BÀI 20: TỪ TRƯỜNG TRÁI ĐẤT –
SỬ DỤNG LA BÀN

Vì sao kim la bàn luôn
luôn chỉ theo hướng bắc
– nam ?

1
TỪ TRƯỜNG CỦA
TRÁI ĐẤT

TÌM HIỂU SỰ TỒN TẠI TỪ TRƯỜNG CỦA TRÁI ĐẤT
Lịch sử tìm ra sự tồn tại từ trường của Trái Đất
Năm 1600, William Gilbert (1544 – 1603) lần đầu tiên nêu giả
thuyết cho rằng Trái Đất là một “thanh nam châm khổng lồ.
Ngày nay, các nhà khoa học đã khẳng định sự tồn tại của từ
trường Trái Đất với hiện tượng liên quan:
Hiện tượng cực quang ở hai cực của Trái Đất

PHIẾU HỌC TẬP 1
Thời gian: 3 phút
Thảo luận nhóm trả lời các câu hỏi sau:
1.Năm 1600, William Gilbert nêu giả thuyết gì về Trái Đất trong
quyển sách De Magnete?
2. Nêu các hiện tượng hoặc sự kiện để chứng tỏ rằng giả thuyết của
William Gilbert là đúng?
3. Tại sao cực quang chỉ tồn tại ở các vùng địa cực, không tồn tại ở
các vùng nhiệt đới (Hình 20.2 trong SGK)?

1. Năm 1600, William Gilbert nêu giả thuyết gì về Trái Đất trong quyển
sách De Magnete?
Trái Đất là một “thanh nam châm khổng lồ”
2. Nêu các hiện tượng hoặc sự kiện để chứng tỏ rằng giả thuyết của
William Gilbert là đúng?
- Kim la bàn hay thanh nam châm treo tự do luôn chỉ hướng bắc nam.
-Từ trường Trái Đất ngăn cản các bức xạ nguy hiểm từ Mặt Trời,
bảo vệ sự sống trên Trái Đất.
- Do Trái Đất có từ trường nên cực quang chỉ xảy ra ở các vùng địa
cực.

3. Tại sao cực quang chỉ tồn tại ở các vùng địa cực, không tồn tại ở các
vùng nhiệt đới (Hình 20.2 trong SGK)?

Từ trường Trái Đất làm lệch các bức xạ từ Mặt Trời về 2 cực.

TÌM HIỂU SỰ TỒN TẠI TỪ TRƯỜNG CỦA TRÁI ĐẤT
Tìm hiểu bản đồ từ trường của Trái Đất

Điều này khẳng định, tồn tại từ trường Trái Đất gắn với mô
hình nam châm thẳng, từ trường mạnh ở phía địa cực và yếu ở
vùng xích đạo

PHIẾU HỌC TẬP 2
Thời gian: 5 phút

Phần câu hỏi
Phần trả lời
1. Vì sao thanh nam châm khi treo 1.
………………………………
Từ trường tồn tại ở mọi nơi trên
tự do luôn chỉ hướng Bắc - Nam? Trái
….……………………………...
Đất, do đó, kim nam châm sẽ
2. Trên Hình 20.3 trong SGK, độ chỉ
…………………………………
hướng bắc - nam ở mọi nơi.
mạnh của từ trường giảm dần ………………………………
2. Từ trường ở địa cực (màu đỏ)
theo thứ tự các màu sắc như sau:
…………………………………
mạnh
hơn từ trường ở vùng Xích
đỏ, vàng, lục, lam, lơ. Việt Nam
…………………………………
đạo
(màu xanh). Từ đó suy ra Việt
nằm trong vùng có từ trường
…………………………………
Nam
nằm vùng từ trường trung
mạnh hay yếu?
bình (màu vàng).

2. CỰC BẮC ĐỊA TỪ VÀ CỰC BẮC ĐỊA LÍ
Quan sát hình 20.4:
a. Đường sức từ của Trái
Đất có những điểm nào
giống với đường sức từ của
một nam châm thẳng?
b. Hãy chỉ rõ các cực địa từ
và các cực địa lí trên hình
20.4. Nhận xét chúng có
trùng nhau không?

2. CỰC BẮC ĐỊA TỪ VÀ CỰC BẮC ĐỊA LÍ
Quan sát hình 20.4:
a. Đường sức từ của Trái
Đất có những điểm nào
giống với đường sức từ của
một nam châm thẳng?
Trả lời
- Đều là những đường cong
khép kín nối từ cực này sáng
cực kia.
- Hướng của đường sức từ tuân
theo quy ước: vào ở cực Nam
và ra ở cực Bắc.

2. CỰC BẮC ĐỊA TỪ VÀ CỰC BẮC ĐỊA LÍ
Quan sát hình 20.4:
b. Hãy chỉ rõ các cực địa từ
và các cực địa lí trên hình
20.4. Nhận xét chúng có
trùng nhau không?
Trả lời
- Cực Bắc địa từ và cực Nam địa
từ nằm trên trục từ của Trái Đất.
- Cực Bắc địa lí và cực Nam địa
lí nằm trên trục quay của Trái
Đất.
- Các cực này đều không trùng
nhau.

?
Bằng cách nào chứng tỏ
xung quanh Trái Đất có từ
trường?

Cách 1
Dùng kim nam châm (la bàn)

Cách 2
Tìm hiểu về một số loài
động vật có thể nhận
biết được từ trường
trái đất để xác định
hướng di chuyển.

Từ trường của Trái Đất ảnh hưởng đến đời
sống con người và các sinh vật khác

Cuộc di cư của cá
hồi

Cá hồi được sinh ra ở vùng
nước ngọt. Ít lâu sau, đàn cá hồi
con đổ ra biển và bơi đi rất xa
để kiếm ăn. Sau thời gian dài
sinh sống và trưởng thành giữa
biển khơi, chúng lại quay về nơi
sinh ra. Cuộc hành trình dài
hàng nghìn kilômét, nhưng
chúng không hề bị lạc đường.

Từ trường của Trái Đất ảnh hưởng đến đời
sống con người và các sinh vật khác
Có loài chim di trú (chim nhạn
biển), suốt mùa hè Bắc bán
cầu, chúng sống ở Bắc Băng
Dương, gần Bắc cực. Sang
mùa đông, chúng tránh rét
bay đến tận Nam Băng
Dương, gần Nam cực. Và khi
Nan bán cầu sang đông chúng
lại bay về Bắc cực.

Chim nhạn biển di
trú

Từ trường của Trái Đất ảnh hưởng đến đời
sống con người và các sinh vật khác
Nhiều thí nghiệm cho thấy ngay cả
trong bóng đêm mù mịt cũng như ở
nơi hoàn toàn xa lạ, tôm hùm gai cũng
có thể tự xác định và tìm được đường
về nhà. Chúng có khả năng này là do
sở hữu magnetit – một loại khoáng
chất được sử dụng trong la bàn.

Từ trường của Trái Đất ảnh hưởng đến đời
sống con người và các sinh vật khác

Từ trường giúp rùa biển xác định
phương hướng dưới lòng biển cả
rộng lớn

3

SỬ DỤNG LA BÀN ĐỂ
TÌM HƯỚNG ĐỊA LÍ

1. Tìm hiểu cấu tạo của la bàn
1

Vỏ hộp la bàn
Thường được làm bằng nhôm
hoặc nhựa có gắn mặt kính bảo vệ

La bàn tìm hướng

1. Tìm hiểu cấu tạo của la bàn
2

Kim la bàn
Được làm bằng kim nam châm có
thể quay tự do trên một trục cố
định

La bàn tìm hướng

1. Tìm hiểu cấu tạo của la bàn
3

Mặt la bàn
Mặt số có thể quay độc lập với
kim nam châm, có các vạch chia
độ từ 00 đến 3600

La bàn tìm hướng

Bảng 20.1. Các kí hiệu trên mặt la
bàn

2. Xác định hướng địa
lí của một đối tượng

Các bước tiến hành
Bước 1: Xác định cực Nam (S)
và cực Bắc (N) của kim la bàn.
Bước 2: Chọn đối tượng cần
xác định hướng.

Các bước tiến hành
Bước 3: Đặt la bàn trên mặt
phẳng nằm ngang. Chờ cho kim la
bàn đứng yên, xoay la bàn sao cho
vạch 0 trùng với cực Bắc của kim
nam châm.

Các bước tiến hành
Bước 4: Đọc giá trị của góc
hợp bởi hướng đối tượng cần
xác định và hướng bắc trên la
bàn.

THỰC HÀNH
Em hãy thực hành sử
dụng la bàn để xác định
phương hướng cửa ra
vào lớp học.

LUYỆN TẬP

Câu 1: Lực từ tác dụng lên kim nam
châm đặt tại vị trí nào trên hình sau là
mạnh nhất?
A. Vị trí 1
B. Vị trí 2
C. Vị trí 3
D. Vị trí 4

Câu 2: Từ trường của Trái Đất mạnh
nhất ở những vùng nào?
A. Ở vùng xích đạo
B. Chỉ ở vùng Bắc Cực
C. Chỉ ở vùng Nam Cực
D. Ở vùng Bắc Cực và Nam
Cực

STT

Nói về từ trường

Đánh giá

1

Câu 3: Hãy khoanh vào từ “ Đúng”
hoặc
Sai”châm
vớimạnh
cácởcâu
dưới
Từ trường
của“ nam
cực Bắc
yếu đây
ở cực nói
Namvề
từ trường

Đúng

Sai

2

Đường sức từ của từ trường Trái Đất là đường cong có chiều
từ cực Nam địa lí đến cực Bắc địa lí

Đúng

Sai

3

Hai nam châm đặt đối diện hai cực cùng tên gần nhau,
đường sức từ là những đường nối hai cực với nhau

Đúng

Sai

4

Từ trường chỉ có trong khoảng không gian gần nam châm

Đúng

Sai

Câu 4: Hãy vẽ các đường sức từ đi
qua các điểm A, B, C trong hình dưới
đây

Câu 5: Xác định cực của nam châm
thẳng khi biết chiều của kim nam châm
đặt tại vị trí như hình dưới:
S

N

S

N

Vận dụng
Chế tạo la bàn đơn
giản

Chế tạo la bàn đơn giản
Dụng cụ

1 Nam châm

2 chiếc kim khâu

1 miếng xốp mỏng

1 cốc đựng nước

Chế tạo la bàn đơn giản
Cách làm
Xát nhẹ đầu lỗ
kim vào cực kia
của nam châm

1
Xát nhẹ đầu
kim khoảng 30
lần vào một
cực của nam
châm

2

3

Thả xốp vào cốc
nước, đặt kim lên
mặt xốp, chiếc kim
sẽ chỉ hướng Bắc –
Nam

Kiểm tra bằng cách
cho chiếc đã được
cọ xát hút chiếc
kim chưa được cọ
xát

4

NHIỆM VỤ VỀ NHÀ

Ôn tập lại các
kiến thức bài
20.

Làm bài tập bài
20

Tìm hiểu trước
bài mới