NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý
NGHIA TU?NG MINH V� H�M �
1.Phân biệt nghĩa tường minh và hàm ý:
1.1. Ví d? : (SGK/Tr.74 - 75).
Tôi rất tiếc cuộc gặp gỡ này, vì sắp hết thời gian rồi.
Nghĩa hàm ý.
Anh thanh niên muốn nói là gì qua câu“Trời ơi chỉ còn năm phút!”? Vì sao anh không nói thẳng điều đó với cô kĩ sư và ông họa sĩ?
Căn cứ vào đâu để hiểu được điều anh thanh niên muốn nói ở trên?
Căn cứ vào ngữ cảnh.
- Phần nghĩa không được diễn đạt trực tiếp bằng những từ ngữ trong câu mà được suy ra từ những từ ngữ ấy.
Gọi là hàm ý.
1.2. Nhận xét:
Vậy thế nào là nghĩa hàm ý?
NGHIA TU?NG MINH V� H�M �
1.Phân biệt nghĩa tường minh và hàm ý:
1.1. Ví d? : (SGK/Tr.74 - 75).
Câu: “Ô! Cô còn quên chiếc khăn mùi soa đây này!” có hàm ý gì không?
Không chứa ẩn ý gì mà thể hiện trực tiếp nội dung anh thanh niên muốn nói trong câu.
Nghĩa tường minh.
- Phần nghĩa không được diễn đạt trực tiếp bằng những từ ngữ trong câu mà được suy ra từ những từ ngữ ấy.
Gọi là hàm ý.
1.2. Nhận xét:
Vậy thế nào là nghĩa tường minh?
- Phần nghĩa được diễn đạt trực tiếp bằng những từ ngữ trong câu.
Gọi là nghĩa tương minh.
* Ghi nhớ 1 (sgk/T75)
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
Chị Dậu vừa nói vừa mếu máo:
-Thôi u không ăn, để phần cho con. Con chỉ đưuợc ăn ở nhà bữa này nữa thôi. U không muốn ăn tranh của con. Con cứ ăn thật no, không phải nhưuờng nhịn cho u.
Cái Tí chưua hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:
-Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu ?
Điểm thêm một " giây" nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:
Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống nhưu xét đánh bên tai, nó liệng củ khoai vào rổ và oà lên khóc:
-U bán con thật đấy u ư ? Con van u, con lạy u, con còn bé bỏng, u đừng đem bán con đi, tội nghiệp. U để cho con ở nhà chơi với em con.
( Ngô Tất Tố)
2.Điều kiện sử dụng hàm ý:
2.1.Ví dụ: (SGK-90)
2.2.Nhận xét:
Chị Dậu vừa nói vừa mếu máo:
-Thôi u không ăn, để phần cho con. Con chỉ đưuợc ăn ở nhà bữa này nữa thôi. U không muốn ăn tranh của con. Con cứ ăn thật no, không phải nhuường nhịn cho u.
Cái Tí chưua hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:
-Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu ?
Điểm thêm một " giây" nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:
Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống nhuư xét đánh bên tai, nó liệng củ khoai vào rổ và oà lên khóc:
-U bán con thật đấy uư? Con van u, con lạy u, con còn bé bỏng, u đừng đem bán con đi, tội nghiệp. U để cho con ở nhà chơi với em con.
( Ngô Tất Tố)


-Con chỉ đưuợc ăn ở nhà bữa này nữa thôi.
Hàm ý: Sau bữa ăn này, con không đuược ở nhà nữa vì u buộc phải bán con.
?Đó là sự thật đau lòng chị Dậu nói tránh không dám nói thẳng.
-Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
?Hàm ý: U đã bán con cho cụ Nghị thôn Đoài
Người nói - chị Dậu
Ngưuời nghe - cái Tí
Chưua hiểu ý câu nói của mẹ
Đã hiểu ý câu nói của me.
Có ý thức đưua hàm ý vào câu nói
Có năng lực giải đoán hàm ý
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
2.Điều kiện sử dụng hàm ý:
2.1.Ví dụ: (SGK-90)
2.2.Nhận xét:
Sử dụng hàm ý có hiệu quả cần chú ý:
-Nguười nói (viết) có ý thức s? d?ng hàm ý d? ngu?i nghe hi?u.
-Ngưuời nghe (đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý.
* Ghi nhớ 2: (SGK-91)
-Con chỉ đưuợc ăn ở nhà bữa này nữa thôi.
Hàm ý: Sau bữa ăn này, con không đưuợc ở nhà nữa vì u buộc phải bán con.
?Đó là sự thật đau lòng chị Dậu nói tránh không dám nói thẳng.
-Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
?Hàm ý: U đã bán con cho cụ Nghị thôn Đoài.
Người nói - chị Dậu
Ngưuời nghe - cái Tí
Chưua hiểu ý câu nói của mẹ.
Đã hiểu ý câu nói của me.
Có ý thức s? d?ng hàm ý d? ngu?i nghe hi?u.
Có năng lực giải đoán hàm ý.
3.Luyện tập:

2. "Kẻ cắp gặp bà già"
Có hai anh chàng đi chơi gặp một cô gái. Anh chàng thứ nhất nói:
- Chào em, trông em như Hằng Nga.
Anh chàng thứ hai:
- Anh cứ tưởng em là người ở cung quảng mới xuống.
Cô gái:
- Thế hai anh là bạn của chú Cuội à?
- Chào em, trông em nhuư Hằng Nga
- Anh cứ tưuởng em là ngưuời ? Cung quảng mới xuống.
- Thế hai anh là bạn của chú Cuội à ?
Trông em thật là xinh đẹp ! Em đẹp nhưu Hằng Nga !
Hai anh là kẻ lừa dối!
Mẩu chuyện vui
3. Luyện tập
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
Số1: (91)
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
3.Luyện tập:
2.Điều kiện sử dụng hàm ý:
2.1.Ví dụ: (SGK-90)
2.2.Nhận xét:
Sử dụng hàm ý có hiệu quả cần chú ý:
-Nguười nói (viết) có ý thức s? d?ng hàm ý d? ngu?i nghe hi?u.
-Ngưuời nghe (đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý.
* Ghi nhớ 2: (SGK-91)
Câu hỏi
Ngưuời nói, nguười nghe những câu in đậm dưuới đây là ai? Xác định hàm ý của mỗi câu ấy. Theo em ngưuời nghe có hiểu hàm ý của ngưuời nói không? Những chi tiết nào chứng tỏ điều đó?
a) - Anh nói nữa đi. - Ông giục.
Báo cáo hết! - Nguười con trai vụt trở lại giọng vui vẻ. - Năm phút nữa là mưuời. Còn hai mưuơi phút thôi. Bác và cô vào trong nhà. Chè đã ngấm rồi đấy.
Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính nguười hoạ sĩ già. Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một luượt trước khi ngồi xuống ghế.
(Nguyễn Thành Long - Lặng lẽ SA Pa)
Dáp án:
a)-Ngưuời nói: anh thanh niên; Ngưuời nghe : ông hoạ sĩ và cô gái.
- "Chè đã ngấm rồi đấy" -> Hàm ý: Mời bác và cô vào uống nưuớc.
- Ngưuời nghe đã hiểu hàm ý đó, chi tiết: "Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà" và "ngồi xuống ghế " cho biết điều đó.
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
Trả lời:
b)-Ngưuời nói: anh Tấn; Nguười nghe: chị hàng đậu (thím Hai Dưuơng).
- "Chúng tôi cần phải bán các thứ này đi để..." -> hàm ý: Chúng tôi không thể cho đưuợc.
-Ngưuời nghe hiểu đưuợc hàm ý đó thể hiện ở hai câu nói cuối cùng của đoạn văn: " Thật càng giàu có càng không dám rời một đồng xu! Càng không dám rời một đồng xu lại càng giàu có!"
b) - [...] Anh Tấn này! Anh bây giờ sang trọng rồi, còn cần quái gì các thứ đồ gỗư hỏng này nữa. Chuyên chở lại lịch kịch lắm. Cho chúng tôi khuân đi thôi. Chúng tôi nhà nghèo dùng đưuợc tất.
Có gì đâu mà sang trọng! Chúng tôi cần phải bán các thức này đi để .
Aí chà! Anh bây giờ làm quan rồi mà bảo là không sang trọng? Những ba nàng hầu. Mỗi lần đi đâu là ngồi kiệu lớn tám ngưuời kiêng, còn bảo là không sang trọng? Hừ! Chẳng cái gì dấu nổi chúng tôI đâu!
Tôi biết không thể nói làm sao đưuợc đành ngậm miệng, đứng trầm ngâm.
Ôi dào! Thật là càng giàu có càng không dám rời một đồng xu! Càng không dám rời một đồng xu lại giàu có!
(Lỗ Tấn, Cố Hưuơng)
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
Trả lời:
c)-Ngưuời nói: Thuý Kiều; Ngưuời nghe: Hoạn Thưu
-"Tiểu thuư cũng có bây giờ đến đây!" -> Hàm ý: "mát mẻ", "giễu cợt": Quyền quí nhưu tiểu thưu cũng có lúc phải đến truước "Hoa Nô" này ư ?
"Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều" ->Hàm ý: Hãy chuẩn bị nhận sự báo oán thích đáng.
- Hoạn Thuư hiểu được hàm ý đó nên "hồn lạc phách xiêu-Khấu đầu dưuới trưuớng liệu điều kêu ca".
C) Thoát trông nàng đả chào thuưa:
Tiểu thuư cũng có bây giờ đến đây!
Đàn bà d? có mấy tay,
Đời xuưa mấy mặt đời này mấy gan!
Dễ dàng là thói hồng nhan,
Càng cay nghiệt lắm càng ngang trái nhiều.
Hoạn thuư hồn lạc phách siêu,
Khấu đầu duưới trưuớng liệu điều kêu ca"
(Nguyễn Du, Truyện Kiều)
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
Số2: (92)
2) Hàm ý của câu in đậm dưuới đây là gì? Vì sao em bé không nói thẳng mà phảI dùng hàm ý? Việc sử dụng hàm ý có thành công hay không? Vì sao?
Nó nhìn dáo dác một lúc rồi kêu lên:
-Cơm sôi rồi, chắt nuước giùm cái! -Nó cũng lại nói trổng.
Tôi lên tiếng mở đưuờng cho nó:
-Cháu phải gọi "Ba chắt nưuớc giùm con", phải nói nhuư vậy.
Nó không để ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu lên:
-Cơm sôi rồi, nhão bây giờ!
Anh Sáu vẫn ngồi im [...].
(Nguyễn Quang Sáng, Chiếc lưuợc ngà)

Đáp án:
Cơm sôi rồi, nhão bây giờ. -> Hàm ý: Chắt giùm nưuớc để cơm khỏi nhão. Vì trưuớc đó em bé nói thẳng rồi mà không có hiệu quả và lần này thời gian bức bách hơn để tránh cơm nhão.
-Sử dụng hàm ý của em bé không thành công. Vì "Anh Sáu vẫn ngồi im" ( không cộng tác, vờ không nghe, không hiểu).
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
3.Luyện tập:
2.Điều kiện sử dụng hàm ý:
2.1.Ví dụ: (SGK-90)
2.2.Nhận xét:
Sử dụng hàm ý có hiệu quả cần chú ý:
-Nguười nói (viết) có ý thức s? d?ng hàm ý d? ngu?i nghe hi?u.
-Ngưuời nghe (đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý.
* Ghi nhớ 2: (SGK-91)
Số2: (92)
Số 3: (92)
3) Hãy điền vào lưuợt lời của B trong đoạn thoại sau đây một câu có hàm ý từ chối
A: Mai về quê với mình đi !
B : /.../
A : Đành vậy.
Đáp án:
B : Mai mình bận ôn thi.
( Hoặc: Mai mình có việc rồi.)

Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
3.Luyện tập:
2.Điều kiện sử dụng hàm ý:
2.1.Ví dụ: (SGK-90)
2.2.Nhận xét:
Sử dụng hàm ý có hiệu quả cần chú ý:
-Nguười nói (viết) có ý thức s? d?ng hàm ý d? ngu?i nghe hi?u.
-Ngưuời nghe (đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý.
* Ghi nhớ 2: (SGK-91)
Số1: (91)
Số 2: (92)
Số 3: (92)
Số 4: (92)
4) Tìm hàm ý của Lỗ Tấn qua việc ông so sánh hi vọng với con đuường trong các câu sau:
Tôi nghĩ bụng: Đã gọi là hi vọng thì không thể nói đâu là thực, đâu là huư. Cũng giống nhuư những con đuường trên mặt đất; kì thực trên mặt đất vốn làm gì có đưuờng. Ngưuời ta đi mãi thì thành đuường thôi.
(Lỗ Tấn, Cố huương)
Đáp án:
Qua sự so sánh của Lỗ Tấn có thể nhận ra hàm ý: Tuy hi vọng chuưa thể nói là thực hay huư, nhuưng nếu cố gắng thực hiện thì có thể đạt đưuợc.
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
3.Luyện tập:
2.Điều kiện sử dụng hàm ý:
2.1.Ví dụ: (SGK-90)
2.2.Nhận xét:
Sử dụng hàm ý có hiệu quả cần chú ý:
-Nguười nói (viết) có ý thức s? d?ng hàm ý d? ngu?i nghe hi?u.
-Ngưuời nghe (đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý.
* Ghi nhớ 2: (SGK-91)
Số1: (91)
Số 2: (92)
Số 3: (92)
Số 4: (92)
Số 5: (93)
5) Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc từ chối trong các đoạn đối thoại giữa em bé với những người ở trên mây và sóng (trong bài thơ Mây và sóng của Ta-go). Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu có hàm ý mời mọc rõ hơn.
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
3.Luyện tập:
2.Điều kiện sử dụng hàm ý:
2.1.Ví dụ: (SGK-90)
2.2.Nhận xét:
Sử dụng hàm ý có hiệu quả cần chú ý:
-Nguười nói (viết) có ý thức s? d?ng hàm ý d? ngu?i nghe hi?u.
-Ngưuời nghe (đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý.
* Ghi nhớ 2: (SGK-91)
Đáp án:
"Bọn tớ chơi từ khi thức dậy cho đến lúc chiều tà. Bọn tớ chơi với bình minh vàng, bọn tớ chơi với vầng trăng bạc."
- "Chơi với bọn tớ thích lắm!"

"Bọn tớ ca hát tứ sáng sớm cho đến hoàng hôn. Bọn tớ ngao du nơi này nơi nọ mà không biết từng đến nơi nao".
- "Không biết có ai muốn chơi với bọn tớ không?"
"Mẹ mình đang đợi ở nhà."- "Làm thế nào có thể rời mẹ mà đến đuược."


"Buổi chiều mẹ luôn muốn mình ở nhà, làm sao có thể rời mẹ mà đi đưuợc?".
Câu có hàm ý từ chối:
Câu có hàm ý mời mọc:
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
Sử dụng hàm ý có tác dụng:
-Trong giao tiếp:
+ Đảm bảo lịch sự, tế nhị .
+ Dễ dàng chối bỏ yêu cầu nào đó khi cần vì không trực tiếp nói ra điều đó mà do nguười nghe tự suy ra.
Trong văn học: Nội dung diễn đạt phong phú và tăng giá trị biểu cảm.
Nghĩa tưUờng minh và hàm ý
3.Luyện tập:
2.Điều kiện sử dụng hàm ý:
2.1.Ví dụ: (SGK-90)
2.2.Nhận xét:
Sử dụng hàm ý có hiệu quả cần chú ý:
-Nguười nói (viết) có ý thức s? d?ng hàm ý d? ngu?i nghe hi?u.
-Ngưuời nghe (đọc) phải có năng lực giải đoán hàm ý.
* Ghi nhớ 2: (SGK-91)
HUướng dẫn về nhà:
-Học lí thuyết phân biệt nghĩa tuường minh và hàm ý.
Vận dụng đưua hàm ý trong nói, viết phù hợp hoàn cảnh giao tiếp.
-Chuẩn bị: Mõy v� súng.