Kính chào các thầy cô giáo và các
em học sinh thân mến!
GV Lưu Thị Thanh Trà
Trường THPT Nam Đàn II

Từ ngôn ngữ chung đến lời nói cá nhân
Trăng bao nhiêu tuổi trăng già
Núi bao nhiêu tuổi mới là núi non
(Ca dao)

I. Ngôn ngữ- tài sản chung của xã hội

- Khi đã gọi là ngôn ngữ thì đó là tài sản chung của một quốc gia, dân tộc.
- Phương tiện giao tiếp hữu ích nhất là ngôn ngữ.
- Mỗi cá nhân đều phải tích luỹ và biết sử dụng ngôn ngữ chung của cả cộng đồng.


Thảo luận nhóm
Nhóm 1: các yếu tố chung của ngôn ngữ được biểu hiện như thế nào? Cho ví dụ cụ thể?
Nhóm 2: nêu những biểu hiện của các quy tắc và phương thức chung trong việc cấu tạo và sử dụng các ngôn ngữ? Lấy ví dụ chứng minh.
1. Các yếu tố chung
- Các âm và các thanh (phụ âm, nguyên âm, thanh điệu)
- Các tiếng (tức các âm tiết) nhờ sự kết hợp của các âm và thanh theo những quy tắc nhất định
Ví dụ: trời, đất, nhà, nước,...
- Các từ, từ đơn, từ ghép...
Ví dụ: lửa, sẽ, đẹp, máy bay, xe đạp...
- Các ngữ cố định (thành ngữ, quán ngữ)
Ví dụ: thuận buồm xuôi gió, nước đổ đầu vịt, cay như ớt,...
2. Các quy tắc và phương thức chung trong việc cấu tạo
và sử dụng các ngôn ngữ
Ví dụ:
- Quy tắc cấu tạo kiểu câu. Chẳng hạn: cấu tạo kiểu câu ghép chỉ nguyên nhân- kết quả (bằng cặp quan hệ từ vì... nên) như: Vì hoa nên phải đánh đường tìm hoa (Truyện Kiều)
- Phương thức chuyển nghĩa từ: chuyển từ nghĩa gốc sang nghĩa phái sinh
Ví dụ: từ xuân nghĩa gốc chỉ mùa xuân nhưng trong câu thơ: Trên đầu nào biết có xuân là gì (Truyện Kiều) trở thành tuổi xuân, tuổi trẻ của đời người.
II. Lời nói- sản phẩm riêng của mỗi cá nhân

Đêm khuya văng vẳng trống canh dồn
Trơ cái hồng nhan với nước non
Chén rượu hương đưa say lại tỉnh
Vầng trăng bóng xế khuyết chưa tròn
Xiên ngang mặt đất rêu từng đám
Đâm toạc chân mây đá mấy hòn
Ngán nỗi xuân đi xuân lại lại
Mảnh tình san sẻ tí con con
(Tự tình) Hồ Xuân Hương

1. Giọng nói cá nhân

Khi nói mỗi người một vẻ riêng không ai giống ai
(giọng trầm, ồ, the thé, trong... ), có thể nhận ra người
quen khi không nhìn thấy mặt.
Cụ Bá quát, bắt đầu bào giờ cụ cũng quát để thử dây thần kinh của con người.
- Anh này lại say khướt rồi!
Hắn xông lại gần, đảo ngược mắt, giơ cái tay lên nửa chừng:
- Bẩm không ạ, bẩm thật là không say. Con đến xin cụ cho con đi ở tù mà nếu không được thì... thì... thưa cụ...
Hắn móc đủ mọi túi, để tìm một cái gì, hắn giơ ra đó là một con dao nhỏ, nhưng rất sắc. Hắn nghiến răng nói tiếp:
- Vâng, bẩm cụ không được thì con phải đâm chết dăm ba thằng, rồi cụ bắt con giải huyện.
Rồi hắn cúi xuống, tẩn mẩn gọt canh cái bàn lim. Cụ Bá cười khanh khách- cụ vẫn tự phụ hơn đời cái cười Tào Tháo ấy- cụ đứng lên vỗ vai hắn mà bảo rằng:
- Anh bứa lắm. Nhưng này anh Chí ạ, anh muốn đâm người cũng không khó gì. Đội Tảo nó nợ tôi năm mươi đồng đấy, anh chịu khó đến đòi cho tôi, đòi được tự nhiên có vườn.
2. Vốn từ ngữ cá nhân

nó phụ thuộc vào nhiều phương diện: lứa tuổi, giới tính, cá tính, nghề nghiệp, vốn sống, trình độ hiểu biết, quan hệ xã hội, địa phương...

Khi Hàn Mặc Tử viết:
Thuyền ai đậu bến sông trăng đó?
Có chở trăng về kịp tối nay?
theo em, tác giả đã sử dụng ngôn ngữ chung như thế nào?
3. Sự chuyển đổi, sáng tạo khi sử dụng từ ngữ chung, quen thuộc
Đó là sự chuyển đổi, sáng tạo trong nghĩa của từ, trong kết hợp từ ngữ, tách từ, gộp từ...
ví dụ: Biết bao bướm lả ong lơi- Nguyễn Du đã tách từ lả lơi - sáng tạo độc đáo
Thảo luận nhóm
Nhóm 1: Nhận xét một số từ ngữ trên mạng hiện nay: uh (ừ), hôm wa (hôm qua)?
Nhóm 2: Việc vận dụng các quy tắc chung, phương thức chung đem lại hiệu quả gì?
Nhóm 1
Đó là việc sáng tạo từ mới trên mạng, chỉ được sử dụng trên mạng, được cư dân mạng chấp nhận.

Nhóm 2
Hiệu quả thẩm mĩ cao
Mỗi nhà văn có một phong cách riêng, dấu ấn riêng:
- ngôn ngữ thơ Nguyễn Khuyến nhẹ nhàng,
thâm thuý, còn Tú Xương mạnh mẽ, sâu cay
Thơ Tố Hữu thể hiện phong cách trữ tình chính trị
Thơ Hồ Chí Minh (Nhật ký trong tù) kết hợp giữa cổ điển và hiện đại
Ghi nhớ
Ngôn ngữ là tài sản chung, là phương tiện giao tiếp chung của cả cộng đồng xã hội; còn lời nói là sản phẩm được cá nhân tạo ra trên cơ sở vận dụng các yếu tố ngôn ngữ chung và tuân thủ các quy tắc chung.

III. Luyện tập
Bài tập 1: Trong hai câu thơ dưới đây, từ thôi in đậm đã được tác giả sử với nghĩa như thế nào?
Bác Dương thôi đã thôi rồi
Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta
(Nguyễn Khuyến, Khóc Dương Khuê)
Chớp
Rạch ngang trời
Khô khốc
Sấm
Ghé xuống sân
Khanh khách
Cười
Cây dừa
Sải tay
Bơi
Ngon mùng tơi
Nhảy múa
Mưa
Mưa
ù ù như xay lúa
Lộp bộp
Lộp bộp
Rơi
Rơi...
(Trần Đăng Khoa)
Hỹa phân tích sáng tạo riêng của tác giả?
Bài tập về nhà
Làm các bài tập còn lại
Nhận xét sự sắp đặt, tổ chức trong hai câu thơ:
" Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông chợ mấy nhà"
Bà Huyện Thanh Quan