ "đã" bổ sung ý nghĩa thời gian cho động từ "vơi".
-> Phó từ "cũng" bổ sung ý nghĩa khẳng định về một sự giống
nhau của hiện tượng, trạng thái cho động từ "bớt".

d. Những buổi chiều tôi hay nhắm mắt sờ những bông hoa
rồi tập đoán. Tôi đoán được hai loại hoa: hoa mồng gà và
hoa hướng dương. Bố cười khà khà khen tiến bộ lắm! Một
hôm khác, tôi đoán được ba loại hoa.
(Nguyễn Ngọc Thuần, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ)

-> Phó từ "vẫn" bổ sung ý nghĩa tiếp tục, tiếp diễn cho
động từ "giúp".
-> Phó từ "những" bổ sung ý nghĩa số lượng cho danh
từ "lúc".

Bài 1: Tìm phó từ trong những trường hợp sau, cho biết
các phó từ ấy bổ sung ý nghĩa cho danh từ, động từ, tính từ
nào?
đ. Nó vẫn giúp người quản tượng phá rẫy, kéo gỗ, nhưng chỉ
khuây khỏa những lúc làm việc rồi sau đó lại đứng buồn
thiu.

-> Phó từ "chỉ" bổ sung ý nghĩa giới hạn phạm vi cho
động từ "khuây khỏa".

-> Phó từ "lại" bổ sung ý nghĩa lặp lại, tái diễn cho
động từ "đứng".

Bài 1: Tìm phó từ trong những trường hợp sau, cho biết
các phó từ ấy bổ sung ý nghĩa cho danh từ, động từ, tính từ
nào?
e. Khi biết mọi tiếng rống lên gọi đều vô ích, con voi lồng
chạy vào nhà.
(Vũ Hùng, Ông Một)

-> Phó từ "mọi" bổ sung ý nghĩa số lượng cho danh từ
"tiếng".
-> Phó từ "đều" bổ sung ý nghĩa đồng nhất về
tính chất của nhiều đối tượng cho tính từ "vô ích".

Bài tập 1

Tìm phó từ trong những trường hợp sau, cho biết các phó từ ấy bổ sung ý nghĩa cho
danh từ, động từ, tính từ nào?

PHIẾU HỌC TẬP
Câu
a
b
c

Phó từ

Bổ sung cho
DT/ĐT/TT

Ý nghĩa bổ sung

chưa

gieo

phủ định

đã

thì thầm

thời gian

- vẫn
- đã
- cũng

- còn
- vơi
- bớt

- chỉ sự tiếp diễn tương tự
- thời gian
- khẳng định về một sự giống
nhau của hiện tượng, trạng thái.

PHIẾU HỌC TẬP
Câu

Phó từ

Bổ sung cho
DT/ĐT/TT

Ý nghĩa bổ sung

d

- hay
- được
- lắm
- những
- một

- nhắm
- đoán
- tiến bộ
- buổi chiều, bông hoa
- hôm

- thường xuyên
- kết quả
- mức độ
- số lượng
- số lượng

đ

- vẫn
- những
- chỉ
- lại

- giúp
- từ lúc
- khuây khỏa
- đứng

- tiếp diễn tương tự
- số lượng
- giới hạn phạm vi
- tiếp diễn tương tự

- mọi
- đều

- tiếng
- vô ích

- số lượng
- sự đồng nhất về tính chất của
nhiều đối tượng

e

Bài 2: Trong những trường hợp sau, phó từ được in đậm bổ sung ý nghĩa
cho động từ hoặc tính từ nào? Xác định ý nghĩa bổ sung trong trường từng
trường hợp.
a. Rằng các bạn ơi
    Cây chính là tôi
    Nay mai sẽ lớn
    Góp xanh đất trời
                 (Trần Hữu Thung, Lời của cây)
b. Sương chùng chình qua ngõ
    Hình như thu đã về.
                  (Hữu Thỉnh, Sang thu)
c. Ngày nào ông cũng cho nó ăn ăn thêm hai vác mía to, hai thúng cháo.
                                                                                           (Vũ Hùng, Ông Một)
d. Ông quen nó quá, khó xa rời nó được.
                                          (Vũ Hùng, Ông Một)

Bài 2
a. Rằng các bạn ơi
    Cây chính là tôi
    Nay mai sẽ lớn
    Góp xanh đất trời
                 (Trần Hữu Thung, Lời của cây)
-> Phó từ "sẽ" bổ sung ý nghĩa về thời gian cho
động từ "lớn".

Bài 2
b. Sương chùng chình qua ngõ
    Hình như thu đã về.
                  (Hữu Thỉnh, Sang thu)

-> Phó từ "đã" bổ sung ý nghĩa thời gian cho động
từ "về".

Bài 2
c. Ngày nào ông cũng cho nó ăn ăn thêm hai vác
mía to, hai thúng cháo.
                                            
  
(Vũ Hùng, Ông Một)
-> Phó từ "cũng" bổ sung ý nghĩa khẳng định về
một sự giống nhau của hoạt động cho động từ
"cho".

Bài 2
d. Ông quen nó quá, khó xa rời nó được.
                                          (Vũ Hùng, Ông Một)
-> Phó từ "quá" bổ sung ý nghĩa mức độ được
đánh giá là cao hơn hẳn mức bình thường cho động
từ "quen".

Bài 2
d. Ông quen nó quá, khó xa rời nó được.
                                          (Vũ Hùng, Ông Một)
-> Phó từ "được" bổ sung ý nghĩa biểu thị việc vừa
nói đến đã kết quả cho động từ "xa rời".

Bài tập 2

Trong những trường hợp sau, phó từ được in đậm bổ sung ý nghĩa cho động từ
hoặc tính từ nào? Xác định ý nghĩa bổ sung trong từng trường hợp.

a.
Phó từ sẽ bổ sung ý nghĩa
cho từ lớn về thời gian.

d.
- Phó từ quá bổ sung ý nghĩa
cho từ quen để chỉ mức độ.
- Phó từ được bổ sung ý nghĩa
cho từ xa rời để chỉ kết quả.

b.
Phó từ đã bổ sung ý nghĩa
cho từ về chỉ thời gian.

c.
Phó từ cũng bổ sung ý nghĩa
cho từ cho để chỉ sự tiếp diễn
tương tự của hoạt động.

Bài 3
Cho 2 câu sau:
a. Trời tối.
b. Bọn trẻ đá bóng ngoài sân.
Dùng ít nhất 2 phó từ để mở rộng câu cho mỗi
trường hợp trên. Nhận xét sự khác nhau về nghĩa
của các câu mở rộng trong từng trường hợp.

Bài 3
a. Trời tối.
- Trời vẫn tối => bổ sung ý nghĩa tiếp diễn
- Trời sắp tối => bổ sung ý nghĩa thời gian
- Trời tối quá => bổ sung ý nghĩa mức độ
- Trời rất tối => bổ sung ý nghĩa mức độ

Bài 3
b. Bọn trẻ đá bóng ngoài sân.
- Bọn trẻ thường đá bóng ngoài sân => bổ sung ý
nghĩa tiếp diễn
- Bọn trẻ đã đá bóng ngoài sân => bổ sung ý nghĩa
thời gian
- Bọn trẻ vẫn đá bóng ngoài sân => bổ sung ý nghĩa
tiếp diễn
- Bọn trẻ còn đá bóng ngoài sân => bổ sung ý nghĩa
thời gian

Bài 4
Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ được sử
dụng trong đoạn thơ.
Khi hạt nảy mầm
Nhú lên giọt sữa
Mầm đã thì thầm
Ghé tai nghe rõ.
(Trần Hữu Thung, Lời của cây)

Bài 4
Khi hạt nảy mầm
Nhú lên giọt sữa
Mầm đã thì thầm
Ghé tai nghe rõ.

nhân hóa

Tác dụng: Làm cho hình ảnh hạt mầm hiện lên
sinh động. Hạt mầm giống như con người, có tình
cảm, suy nghĩ, biết tâm sự, chia sẻ bản thân mình.

Bài 5
Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về.
-> Không thể thay thế từ "phả" bằng từ
"tỏa" hay "quyện“.

Bài tập 5

Trong đoạn thơ sau, nếu thay từ “phả” bằng từ “tỏa” hay “quyện” thì
nội dung câu thơ thay đổi như thế nào? Vì sao?

Phả

Quyện

Tỏa

(hơi, khí) bốc mạnh và
toả ra thành luồng.

cùng với nhau làm thành
một khối không thể tách
rời, tựa như xoắn chặt,
bện chặt vào nhau

(từ một điểm) lan truyền
ra khắp xung quanh.

 Hương ổi chín được cơn gió nhẹ thổi tỏa ra và hòa vào không gian thành
luồng báo hiệu mùa thu đã đến nên dùng từ “phả” là thích hợp nhất.

Bài 5
Trong Từ điển tiếng Việt, từ dềnh dàng có 2 nghĩa sau: (1) chậm chạp,
không khẩn trương, để mất nhiều thì giờ vào những việc phụ hoặc không
cần thiết; (2) to lớn và gây cảm giác cồng kềnh. Theo em, từ dềnh dàng
trong đoạn thơ sau nên được hiểu theo nghĩa nào? Dựa vào đâu em có thể
xác định được như vậy?
Sông được lúc dềnh dàng
Bỗng nhận ra hương ổi
Chim bắt đầu vội vã
Phả vào trong gió se
Có đám mây mùa hạ
Sương chùng chình qua ngõ
Vắt nửa mình sang thu.
Hình như thu đã về.
(Hữu Thỉnh, Sang thu)

Bài tập 6

Theo em, từ dềnh dàng trong đoạn thơ sau nên được hiểu theo nghĩa nào?
Dựa vào đâu em có thể xác định được như vậy?

Theo em, từ dềnh dàng
trong đoạn thơ nên hiểu theo
nghĩa (1) chậm chạp, không
khẩn trương, để mất nhiều
thì giờ vào những việc phụ
hoặc không cần thiết.

Người đọc dễ dàng nhận ra
nghĩa của cụm từ này vì
những từ ngữ khác thể hiện
trong đoạn thơ mang cùng
nét nghĩa như “phả”,
“chùng chình”, một sự
chuyển mình có cái chậm,
cái nhanh, cái nhẹ nhàng
nhưng rõ ràng từ hạ sang
thu.

VIẾT NGẮN
Em hãy hóa thân thành một loài cây và viết
đoạn văn từ 150 – 200 chữ trong đó sử
dụng phó từ để chia sẻ với mọi người về
quá trình trưởng thành của mình.

Về hình thức
Bài viết đảm bảo:
- Hình thức của đoạn văn, đúng dung lượng.
- Quy tắc chính tả, cấu trúc câu.
- Có sử dụng phó từ.

Về nội dung
Hóa thân thành một loài cây và tự giới thiệu về bản thân.
- Lời tự giới thiệu của loài cây em hóa thân.
- Miêu tả khái quát về loài cây.
- Công dụng của loài cây.
- Khẳng định lại giá trị của loài cây mà em hóa thân.

Bài tham khảo

Xin chào, tôi là Cỏ bốn lá, là loài cỏ khá nhỏ và dễ thương. Tôi còn có tên gọi
khác là Tứ Diệp Thảo. Bạn biết không, tôi là một cây cỏ khá hiếm đấy, bởi vì cứ 10.000
cỏ ba lá mới có một cỏ bốn lá, đặc biệt phải không? Bốn lá của tôi, 1 lá thể hiện cho "sự
trung thành", lá thứ 2 thể hiện "niềm tin", lá thứ 3 là "Tình yêu" và lá cuối cùng, lá làm
cho tôi thêm quý hiếm, là "may mắn". Vì là một loài cỏ, bạn dễ thấy chúng tôi ở các bụi
cây ven đường, trong chậu hoa của lớp hay thậm chí là trong sân nhà bạn, thế nhưng, đó
cũng chỉ là cỏ 3 lá thôi, nếu bạn tìm kĩ thì có thể bạn sẽ thấy tôi - cỏ bốn lá may mắn. Tôi
có 1 hàm lượng chất dinh dưỡng cao và có nhiều thành phần biệt dược không chỉ có tác
dụng tốt với con người mà ngay cả những gia súc trong nhà khi được nuôi bằng cỏ 3 lá và
chúng tôi cũng trở nên khỏe mạnh và sản xuất ra nhiều sữa hơn. Các bạn chắc hẳn thắc
mắc tôi được hình thành như thế nào? Tôi hình thành do sự đột biến trong thể xô-ma hoặc
do một lỗi phát triển của môi trường. Quá là đặc biệt phải không? Tôi tự hào được gọi là
Tứ Diệp Thảo, tôi không chỉ là một loại cỏ dại mà hơn hết tôi còn có những giá trị dược lí
giúp ích cho con người.

CHÚC CÁC EM
HỌC TỐT!