TIẾT 49: Tìm hiểu chung về văn bản thuyết minh và các phương pháp thuyết minh
Vai trò và đặc điểm chung của văn bản thuyết minh trong đời sóng con người
I
1. Vai trò của văn bản thuyết minh trong đời sống của con người
- Cung cấp thông tin về cây dừa
Cây dừa Bình Định
a
Văn bản này trình bày và giới thiệu điều gì?
- Trình bày những lợi ích của cây dừa Bình Định
- Giới thiệu về lợi ích cây dừa Bình Định
1. Vai trò của văn bản thuyết minh của con người
Tại sao cây có màu xanh lục
- Giải thích một vấn đề khoa học
b
Giải thích ại sao cây có màu xanh lục?
- Giải thích: Lá cây có màu xanh lục là do chất diệp lục trong lá cây
Huế
c
Thiên nhiên
SÔNG HƯƠNG
ĐÈO HẢI VÂN
CẦU TRÀNG TIỀN
Công trình kiến trúc
Huế
c
Ẩm thực
CƠM HẾN
BÁNH BÈO HUẾ
BÚN BÒ HUẾ
Sản phẩm-nón lá Huế
Huế
c
Lịch sử
Con người
Những cô gái Huế đẹp, duyên dáng
1. Vai trò của văn bản thuyết minh của con người
- Giới thiệu Huế
Huế
c
Văn bản”Huế” giới thiệu cho ta điều gì?
Giới thiệu Huế là một trung tâm văn hóa lớn của Việt Nam
Văn bản thuyết minh
Đại tướng Võ Nguyên Giáp sinh ngày 25 tháng 8 năm 1911, mất ngày 4 tháng 10 năm 2013, còn được gọi là tướng Giáp hoặc anh Văn, là một nhà chỉ huy quân sự và chính trị gia Việt Nam. Ông là Đại tướng đầu tiên, Tổng tư lệnh của Quân đội Nhân dân Việt Nam, ông là người chỉ huy đầu tiên Quân đội Nhân dân Việt Nam, là một trong những người góp công thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, là người học trò xuất sắc và gần gũi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, là chỉ huy chính trong các chiến dịch và chiến thắng chính trong Chiến tranh Đông Dương (1946-1954) đánh bại Thực dân Pháp, Chiến tranh Việt Nam (1960-1975) đánh đuổi đế quốc Mỹ, thống nhất đất nước và Chiến tranh biên giới Việt-Trung (1979) chống quân Trung Quốc tấn công biên giới phía Bắc.
Xuất thân là một giáo viên dạy sử, ông trở thành một trong những nhà lãnh đạo quân sự kiệt xuất nhất trong lịch sử Việt Nam. Ông được đánh giá là một trong những vị tướng kiệt xuất trên thế giới.
- Vai trò văn bản thuyết minh rất gần gũi, thiết thực trong đời sống con người

- Khái niệm: Thuyết minh là giới thiệu những đặc điểm, tính chất… của sự vật, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội.
1. Vai trò của văn bản thuyết minh của con người
2. Đặc điểm chung của văn bản thuyết minh
2. Đặc điểm chung của văn bản thuyết minh
Tại sao lá cây có màu xanh lục ?
Lá cây có màu xanh lục vì các tế bào của lá chứa nhiều lục lạp. Một mi-li -met lá chứa 40 vạn lục tạp. Trong các lục lạp này có chứa một chất gọi là diệp lục, tức là chất xanh của lá. ánh sáng trắng của mặt trời gồm 7 màu: tím, chàm, lam, lục, vàng , cam, đỏ. Sở dĩ chất diệp lục có màu xanh lục vì nó hút các tia sáng có màu khác nhất là màu đỏ và màu lam, nhưng không thu nhận màu xanh lục. Và lại phản chiếu màu này do đó mắt ta mới nhìn thấy màu xanh lục.
a
Đặc điểm chung của văn bản thuyết minh
- Mục đích: Cung cấp tri thức
- Yếu tố chính: tri thức
- PTBĐ chính: Thuyết minh
2. Đặc điểm chung của văn bản thuyết minh
a
Đặc điểm chung của văn bản thuyết minh
- Mục đích: Cung cấp tri thức
- Yếu tố chính: tri thức
- PTBĐ chính: Thuyết minh
- Tri thức phải khách quan khoa học chính xác, hữu ích.
- Ngôn ngữ cô đọng, dễ hiểu
- Trình bày rõ ràng, khoa học, chặt chẽ
Điều gì sẽ xảy ra trong văn bản thuyết minh người viết cung cấp thiếu khách quân, chính xác tri thức về đối tượng thuyết minh?
- Làm sai bản chất của đối tương.
- Người đọc hiểu không đúng từ đó dẫn tới những hậu quả khó lường
II. Tìm hiểu các phương pháp thuyết minh
1. Quan sát, học tập, tích lũy tri thức để làm bài văn thuyết minh:
* Đọc lại các văn bản: Cây dừa Bình Định(1), Tại sao lá cây có màu xanh lục(2), Huế(3), Khởi nghĩa Nông Văn Vân(4), Con giun đất(5).
(1): Về sự vật.
(2): Về Khoa học.
(3): Văn hoá xã hội.
(4): Về Lịch sử.
(5): Về Sinh học.
2. Phương pháp thuyết minh:
Ví dụ 1:
Huế là một trong những trung tâm văn hoá, nghệ thuật lớn của Việt Nam.
Nông Văn Vân là tù trưởng dân tộc Tày, giữ chức tri châu Bảo Lạc (Cao Bằng).
là
là
Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích.
Đối tượng thuyết minh: Huế (A)
Đặc điểm của đối tượng thuyết minh: một trong những…(B)
Đối tượng thuyết minh: Nông Văn Vân (A)
Đặc điểm của đối tượng thuyết minh: tù trưởng…(B)
a/ Phương pháp nêu định nghĩa, giải thích
 Vai trò và đặc điểm: Quy sự vật được định nghĩa và chỉ ra đặc điểm, công dụng riêng.
Vớ d? 2:
Cõy d?a c?ng hi?n t?t c? c?a c?i c?a mỡnh cho con ngu?i: thõn cõy l�m mỏng, lỏ l�m tranh, c?ng lỏ ch? nh? l�m vỏch, g?c d?a gi� l�m chừ d? xụi, nu?c d?a d? u?ng, d? kho cỏ, kho th?t, n?u canh, l�m nu?c m?m. . .
(Cõy d?a Bỡnh D?nh)
Thân làm máng
Lỏ l�m tranh
Cọng lá chẻ nhỏ làm vách
Gốc dừa già làm chõ đồ xôi
Nước dừa để uống, để kho cá, kho thịt, nấu canh, làm nước mắm. . .
K? ra l?n lu?t cỏc cụng d?ng c?a cõy d?a.
L�m n?i b?t tớnh ch?t c?a s? v?t.
b/ Phương pháp liệt kê
 Tác dụng: Giúp người đọc hiểu sâu sắc, toàn diện và có ấn tượng về nội dung thuyết minh.
Ngày nay, đi các nước phát triển ,đâu đâu cũng nổi lên chiến dịch chống thuốc lá .Người ta cấm hút thuốc ở tất cả những nơi công cộng, phạt nặng những người vi phạm (ở Bỉ, từ năm 1987,vi phạm lần nhất phạt 40 đô la, tái phạm 500 đô la).
Ví dụ 3:
Phương pháp nêu ví dụ
c/ Phương pháp nêu ví dụ
Vai trò: Các ví dụ cụ thể có tác dụng thuyết phục người đọc, khiến người đọc tin.

Ví dụ 4 :

Các nhà khoa học cho biết trong không khí,dưỡng khí chỉ chiếm 20% thể tích,thán khí chiếm 3%. Nếu không có bổ sung thì trong vòng 500 năm con người và động vật sẽ dùng hết số dưỡng khí ấy, đồng thời số thán khí không ngừng gia tăng. Vậy vì sao đến nay dưỡng khí vẫn còn? Đó là nhờ thực vật. Thực vật khi quang hợp hút thán khí và nhả ra dưỡng khí. Một hec-ta cỏ mỗi ngày có khả năng hấp thụ 900 kg thán khí và nhả ra 600 kg dưỡng khí. Vì thế trồng cây xanh và thảm cỏ trong thành phố có ý nghĩa cực kì to lớn. ( Nói về cỏ)
Phương pháp dùng số liệu (con số).
d/ Phương pháp dùng số liệu (con số)
 Tác dụng: Số liệu phải chính xác, độ tin cậy cao, có cơ sở thực tế.
Ví dụ 5 :

Biển Thái Bình Dương chiếm một diện tích lớn gần bằng ba đại dương khác cộng lại và lớn gấp 14 lần diện tích biển Bắc Băng Dương là đại dương bé nhất.

 Phương pháp so sánh.
e/ Phương pháp so sánh
 Tác dụng: Đối chiếu hai hoặc hơn hai sự vật để làm nổi bật tính chất của đối tượng thuyết minh.
g/ Phương pháp phân loại, phân tích
 Tác dụng: Đối với những sự vật đa dạng, người ta chia ra từng loại để trình bày. Đối với sự vật có nhiều bộ phận, người ta chia ra từng bộ phận để thuyết minh.
Hãy chứng minh văn bản “Huế” kết hợp nhiều phương pháp thuyết minh. Tìm dẫn chứng cụ thể cho từng phương pháp ?


Hu?


Phương pháp nêu định nghĩa
Huế là một trong những trung tâm văn hoá nghệ thuật lớn của Việt Nam.
Phuưong phỏp so sỏnh
Sông Hương đẹp như một dải lụa xanh bay lượn trong tay nghệ sĩ múa. Núi Ngự Bình như cái yên ngựa nổi bật trên nền trời trong xanh của Huế
Phuưong phỏp li?t kờ.
Huế nổi tiếng với các lăng tẩm của các vua Nguyễn, với chùa Thiên Mụ, chùa Trúc Lâm, với đài Vọng Cảnh, điện Hòn Chén, Chợ Đông Ba....
Phuưong phỏp phõn lo?i, phõn tớch
*Đẹp với cảnh sắc sông, núi ...
* Những công trình kiến trúc nổi tiếng
*Những sản phẩm đặc biệt : vườn , nón, cô gái Huế, những món ăn …
* Truyền thống lịch sử…





Tác dụng
Cách thức thuyết minh
Phần
Phương pháp
b
c
d
e
g
Liệt kê
Nêu ví dụ
Dùng số liệu
So sánh
Phân loại
phân tích
Lần lượt giới thiệu Huế qua từng phương diện: địa lí, phong cảnh thiên nhiên, văn hoá- con người, ẩm thực, lịch sử.
So sánh các đối tượng cùng loại để làm nổi
bật diện tích củaThái Bình Dương là rộng lớn.
Đưa ra các số liệu cụ thể, chính xác về dưỡng khí và thán khí, về khả năng hấp thụ thán khí và nhả ra dưỡng khí của cỏ.
Đưa ra ví dụ cụ thể, người viết chỉ ra được việc xử phạt những người hút thuốc lá ở Bỉ.
- Liệt kê các bộ phận của cây dừa: thân, lá, cọng, gốc, nước.
- Liệt kê tác hại của việc sử dụng bao bì ni lông: lẫn vào đất, vứt xuống cống, trôi ra biển.
Định nghĩa giải thích
a
Giúp người đọc hình dung đặc điểm, tính chất của đối tượng một cách cụ thể.
Giúp người đọc hiểu và tin vào những điều người viết cung cấp.
Khẳng định độ tin cậy cao của các tri thức được cung cấp.
So sánh để làm nổi bật bản chất của đối tượng thuyết minh.
Giúp người đọc hiểu từng mặt, từng bộ phận của đối tượng thuyết minh.
Chỉ ra bản chất của đối tượng bằng lời văn ngắn gọn, c/xác.
Dùng câu nêu định nghĩa: CN + là + VN
Đứng đầu văn bản, giữ vai trò giới thiệu.
BẢNG HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP THUYẾT MINH
+ Học thuộc ghi nhớ SGK/128.
+ Làm bài tập còn lại vào vở bài tập.
+ Tìm ví dụ có sử dụng các phương pháp thuyết minh.
+ Chuẩn bị bài “ Đề văn thuyết minh và cách làm bài văn thuyết minh ”.

HƯỚNG DẪN VỀ NHÀ
Kết thúc buổi học