NGUYỄN TRÃI

CHƯƠNG 1
CÁC TIÊU CHUẨN TRÌNH BÀY BẢN VẼ
I/. GIỚI THIỆU VỀ TCVN VÀ ISO
- Tiêu chuẩn là những điều khoản, chỉ tiêu kĩ thuật áp dụng cho
một (hoặc một nhóm) đối tượng nhằm đảm bảo, thoả mãn các
yêu cầu đã đề ra.
- Tiêu chuẩn thường do một tổ chức có đủ khả năng về chuyên
môn, kỹ thuật, nghiệp vụ soạn thảo và đề xuất, sau đó phải được
một tổ chức cấp cao hơn xét duyệt và công bố.
- Mỗi nước đều có hệ thống tiêu chuẩn riêng của mình.
- Mỗi tiêu chuẩn đều mang tính pháp lý kỹ thuật; mọi cán bộ kỹ
thuật phải nghiêm túc áp dụng.
3/28

• TIÊU CHUẨN QUỐC TẾ ISO
( International Organization for Standardization )
- Thành lập từ năm 1946
- Phát triển mạnh mẽ về nhiều lĩnh vực.
- Việt Nam đã và đang từng bước áp dụng ISO trong một số lĩnh
vực.
- Các tiêu chuẩn đều được định kì soát xét, bổ sung.

4/28

II- khæ giÊy: Mçi b¶n vÏ ph¶i ®ư­îc vÏ trªn mét khæ giÊy qui
®Þnh gäi lµ khæ b¶n vÏ, lµ kÝch th­íc cña tê giÊy sau khi ®· xÐn.
TCVN 2-74 quy ®Þnh nh÷ng khæ chÝnh trong ngµnh c¬ khÝ:
 Khæ A0 kÝch th­ưíc 1189 x 841 mm cßn gäi lµ khæ 44
 Khæ A1 kÝch thư­íc 594 x 841 mm
cßn gäi lµ khæ 24
 Khæ A2 kÝch th­ưíc 594 x 420 mm cßn gäi lµ khæ 22
 Khæ A3 kÝch thư­íc 297 x 420 mm cßn gäi lµ khæ 12
 Khæ A4 kÝch th­ưíc 297 x 210 mm cßn gäi lµ khæ 11
(Trong ®ã khæ A4 ®ư­îc gäi lµ khæ ®¬n vÞ)
* ý nghÜa cña ký hiÖu khæ: Gåm 2 con sè. Sè thø nhÊt chØ béi sè
c¹nh dµi 297,25mm cña khæ ®¬n vÞ; sè thø hai chØ béi sè c¹nh
ng¾n 210.25mm. TÝch cña 2 con sè b»ng sè l­ưîng cña khæ ®¬n vÞ
chøa trong khæ giÊy ®ã.
Ngoµi ra cßn cã khæ phô vµ khæ ®Æc biÖt, cÊu t¹o tõ khæ ®¬n vÞ
5/28

25
5

a- Khung b¶n vÏ: VÏ
b»ng nÐt liÒn ®Ëm vµ được
kÎ c¸ch mÐp tê giÊy
5mm. Khi cÇn ®ãng thµnh
tËp th× c¹nh tr¸i cña
khung b¶n vÏ kÎ c¸ch
mÐp tr¸i tê giÊy 25mm

5

1- khung b¶n vÏ vµ khung tªn: Mçi b¶n vÏ ®Òu ph¶i
cã khung b¶n vÏ vµ khung tªn
Khung b¶n vÏ

5
Khung tªn

b- Khung tªn: VÏ b»ng nÐt liÒn ®Ëm vµ được ®Æt ë gãc ph¶i,
phÝa dưới cña b¶n vÏ. C¹nh dµi cña khung tªn x¸c ®Þnh hướng
đường b»ng cña b¶n vÏ. Cã thÓ ®Æt khung tªn däc theo c¹nh dµi
hoÆc c¹nh ng¾n cña khæ giÊy, riªng khæ A4 ph¶i ®Æt theo c¹nh
ng¾n.
6/28

A3

A4
A2
A4

A3

A3

A2

Cho phÐp vÏ chung trªn mét tê giÊy nhiÒu b¶n vÏ như­ng mçi b¶n
vÏ ph¶i cã khung b¶n vÏ vµ khung tªn riªng. H­ưíng cña ®Çu con
7/28
sè kÝch th­ưíc lµ tõ d­ưíi lªn trªn vµ từ phải sang tr¸i

(1)

(2)

(3)

(4)

(5)

(6)

(9)

(7)

(8)

140
Néi dung ghi trong c¸c « cña khung tªn:
(1)- “Ng­ưêi vÏ “
(2)- Hä vµ tªn ngư­êi vÏ
(3)- Ngµy vẽ
(4)- “ KiÓm tra “
(5)- Ch÷ kÝ ng­ưêi kiÓm tra
(6)- Ngµy hoàn thành

(10)
(11)

8 8
32

8 8

* Khung tªn dïng trong nhµ tr­ưêng cã thÓ dïng mÉu sau:
20
30
15

25

(7)- §Çu ®Ò bµi tËp hay tªn gäi chi tiÕt
(8)- VËt liÖu cña chi tiÕt
(9)- Tªn tr­ưêng, khoa, líp
(10)- TØ lÖ b¶n vÏ
(11)- KÝ hiÖu b¶n vÏ
8/28

III- tØ lÖ :
TØ lÖ cña b¶n vÏ lµ tØ sè gi÷a kÝch th­ưíc ®o ®­ưîc trªn h×nh biÓu
diÔn víi kÝch thư­íc t­ư¬ng øng ®o ®­ưîc trªn vËt thÓ
Trong mét b¶n vÏ kü thuËt, c¸c h×nh biÓu diÔn ph¶i vÏ theo c¸c
tØ lÖ do TCVN 3-74 quy ®Þnh. Cô thÓ:

 TØ lÖ nguyªn h×nh : 1:1
 TØ lÖ thu nhá : 1:2 1:2,5

1:4

1:5

1:10

1:15

1:20 …

 TØ lÖ phãng to : 2:1 2,5:1 4:1 5:1 10:1 20:1 40:1 …
KÝ hiÖu tØ lÖ ®­ưîc ghi ë « dµnh riªng trong khung tªn cña b¶n
vÏ vµ ®­ưîc viÕt theo kiÓu : 1:1 ; 1:2 ; 2:1 v.v. Cßn trong nh÷ng
tr­ưêng hîp kh¸c ph¶i ghi theo kiÓu : TL 1:1 ; TL 1:2 ; TL 2:1 ...
* Chó ý: Dï b¶n vÏ vÏ theo tû lÖ nµo th× con sè kÝch thư­íc
ghi trªn b¶n vÏ vÉn lµ gi¸ trÞ thùc, kh«ng phô thuéc vµo tû lÖ. 9/28

IV- ch÷ vµ sè viÕt trªn b¶n vÏ
Ch÷ vµ sè viÕt trªn b¶n vÏ ph¶i râ rµng, chÝnh x¸c, kh«ng g©y
nhÇm lÉn vµ ®­ưîc quy ®Þnh bëi TCVN 6-85
* Khæ ch÷: Lµ chiÒu cao h cña ch÷ in hoa.
Cã c¸c lo¹i khæ: 2,5 ; 3,5 ; 5 ; 7 ; 10 ; 14 ; 20 ; 28 ; 40 ; ... Cho
phÐp dïng khæ > 40 như­ng kh«ng ®ư­îc dïng khæ < 2,5.
* Cã 2 kiÓu ch÷: KiÓu A vµ kiÓu B.
KiÓu A: BÒ dÇy nÐt ch÷ = 1/14h (th¼ng ®øng hoÆc nghiªng 750)
KiÓu B: BÒ dÇy nÐt ch÷ = 1/10h (th¼ng ®øng hoÆc nghiªng 750)
KiÓu A

KiÓu B

10/28

C¸c th«ng sè cña ch÷ ®­ưîc x¸c ®Þnh theo khæ ch÷ như­sau:
KiÓu A
KiÓu B
ChiÒu cao ch÷ th­ưêng
10/14h
7/10h
Kho¶ng c¸ch gi÷a 2 ch÷, 2 ch÷ sè:
2/14h
2/10h
Kho¶ng c¸ch gi÷a 2 tõ, 2 con sè:

6/14h

6/10h

Bư­íc nhá nhÊt cña c¸c dßng:

22/14h

17/10h

BÒ dÇy nÐt ch÷:

1/14h

1/10h

ch÷ hoa nghiªng

11/28

ch÷ th­Ưêng nghiªng

sè nghiªng

1234567890
12/28

ch÷ hoa ®øng

13/28

ch÷ th­Ưêng ®øng

Sè ®øng

1234567890
14/28

V- ®­Ưêng nÐt
Trªn b¶n vÏ kÜ thuËt, c¸c h×nh biÓu diÔn cña vËt thÓ ®­ưîc t¹o
thµnh bëi nhiÒu lo¹i ®­ưêng cã tÝnh chÊt kh¸c nhau. §Ó ph©n
biÖt, chóng ph¶i ®­ưîc vÏ b»ng nh÷ng lo¹i nÐt vÏ kh¸c nhau, lµm
cho b¶n vÏ thªm s¸ng sña vµ dÔ ®äc.
TCVN 0008-1993 quy ®Þnh tªn gäi, h×nh d¸ng, bÒ dÇy vµ c«ng
dông cña c¸c lo¹i nÐt vÏ nh­sau:
 Cã 9 lo¹i nÐt vÏ (®­ưîc thÓ hiÖn qua c¸c thÝ dô ë trang sau)

15/28

C¸ch vÏ vµ c«ng dông cña c¸c lo¹i nÐt
1- NÐt liÒn ®Ëm: §Ó vÏ
®ưêng bao thÊy cña vËt thÓ;
khung b¶n vÏ; khung tªn v.v.
2- NÐt liÒn m¶nh: §Ó vÏ
®ưêng dãng, ®ưêng kÝch thư­íc,
®ưêng g¹ch mÆt c¾t v.v.
3- NÐt l­ưîn sãng: VÏ ®ưêng
giíi h¹n c¸c h×nh biÓu diÔn
4- NÐt dÝch d¾c: VÏ ®ưêng c¾t
l×a dµi
5- NÐt g¹ch chÊm m¶nh: §Ó
vÏ ®ưêng trôc, ®­êng t©m, ®­êng
chia cña b¸nh r¨ng v.v.

S = 0.5 - 0.7

S/3
S/3
S/3
S/3
16/28

S/2

6- NÐt ®øt: VÏ ®ưêng bao khuÊt
cña vËt thÓ
7- NÐt c¾t: §Ó chØ vÞ trÝ cña mÆt
ph¼ng c¾t

1,5S

8- NÐt g¹ch chÊm ®Ëm: ChØ dÉn
c¸c bÒ mÆt cÇn cã xö lý riªng (nhiÖt
luyÖn, phñ, ho¸ bÒn)
9- NÐt g¹ch hai chÊm m¶nh: VÞ trÝ
®Çu, cuèi cña c¸c chi tiÕt chuyÓn ®éng;
PhÇn chi tiÕt n»m trư­íc mÆt ph¼ng c¾t v.v.

S/2

S/3

17/28

VÝ dô vÒ c¸c nÐt vÏ

1

A

7

6
5

2

3
A

1200

1- NÐt liÒn ®Ëm

5- NÐt g¹ch - chÊm m¶nh

2- NÐt liÒnm¶nh

6- NÐt ®øt

3- NÐt lư­în sãng

7- NÐt c¾t
8 - 9 Xem trang sau

4- NÐt dÝch d¾c

4

18/28

8
M¹ Niken

9

8- NÐt g¹ch - chÊm ®Ëm
9- NÐt g¹ch - hai chÊm m¶nh
* Mét sè quy ®Þnh sö dông c¸c lo¹i nÐt vÏ:
- BÒ dÇy cña mçi lo¹i nÐt vÏ cÇn thèng nhÊt trong cïng mét
b¶n vÏ

19/28

 T©m ®ư­êng trßn ®­ưîc x¸c ®Þnh bëi
giao ®iÓm cña hai nÐt g¹ch ( kh«ng
ph¶i dÊu chÊm).
 C¸c nÐt g¹ch chÊm hoÆc g¹ch hai
chÊm ph¶i b¾t ®Çu vµ kÕt thóc b»ng
c¸c g¹ch vµ kÎ v­ưît qu¸ ®­ưêng bao
mét kho¶ng b»ng 3 ®Õn 5 mm.
 Nh÷ng ®­ưêng trßn cã §K  12mm
(trªn b¶n vÏ), th× ®­ưêng t©m vÏ b»ng
nÐt liÒn m¶nh.
 T©m cña lç trßn trªn mÆt bÝch trßn ®ư­îc x¸c ®Þnh bëi 1 nÐt cung
trßn ®ång t©m víi vßng trßn mÆt bÝch vµ 1 nÐt g¹ch hư­íng theo
b¸n kÝnh cña vßng trßn ®ã.
20/28

VI- ghi kÝch thƯ­íc trªn b¶n vÏ
1- Nguyªn t¾c chung:
 KÝch th­ưíc ghi trªn b¶n vÏ lµ gi¸ trÞ kÝch thư­íc thùc cña vËt
thÓ, kh«ng phô thuéc vµo tû lÖ b¶n vÏ.
 §¬n vÞ ®o kÝch th­ưíc dµi lµ mm, trªn b¶n vÏ kh«ng ghi ®¬n vÞ.
Tr­ưêng hîp dïng c¸c ®¬n vÞ kh¸c ph¶i cã ghi chó râ rµng.
 §¬n vÞ ®o kÝch th­ưíc gãc lµ ®é, phót, gi©y.
 Mçi kÝch thư­íc chØ ghi mét lÇn, kh«ng ghi lÆp l¹i.
 Kh«ng ghi kÝch thư­íc ë ®­ưêng bao khuÊt. Kh«ng dïng ®­ưêng
trôc, ®ư­êng t©m lµm ®­ưêng kÝch thư­íc
2- C¸c thµnh phÇn cña mét kÝch
th­ưíc: Gåm 4 thµnh phÇn
1- §ư­êng dãng
1
2- §­ưêng kÝch th­ưíc
3- Mòi tªn
4- Con sè kÝch th­ưíc

40

3

4

2

21/28

 §­ưêng dãng:
 Lµ ®­ưêng giíi h¹n kÝch th­ưíc. §­ưîc
vÏ b»ng nÐt liÒn m¶nh vµ ®­ưîc kÐo dµi
tõ 2 ®­ưêng bao, 2 ®ư­êng trôc, 2
®ưêng t©m, cã thÓ gi÷a 2 ®ư­êng
kthưíc kh¸c.
 §­ưêng dãng ®­ưîc vÏ v­ưît qu¸
®ưêng kÝch thư­íc mét ®o¹n tõ 3 ®Õn

a
b

5 mm vµ ®ưîc
­ kÎ vu«ng gãc víi
®o¹n cÇn ghi kÝch thư­íc (Khi cÇn cho
phÐp kÎ xiªn gãc nh­ư h×nh vÏ bªn).
 §­ưêng kÝch th­ưíc:
 BiÓu thÞ ®o¹n ®­ưîc ghi kthư­íc vµ ®ư­îc kÎ song song víi
®o¹n ®ã. Nã còng ®­ưîc vÏ b»ng nÐt liÒn m¶nh vµ ®­ưîc v¹ch
gi÷a 2 ®­ưêng dãng, 2 ®­ưêng trôc, 2 ®ưêng
­
t©m, cã thÓ v¹ch
gi÷a 2 ®­ưêng bao hoÆc 2 ®­ưêng kÝch thư­íc kh¸c.

22/28

- §ưêng
­ kÝch gãc lµ mét cung trßn cã t©m trïng víi ®Ønh gãc.
55

45o

 Khi thay mòi tªn b»ng v¹ch xiªn th× ®ưêng
­ kÝch th­ưíc còng vÏ
v­ưît qu¸ ®ư­êng dãng kho¶ng tõ 3 ®Õn 5 mm.
 Mòi tªn:
 Mòi tªn ®­ưîc vÏ ë hai ®Çu ®­ưêng kÝch

thưíc vµ ch¹m vµo ®ưêng
­
dãng. H×nh
d¹ng mòi tªn cã thÓ vÏ như­ h×nh a (mòi tªn

a

b

c

®Æc) hoÆc h×nh b (gãc më 300)
23/28

 Mòi tªn cã thÓ vÏ ë phÝa trong
hoÆc phÝa ngoµi ®ưêng
­ dãng, con sè
kthư­íc còng cã thÓ viÕt bªn ngoµi
hoÆc bªn trong ( nÕu viÕt bªn ngoµi
th× ph¶i viÕt vÒ phÝa dãng bªn ph¶i).
 Cho phÐp thay mòi tªn b»ng dÊu
chÊm hoÆc v¹ch xiªn

6

 Kh«ng cho phÐp bÊt k× ®ưêng
­
nÐt
nµo cña b¶n vÏ ®ư­îc vÏ c¾t qua mòi tªn
 Con sè kÝch th­ưíc:
 ChØ gi¸ trÞ thËt cña kÝch thư­íc, nã
kh«ng phô thuéc vµo tØ lÖ b¶n vÏ vµ

®ưîc
­ viÕt víi khæ tõ 2.5 trë lªn.

24/28

 ChiÒu cña con sè kÝch thư­íc ®é dµi phô thuéc vµo chiÒu
nghiªng cña ®­ưêng kÝch th­ưíc (xem h×nh vÏ). Nh÷ng kÝch th­ưíc
n»m trong khu vùc cÊm th× con sè kÝch th­ưíc ®­ưîc dãng vµ viÕt
ra ngoµi, trªn gi¸ ngang.
102°

36°

42°

102°

42°

36°

30°

 ChiÒu con sè kÝch th­ưíc gãc phô thuéc
vµo chiÒu nghiªng cña ®­ưêng vu«ng gãc
víi ph©n gi¸c cña gãc ®ã.
 Cho phÐp viÕt trªn gi¸ ngang cho mäi trư­êng hîp.
 Con sè kthư­íc gãc n»m trong khu vùc cÊm b¾t buéc ph¶i dãng
vµ viÕt ra ngoµi, trªn gi¸ ngang.
25/28

3- C¸c quy t¾c ghi kÝch th­ưíc:
 KÝch th­ưíc ®é dµi: NÕu cã nhiÒu
kÝch thưíc song song nhau th× kÝch

c¸ch nhau 1 kho¶ng > 5mm, lóc ®ã
con sè kÝch thư­íc ®­îc viÕt so le cho
dÔ ®äc.

40
60
80

>5

thưíc nhá ®Æt ë trong, kÝch th­ưíc lín
®Æt ra ngoµi ; c¸c ®ư­êng kÝch th­ưíc

 KÝch thư­íc ®­ưêng kÝnh: §ưêng
­
trßn vµ c¸c cung trßn > 1/2
®ưêng trßn th× ghi kÝch thư­íc ®ưêng
­ kÝnh. Trư­íc con sè chØ gi¸ trÞ

®ưêng
­ kÝnh cã kÝ hiÖu ; ®ư­êng kÝch thư­íc kÎ qua t©m hoÆc dãng
ra ngoµi.

26/28

Ø12
Ø50

Cã thÓ dïng mét mòi tªn ®Ó ghi kÝch

Ø1
00

Ø50

Ø40

thưíc ®­ưêng kÝnh nh­ưng ®u«i mòi tªn ph¶i
kÐo qu¸ t©m mét kho¶ng 1/3 b¸n kÝnh.

27/28

 KÝch thư­íc b¸n kÝnh: Nh÷ng
cung trßn 1/2 ®­ưêng trßn th×
ghi kthư­íc b¸n kÝnh. Tr­ưíc con
sè chØ gi¸ trÞ b¸n kÝnh cã kÝ hiÖu
R, ®­ưêng kÝch thư­íc kÎ qua t©m
cung vµ chØ cã 1 mòi tªn.
 KÝch thư­íc h×nh cÇu: Tr­ưíc kÝ
hiÖu ®­ưêng kÝnh hay b¸n kÝnh
cÇu cã ghi ch÷ CÇu” hoÆc ký
hiÖu “ ”
 Ghi kÝch th­íc mÐp v¸t:
Khi gãc v¸t b»ng 45o

R5

R10

CÇuØ20

Khi gãc v¸t kh¸c 45o

28/28

 Ghi kÝch thư­íc c¹nh h×nh vu«ng: Cã thÓ ghi b»ng hai c¸ch như­
h×nh d­íi (kÝ hiÖu  ®äc lµ “vu«ng”)

40x40

40
4lçØ10

 Ghi kÝch th­ưíc c¸c phÇn tö gièng
nhau: NÕu cã nhiÒu phÇn tö gièng
nhau vµ ph©n bè cã qui luËt th× chØ
ghi kÝch thư­íc mét phÇn tö kÌm theo
sè lư­îng c¸c phÇn tö.
29/28

 Ghi kÝch th­íc theo chuÈn ISO : NÕu c¸c kÝch thư­íc liªn tiÕp
nhau xuÊt ph¸t tõ mét chuÈn chung th× chän chuÈn chung ®ã ®Ó
ghi kÝch th­íc (chuÈn ISO). ChuÈn ®­ưîc x¸c ®Þnh b»ng mét
chÊm ®Ëm; c¸c ®­ưêng kÝch th­ưíc chØ cã mét mòi tªn; con sè

115

85

55

20

0

kÝch thư­íc ®­ưîc viÕt ë ®Çu ®­ường dãng.

30/28

1)
2)
3)

4)
5)

31/28