Khóc Dương Khuê
Nguyễn Khuyến
“Bác Dương thôi đã thôi rồi,
Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta,
Nhớ từ thuở đăng khoa ngày trước,
Vẫn sớm hôm tôi bác cùng nhau,
Kính yêu từ trước đến sau,
Trong khi gặp gỡ khác đâu duyên trời?
Cũng có lúc chơi nơi dặm khách,
Tiếng suối nghe róc rách lưng đèo,
Có khi tầng gác cheo leo,
Thú vui con hát lựa chiều cầm xoang,
Cũng có lúc rượu ngon cùng nhắp,
Chén quỳnh tương ăm ắp bầu xuân,
Có khi bàn soạn câu văn,
Biết bao đông bích, điển phần trước sau,
Buổi dương cửu cùng nhau hoạn nạn,
Phận đấu thăng chẳng dám tham trời,
Bác già, tôi cũng già rồi,
Biết thôi, thôi thế thì thôi mới là!
Muốn đi lại tuổi già thêm nhác,

 
Trước ba năm gặp bác một lần,
Cầm tay hỏi hết xa gần,
Mừng rằng bác vẫn tinh thần chưa can,
Kể tuổi tôi còn hơn tuổi bác,
Tôi lại đau trước bác mấy ngày,
Làm sao bác vội về ngay,
Chợt nghe, tôi bỗng chân tay rụng rời
Ai chẳng biết chán đời là phải,
Vội vàng sao đã mải lên tiên,
Rượu ngon không có bạn hiền,
Không mua không phải không tiền không mua,
Câu thơ nghĩ đắn đo không viết,
Viết đưa ai, ai biết mà đưa,
Giường kia treo những hững hờ,
Đàn kia gẩy cũng ngẩn ngơ tiếng đàn,
Bác chẳng ở dẫu van chẳng ở,
Tôi tuy thương, lấy nhớ làm thương,
Tuổi già hạt lệ như sương,
Hơi đâu ép lấy hai hàng chứa chan."
2. Tác phẩm
Hoàn cảnh sang tác: Khi Nguyễn Khuyến đột ngột nghe tin bạn mất
Thể loại: Song thất lục bát
Bố cục: 3 phần
Nội dung: tính cảm thống thiết của nhà thơ đối với người bạn tri kỉ của mình, một tính bạn đẹp, chân thành và cao quý.
II. HƯỚNG DẪN SOẠN BÀI
Bài thơ được chia thành 3 đoạn:
- Đoạn 1 (hai câu đầu): Nỗi đau đột ngột khi mất bạn.
- Đoạn 2 (từ câu 3 đến câu 22): Nhớ lại những kỷ niệm giữa hai người và thể hiện tâm trạng thời cuộc của nhà thơ.
- Đoạn 3 (phần còn lại): Nỗi đau mất bạn và tâm sự cô đơn vì thiếu tri kỷ.
Đoạn 1:
- Đoạn thơ thứ 2: Tác giả gợi nhớ lại những kỉ niệm trong quá khứ:
+ Cùng thi đỗ, cùng làm quan, cùng nhau trải qua nhiều thú vui tao nhã.
→ Là bạn tri âm, tri kỉ.
+ Về già vẫn viếng thăm nhau.
→ Dòng hồi tưởng hiện lên một tình bạn đẹp. Đó là lí do khiến Nguyễn Khuyến đau đớn, sững sờ khi nghe tin bạn qua đời.
Đoạn thơ thứ 3 (đoạn còn lại): Nỗi trống trải khi bạn qua đời:
+ Mất bạn, Nguyễn Khuyến cảm thấy vô cùng trống trải, cuộc sống chẳng còn ý vị.
+ Nỗi đau thể hiện ở nhiều cung bậc: lúc đột ngột, lúc ngậm ngùi, luyến tiếc, lúc lắng đọng thấm sâu chi phối tuổi già của tác giả.
+ Hai câu kết là nỗi đau không nước mắt, nỗi đau như dồn vào lòng
“Tuổi già hạt lệ như sương
Hơi đâu chuốc lấy hai hàng chứa chan”
- Bài thơ rất thành công trong nghệ thuật tu từ như nói giảm nói tránh, điệp ngữ. Nhưng đặc sắc nhất nhất là nghệ thuật sử dụng các câu hỏi tu từ trong đoạn cuối bài thơ.
- Ngôn ngữ thơ đạt đến mức trong sáng tuyệt vời: Lặp 5 từ không trong tổng số 14 từ để diễn tả một cái không trống rỗng đến ghê gớm khi mất bạn.
- Cách sử dụng từ và hình ảnh, sử dụng điển tích, âm điệu của câu thơ song thất lục bát, nhân vật trữ tình tự bộc lộ tâm trạng.
“Nhà nước ba năm mở một khoa,
Trường Nam thi lẫn với trường Hà.
Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
Ậm ọe quan trường miệng thét loa.
Lọng cắm rợp trời: quan sứ đến;
Váy lê quét đất, mụ đầm ra.
Nhân tài đất bắc nào ai đó?
Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.. ”
Vịnh khoa thi hương
1. Hai câu đề: giới thiệu khoa thi
“Nhà nước ba năm mở một khoa,
Trường Nam thi lẫn với trường Hà”.
- “Nhà nước”: nêu bật lên hiện thực cảnh mất nước.
Thời gian: ba năm một lần
 sự quy củ, nề nếp của việc tổ chức thi cử
“trường Nam lẫn trường Hà”: không còn nề nếp, là sự thiếu nghiêm chỉnh.
=> Cách thức thi cử khái quát cả hiện thực xã hội thời bấy giờ
Một số hình ảnh kì thi Hương năm Đinh Dậu


2. Hai câu thực: quang cảnh trường thi

“ Lôi thôi sĩ tử đeo vai lọ
Ậm ọe quan trường miệng thét la.”
-  Lôi thôi, vai đeo lọ: Hình ảnh có tính khôi hài, luộm thuộm, bệ rạc.
-> Nghệ thuật đảo ngữ: Lôi thôi sĩ tử thì nhếch nhác lôi thôi- vừa gây ấn tượng về hình thức vừa gây ấn tượng khái quát hình ảnh thi cử của các sĩ tử khoa thi Đinh Dậu.
-  Hình ảnh quan trường : ra oai, nạt nộ, nhưng giả dối.
-> Nghệ thuật đảo: ậm ẹo quan trường 
Cảnh quan trường nhốn nháo, thiếu vẻ trang nghiêm, một kì thi không nghiêm túc, không hiệu quả.
3. Hai câu luận: ông to bà lớn đến trường thi
“ Lọng cắm rợp trời quan sứ đến
Váy lê quét đất mụ đầm ra”
“lọng cắm rợp trời”: không khí long trọng lại để đón “quan sứ”, “mụ đầm”_một kẻ ngoại bang lại quyết định kì thi, quyết định nền học vấn nước nhà  châm biếm, đả kích.
“mụ”: sự chế giễu về sự phục tùng những kẻ ngoại bang
=> Thể hiện sự xót xa, mỉa mai xen lẫn xót xa và căm giận

4. 2 câu kết: thái độ cảm nhận của tác giả
“ Nhân tài đất Bắc nào ai đó
Ngoảnh cổ mà trông cảnh nước nhà.”

“ Nhân tài đất Bắc nào ai đó” là lời kêu gọi và cũng là lời nói thẳng về sự thật của đất nước nhằm thôi thúc, thức tỉnh tầng lớp tri thức phong kiến bấy giờ.
-> Giọng điệu chuyển sang trữ tình để để lay gọi, đánh thức lương tri mọi người
=> Thấy sự nhục nhã của hoàn cảnh, của thân phận mà căm ghét bọn giặc ngoại xâm. Nhắc nhở về nỗi nhục mất nước.