Tiếng Việt
Các phương châm
hội thoại (tt)
I. PHƯƠNG CHÂM QUAN HỆ
Vd: thành ngữ “ ông nói gà, bà nói vịt” dùng để chỉ tình huống hội thoại như thế nào ?
Mỗi người nói một đằng, không khớp nhau, không hiểu nhau.
Qua đó rút ra bài học gì trong giao tiếp?
Khi giao tiếp, cần nói đúng vào đề tài giao tiếp, tránh nói lạc đề.
II/ PHƯƠNG CHÂM VỀ CÁCH THỨC
Vd : thành ngữ “ dây cà ra dây muống”, “ lúng búng như ngậm hột thị”. Hai thành ngữ này dùng để chỉ cách nói như thế nào ?
+ dây cà ra dây muống :
nói dài dòng, rườm rà.
+ lúng búng như ngậm hột thị :
nói ấp úng, không thành lời, không rành mạch
Qua đó rút ra bài học gì trong giao tiếp?
=> Nói ngắn gọn, rành mạch.
Vd 2: có thể hiểu câu sau đây theo mấy cách ? ( chú ý: cách hiểu tuỳ thuộc vào việc xác định tổ hợp từ “của ông ấy” bổ nghĩa cho từ nào ngữ trong câu)
Tôi đồng ý với những nhận định về truyện ngắn của ông ấy.
x
C1 : Tôi đồng ý với những nhận định của ông ấy về truyện ngắn.
C2 : Tôi đồng ý với những nhận định của một ( những) người nào đó về truyện ngắn của ông ấy.
x
Vd 2: Tôi đồng ý với những nhận định về truyện ngắn của ông ấy.
C1 : Tôi đồng ý với những nhận định của ông ấy về truyện ngắn.
C2 : Tôi đồng ý với những nhận định của một ( những) người nào đó về truyện ngắn của ông ấy.
Có những cách hiểu sau:
Vậy trong giao tiếp , cần phải tuân thủ điều gì ?
=> tránh cách nói mơ hồ
II/ PHƯƠNG CHÂM VỀ CÁCH THỨC
+ dây cà ra dây muống :
nói dài dòng, rườm rà.
+ lúng búng như ngậm hột thị :
nói ấp úng, không
=> Khi giao tiếp, cần chú ý nói ngắn gọn, rành mạch, tránh cách nói mơ hồ.
thành lời, không rành mạch.
+Tôi đồng ý với những nhận định về truyện ngắn của ông ấy.
III/ PHƯƠNG CHÂM LỊCH SỰ
Vd : Người ăn xin
- Xin ông đừng giận cháu ! Cháu không có gì cho ông cả.
- Cháu ơi, cảm ơn cháu ! Như vậy là cháu đã cho lão rồi.
Khi ấy tôi chợt hiểu ra : cả tôi nữa, tôi cũng vừa nhận được một cái gì đó của ông.
Vì sao người ăn xin và cậu bé đều cảm thấy mình đã nhận được từ người kia một cái gì đó ? Rút ra bài học gì từ câu chuyện này ?
III/ PHƯƠNG CHÂM LỊCH SỰ
Vd : Người ăn xin
- Xin ông đừng giận cháu ! Cháu không có gì cho ông cả.
- Cháu ơi, cảm ơn cháu ! Như vậy là cháu đã cho lão rồi.
-> thái độ tế nhị, tôn trọng và quan tâm đến ông lão.
-> thái độ lịch sự, thông cảm cho cậu bé.
Cậu bé :
Người ăn xin :
III/ PHƯƠNG CHÂM LỊCH SỰ
Vd : Người ăn xin
- Xin ông đừng giận cháu ! Cháu không có gì cho ông cả.
- Cháu ơi, cảm ơn cháu ! Như vậy là cháu đã cho lão rồi.
-> lịch sự
Có thể rút ra bài học gì từ câu chuyện này ?
Khi giao tiếp, cần tế nhị và tôn trọng người khác
-> tế nhị, tôn trọng, quan tâm
IV LUYỆN TẬP:
1. Trong kho tàng tục ngữ, ca dao Việt Nam có nhiều câu như:
a) Lời chào cao hơn mâm cỗ.
b) Lời nói chẳng mất tiền mua,
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.
c) Kim vàng ai nỡ uốn câu,
Người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời.
Qua những câu tục ngữ, cao dao đó, cha ông khuyên dạy chúng ta điều gì ? Hãy tìm thêm một số câu tục ngữ, ca dao có nội dung tương tự.
Lời chào cao hơn mâm cỗ.
-> thái độ tôn trọng, lịch sự quan trọng hơn giá trị vật chất.
b) Lời nói chẳng mất tiền mua,
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.
-> lời nói nhã nhặn, lịch sự không tốn kém gì mà hiệu quả lại lớn.
c) Kim vàng ai nỡ uốn câu,
Người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời.
-> Những người có học thức, hiểu biết thì không nên nói những lời làm người khác đau lòng.
=> Ông bà khuyên ta phải biết suy nghĩ, lựa chọn từ ngữ trong giao tiếp. Khi giao tiếp, nên dùng lời lẽ lịch sự, nhã nhặn, tôn trọng người khác.
a/ Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe.

b/ Vàng thì thử lửa, thử than
Chuông kêu thử tiếng, người ngoan thử lời.

c/ Chẳng được miếng thịt miếng xôi
Cũng được lời nói cho nguôi tấm lòng.

d/ Một lời nói quan tiền thúng thóc,
Một lời nói dùi đục cẳng tay.

đ/ Một câu nhịn, chín câu lành.
2. Phép tu từ từ vựng nào đã học ( so sánh, ẩn dụ, nhân hoá, hoán dụ, điệp ngữ, nói quá, nói giảm nói tránh ) có liên quan trực tiếp tới phương châm lịch sự ? Cho VD ?
Nói giảm nói tránh
VD: Cậu chưa được thông minh cho lắm !
3. Chọn từ ngữ thích hợp (nói móc, nói ra đầu ra đũa, nói leo, nói mát, nói hớt )điền vào chỗ trống :
a) Nói dịu nhẹ như khen, nhưng thật ra là mỉa mai chê trách ………
b) Nói trước lời mà người khác chưa kịp nói là………….
c) Nói châm chọc điều không hay của người khác một cách cố ý là ………….
d) Nói chen vào chuyện của người trên khi không được hỏi đến là ………….
d) Nói rành mạch, cặn kẽ, có trước có sau là ……
Nói móc
Nói mát
Nói hớt
Nói leo
Nói ra
đầu ra đũa
-> PC lịch sự
-> PC lịch sự
-> PC lịch sự
-> PC lịch sự
-> PC cách thức
4. Vận dụng những phương châm hội thoại đã học để giải thích vì sao người nói đôi khi phải dùng những cách nói như :
Nhân tiện đây xin hỏi ;
b) Cực chẳng đã tôi phải nói ; tôi nói điều này có điều gì không phải anh bỏ qua cho ; biết là làm anh không vui nhưng…; xin lỗi ; có thể anh không hài lòng nhưng tôi cũng phải thành thực mà nói là…;
c) Đừng nói leo ; đừng ngắt lời như thế ; đừng nói cái giọng đó với tôi.
4. Vận dụng những phương châm hội thoại đã học để giải thích vì sao người nói đôi khi phải dùng những cách nói như :
Nhân tiện đây xin hỏi ;
-> người nói muốn chuyển sang đề tài khác không thuộc với đề tài mà hai người đang trao đổi.
4. Vận dụng những phương châm hội thoại đã học để giải thích vì sao người nói đôi khi phải dùng những cách nói như :
b) Cực chẳng đã tôi phải nói ; tôi nói điều này có điều gì không phải anh bỏ qua cho ; biết là làm anh không vui nhưng…; xin lỗi ; có thể anh không hài lòng nhưng tôi cũng phải thành thực mà nói là…;
 Người nói phải nói một điều mà họ nghĩ là sẽ làm tổn thương đến thể diện của người nghe ( và cũng ngầm xin lỗi người nghe về những điều mà mình sắp nói.)
4. Vận dụng những phương châm hội thoại đã học để giải thích vì sao người nói đôi khi phải dùng những cách nói như :
c) Đừng nói leo ; đừng ngắt lời như thế ; đừng nói cái giọng đó với tôi.
=> Người đối thoại nhằm báo hiệu cho người nói đã vi phạm phương châm lịch sự, và cần phải chấm dứt cuộc thoại này.
5. Giải thích nghĩa của các thành ngữ sau và cho biết mỗi thành ngữ liên quan đến phương châm hội thoại nào :
- Nói băm nói bổ:
- Nói như đấm vào tai :
- Điều nặng tiếng nhẹ :
- Nửa úp nửa mở :
- Mồm loa mép giải :
- Đánh trống lãng :
nói bốp chát, xỉa xói, thô bạo
nói mạnh, trái ý người khác
nói dai, trách móc, chì chiết
nói mập mờ, không hết ý, khó hiểu
nói nhiều, lấn át người khác
lãng tránh đề tài đang giao tiếp
- Nói như dùi đục chấm mắm cáy :
Nói thô thiển, thiếu tế nhị
-> PC quan hệ
-> PC lịch sự
-> PC cách thức
-> PC lịch sự
I QUAN HỆ GIỮA PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI VỚI TÌNH HUỐNG GIAO TIẾP
VD: truyện cười" CHÀO HỎI"

Nhân vật chàng rễ có tuân thủ đúng phương châm lịch sự không? Vì sao em có nhận xét như vậy?
Trong tình huống khác thì có thể xem là lịch sự, nhưng tình huống này thì không vì làm phiền người khác
+ Em có thể đặt một tình huống khác cho câu hỏi thăm này để nó thích hợp hơn ?
+ Em có thể rút ra bài học gì qua câu chuyện này ?


Vận dụng phương châm hội thoại cần phù hợp với tình huống giao tiếp
II. Những trường hợp không tuân thủ phương châm hội thoại.
VD1: -Ñoïc laïi nhöõng ví duï ñaõ ñöôïc phaân tích khi hoïc veà caùc phöông chaâm quan heä, phöông chaâm caùch thöùc, phöông chaâm lòch söï, vaø cho bieát trong nhöõng tình huoáng naøo, phöông chaâm hoäi thoaïi khoâng ñöôïc tuaân thuû?.
VD 1 : D?c l?i nh?ng ví d? d� du?c ph�n tích khi h?c v? c�c phuong ch�m h?i tho?i v� cho bi?t trong nh?ng tình hu?ng n�o, phuong ch�m h?i tho?i khơng du?c tu�n th? ?
- H?c boi ? du?i nu?c ->
- Q?a bí kh?ng l? ->
-Ông nói gà, bà nói vịt. ->
-Dây cà ra dây muống.
-Lúng búng như ngậm hột thị.
- ngu?i an xin ->
Việc, người nói không tuân thủ phương châm hội thoại bắt nguồn từ nguyên nhân nào?
PC L
PC C
PC QH
PC L CT
PC L S
KHÔNG TUÂN THỦ
TUÂN THỦ
VD 2/-Cậu có biết chiếc máy bay đầu tiên được chế tạo vào năm nào không?
-Đâu khoảng đầu thế kỉ XX.

Câu trả của Ba có đáp ứng nhu cầu thông tin An mong muốn không? Phương châm hội thoại nào đã không được tuân thủ? Vì sao người nói không tuân thủ phương châm hội thoại ấy?
PC VỀ LƯỢNG
VD3: Khi bác sĩ nói với một người mắc bệnh nan y về tình trạng sức khoẻ của bệnh nhân đó thì phương châm hội thoại nào có thể không được tuân thủ ? Vì sao bác sĩ phải làm như vậy ? Hãy tìm những tình huống giao tiếp khác mà phương châm đó cũng không được tuân thủ.
PCVỀ CHẤT
VD 4: Khi nói “Tiền bạc chỉ là tiền bạc” thì có phải người nói không tuân thủ PC về lượng hay không ? Phải hiểu ý nghĩa của câu này như thế nào ?
-> Hàm ý : tiền bạc không phải là mục đích cuối cùng. Con người không nên quá coi trọng đồng tiền mà quên mất tình nghĩa.
1/ Một cậu bé năm tuổi chơi quả bóng nhựa trong phòng đọc sách của bố. Qủa bóng văng vào ngăn dưới của một kệ sách. Cậu bé tìm mãi không ra, bèn hỏi bố. Ông bố đáp :
Qủa bóng nằm ngay dưới cuốn “ Tuyển tập truyện ngắn Nam Cao” kia kìa.
Câu trả lời của ông bố không tuân thủ phương châm hội thoại nào ? Phân tích để làm rõ sự vi phạm ấy.
-> PCCT
-> Cách nói của ông bố là không rõ. Vì cậu bé năm tuổi, không thể nhận biết được tên của quyển truyện nên không tìm được quả bóng.
2/ Bốn người hăm hở đến nhà lão Miệng. Đến nơi họ không chào hỏi gì cả, cậu Chân, cậu Tay nói thẳng với lão :
- Chúng tôi hôm nay đến không phải để thăm hỏi, trò chuyện gì với ông, mà để nói cho ông biết : Tùu nay chúng tôi không làm để nuôi ông nữa. Lâu nay chúng tôi đã cực khổ, vất vả vì ông nhiều rồi.
( Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng)
Thái độ và lời nói của Chân, Tay, Tai, Mắt đã vi phạm phương châm nào trong giao tiếp ? Việc không tuân thủ phương châm ấy có lí do chính đáng không ? Vì sao ?
2/ Thái độ và lời nói của Chân, Tay, Tai, Mắt đã vi phạm

- Việc không tuân thủ phương châm ấy là

Vì :
phương châm lịch sự.
không có lí do chính đáng.
các vị khách này đến nhà của lão Miệng mà không chào hỏi gì cả , lại còn tỏ thái độ giận dữ, nói những lời lẽ nặng nề.
BÀI TẬP THÊM
1/ Người con đang học môn Địa lí , hỏi bố:
Bố ơi, ngọn núi nào cao nhất thế giới hả bố ?
Ông bố đang mãi đọc báo trả lời :
Núi nào mà không nhìn thấy ngọn, tức là núi cao nhất.
* Câu trả lời của ông bố vi phạm phương châm hội thoại nào ? Vì sao ?
PCL
Không đáp ứng yêu cầu của cuộc giao tiếp, nói không có nội dung.
2/ Câu “ Nói gần nói xa chẳng qua nói thật” nhằm chỉ điều gì ? Liên quan đến phương châm hội thoại nào ?
Khuyên ta nên nói rõ ràng, cụ thể, không nên nói vòng vo, úp mở gây khó hiểu.
-> phương châm cách thức.
3/ Thành ngữ “ Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe” khuyên ta điều gì ? Liên quan đến phương châm hội thoại nào? Tìm thành ngữ đồng nghĩa ?
Khuyên ta : nếu biết chính xác thì nói chứ đừng có cái kiểu phớt lờ, nói lấy được, nói bừa nói phứa.
Hoặc biết thì nói không biết thì đừng mở miệng kẻo người ta chê cười.
-> Phương châm về chất.
- Thành ngữ: Nói có sách, mách có chứng.
Một số thành ngữ, tục ngữ liên quan đến năm PCHT:
PC Lượng:
Người khôn nói ít làm nhiều
Không như người dại nói nhiều nhàm tai
PC Chất:
Biết thì thưa thốt-Không biết thì dựa cột mà nghe
Nói dối như Cuội
Ăn ốc nói mò
Khua môi múa mép
PC Cách thức:
Câm như hến
PC Quan hệ:
Trống đánh xuôi, kèn thổi ngược 


Lịch sự:
1. Ai ơi chớ vội cười nhau
Ngầm mình cho tỏ trước sau hãy cười
2. Một câu nhịn, chín câu lành.
3. Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.
4. Hoa thơm ai nỡ bỏ rơi
Người khôn ai nỡ nặng lời làm chi
5. Lời nói đọi máu.
6. Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe
NGỮ VĂN 9
.
XƯNG HÔ TRONG HỘI THOẠI
I/ TỪ NGỮ XƯNG HÔ VÀ VIỆC SỬ DỤNG TỪ NGỮ XƯNG HÔ
VD 1: Một số từ ngữ xưng hô trong TV:
Em, anh, tôi, tớ, bạn, mình, chị, chú, bác, cô, dì, cậu, mợ, dượng, cháu, thím, lão, ông,…
Mày, tao,mi, hắn, y, nó,…
Chúng tôi, chúng mình, chúng tớ,lũ bạn, bọn họ, bọn nó, các ông, các bà, quí cô, quí bác,...
Thủ trưởng, sếp, ngài, giám đốc,thủ tướng, đại tá, …
Phong phú, tinh tế, giàu sắc thái biểu cảm.
- Dế Choắt : xưng “em” – gọi “ anh” -> lễ phép, tôn trọng dế Mèn.
- Dế Mèn: “ ta” – “ chú mày” -> trịch thượng, coi thường dế Choắt.
VD 2/ Xác định từ ngữ xưng hô của dế Mèn và dế Choắt trong hai đoạn trích a và b.
b) - Dế Choắt : xưng “tôi” – gọi “ anh” -> tư cách là một người bạn.
- Dế Mèn: “ tôi” – “ anh” .-> ăn năn, hối lỗi.
Quan hệ trên dưới
Quan hệ bình đẳng, ngang hàng
Tìnhhuống nhờ vả.
Tìnhhuống không còn nhờ vả.
- Dế Choắt : a/ “em” – “ anh”
b/ “tôi” – “ anh”
-Dế Mèn: a/ “ ta” – “ chú mày”
b/ “ tôi” – “ anh”
VD 2/ Xác định từ ngữ xưng hô của dế Mèn và dế Choắt trong hai đoạn trích a và b.
Thay đổi cách xưng hô là do đặc điểm của tình huống giao tiếp.
=> Người nói cần căn cứ vào đối tượng và các đặc điểm khác của tình huống giao tiếp.
II/ LUYỆN TẬP
1/ Có lần, một giáo sư VN nhận được thư mời dự đám cưới của một nữ học viên người châu Âu đang học tiếng Việt. Trong thư có dòng chữ :
Ngày mai, chúng ta làm lễ thành hôn, mời thầy đến dự.
Lời mời trên có sự nhầm lẫn trong cách dùng từ như thế nào ? Vì sao có sự nhầm lẫn đó?
Cô học viên có sự nhầm lẫn trong cách dùng từ : “ chúng ta” -> ngôi gộp ( bao gồm người nói và người nghe)
-> không nắm vững từ ngữ xưng hô trong TV

Chúc các em học tốt.