Chào mừng cô và các bạn
ĐỀ:
Phân tích bài thơ Sang Thu
MỞ BÀI
01
Thu là thơ của đất trời, là “bình minh mát” của lòng người (Xuân Diệu). Viết về thu, đã có bao áng thơ hay tuyệt tác nhưng có lẽ chỉ khi đến với Hữu Thỉnh, ta mới có thể cảm nhận được phần nào cái “cốt tủy chung tình bên trong” của nó thông qua bài thơ “Sang thu”- tác phẩm mà có lẽ đến mãi sau này, ta vẫn không thể ngừng thương nhớ. Cảm xúc chợt tìm đến thi nhân, trong cái tiết hanh hanh của thu mới, của hạ cũ, nhà thơ không thể kìm lòng được mà phải cầm bút viết bài thơ “Sang thu” . Đó được coi như những dòng chia sẻ chân thành của một tâm hồn tinh tế trước thiên nhiên giao mùa, cũng là nơi gửi gắm biết bao chiêm nghiệm kín đáo về mùa thu mới của cuộc đời, của con người và dân tộc.
02
THÂN BÀI
1. Khái quát
- Hữu Thỉnh là một trong những nhà thơ trưởng thành trong thời kì kháng chiến chống Mỹ cứu nước.
- Một trong những tác phẩm tiêu biểu của ông là “Sang thu”.
- Được sáng tác vào gần cuối năm 1977, tức là 2 năm sau từ khi non sông được giải phóng, trong một cuộc thi sáng tác thơ ca tại trại hè.
- Được in lần đầu ở báo Văn nghệ, sau đó được in trong tập thơ “Từ chiến hào đến thành phố” năm 1991.
1. Khái quát
- Nhan đề bài thơ Sang thu thể hiện cách lựa chọn khoảnh khắc thời gian, bắc cầu giữa cái không và cái có.
- Mạch cảm xúc của bài xuyên suốt với 2 nội dung nổi bật: cảm nhận về thiên nhiên lúc sang thu và suy ngẫm về đời người khi chớm thu.
- “Sang thu” là một bức thông điệp lúc giao mùa. Mùa hạ dần qua, mùa thu tới, khoảnh khắc ấy được diễn tả bằng sự rung cảm tinh tế, sự trải nghiệm sâu sắc của nhà thơ.
2. Phân tích
a) Tín hiệu sang thu (khổ 1)
- Nhà thơ là người trải nghiệm, đi nhiều và viết nhiều. Ông có nhiều sáng tác đặc sắc về cuộc sống thôn quê.
- Thiên nhiên nơi miền quê Bắc Bộ được cảm nhận từ những điều vô hình.
- Những tín hiệu sang thu nhẹ nhàng khi đất trời giao mình chuyển mùa trong một không gian nên thơ nhẹ nhàng:
“ Bỗng nhận ra hương ổi
Phả vào trong gió se
Sương chùng chình qua ngõ
Hình như thu đã về.”
2. Phân tích
a) Tín hiệu sang thu ( khổ 1 )

- Bức tranh đất trời được cảm nhận từ những gì vô hình (hương, gió), mờ ảo (sương chùng chình), nhỏ hẹp và gần (ngõ). Đó là những cảm nhận rất riêng của nhà thơ.
- Nếu như người xưa thấy thu qua “ngô đồng nhất diệp lạc”, thi sĩ Xuân Diệu đón chào thu bằng hình ảnh “rặng liễu đìa hiu đứng chịu tang” trong “Đây mùa thu tới”, vị Tam Nguyên Yên Đổ yêu thu từ chiếc “lá vàng trước gió khẽ đưa vèo” trong “Thu điếu”, Lưu Trọng Lư gửi gắm thu trong “con nai vàng ngơ ngác” trong “Tiếng thu”, thì Hữu Thỉnh lại lựa chọn “hương ổi”.
- Bởi đó là mùi hương quen thuộc, dân dã, mộc mạc luôn vấn vương mãi trong tâm hồn người con yêu xứ, mùi hương của tuổi thơ, của tiếng cười, của bình yên và hạnh phúc.
2. Phân tích
a) Tín hiệu sang thu ( khổ 1 )
- Cái hương ổi chín thoang thoảng thường khó đọng lại trong những cơn gió nồm nam thổi mạnh của mùa hè, giờ đây bỗng “phả vào trong gió se”.
- Đem đến hương vị dịu ngọt, đằm thắm của mùa thu khiến nhà thơ ngạc nhiên đến ngỡ ngàng trước sự thay đổi của thiên nhiên.
- Động từ “bỗng” đặt đầu câu như một sự ngạc nhiên kỳ lạ của nhà thơ về thời khắc giao mùa đầy xao xuyến này của tác giả.
- Cảm nhận được dư vị của trái ổi thơm phả trong gió, còn có sương thu. Nhưng không phải là “sương thu man mác đầu ghềnh” của Tản Đà mà là: “Sương chùng chình qua ngõ”- một hình ảnh lung linh huyền ảo. Không còn là những hạt sương mà đã là một màn sương mỏng nhẹ trôi, đang chuyển động chầm chậm nơi đường thôn ngõ xóm.
2. Phân tích
a) Tín hiệu sang thu ( khổ 1 )
- “Chùng chình” là từ láy gợi hình diễn tả hành động chậm chạp như là cố ý chậm lại, làn sương nhẹ nhàng mỏng manh e ấp như nàng thiếu nữ đôi mươi xao xuyến trước những rung động.
- Nhà thơ đã thổi hồn vào câu thơ khiến cho màn sương thu chứa đầy tâm trạng, như người đi còn vương vấn, ngập ngừng khi qua ngõ nhà ai.
- Tại đây, ta bắt gặp một sự hoài nghi, lưỡng lự, một điều gì đó chưa rõ ràng trong cảm xúc.
- Mở đầu bằng một sự tình cờ “bỗng" và khép lại khổ thơ bằng cái "hình như”, Hữu Thỉnh gửi vào lòng người đọc sự thoáng chốc, bất giác về tiết lập thu cũng như cảm nhận mơ hồ, mong manh trong tâm thế về sự trở về của mùa thu.
2. Phân tích
b) Không gian đất trời sang thu (khổ 2)
-Từ một phản xạ tự nhiên, nhà thơ đã định thần trở lại để ngắm nhìn thu sang. Thu sang với những hình ảnh quen thuộc tiếp tục được nhà thơ phát hiện:
“Sông được lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã.
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu.”
- Nếu như ở khổ đầu không gian bị bó hẹp, thì đến đây không gian đã rộng mở hơn, từ tầm cao cũng như tầm xa.
2. Phân tích
b) Không gian đất trời sang thu (khổ 2)
- Sự vận động của thiên nhiên trong thời khắc chuyển mùa được cụ thể hoá bằng những đổi thay của vạn vật.
- Sông lúc sang thu được nhân hóa trở nên có hồn không còn cuộn chảy dữ dội như những ngày hè mưa lũ, mà êm ả dềnh dàng như đang lắng lại, đang trầm xuống, lắng lại để rồi lững lờ trôi.
- Phải tinh tế lắm, yêu và gần gũi với thiên nhiên lắm mới nhận ra được sự bắt đầu trong những cánh chim bay.
- Và mây lưu luyến bắc chiếc cầu: Vắt nửa mình sang thu. Hành động được nhân hóa này mang ý diễn tả sự vận động của thời gian: một liên tưởng thú vị, một hình ảnh đầy chất thơ.
2. Phân tích
b) Không gian đất trời sang thu (khổ 2)
- Hữu Thỉnh điểm vào bức tranh thu của mình một hình ảnh mới mẻ, gợi cảm: hai nửa của một đám mây thuộc về hai mùa.
- Cảnh vật như trở nên vừa hư vừa thực.
- Hữu Thỉnh hẳn phải là người có tâm hồn tinh tế cùng với tình yêu tha thiết với thiên nhiên và đất nước mới có thể sáng tạo nên những vần thơ đặc sắc này.
- Ngòi bút tài năng này đã khiến chúng ta không thể không cảm phục.
2. Phân tích
c) Suy ngẫm lúc sang thu (khổ 3)
- Từ những rung động mãnh liệt và xúc cảm xuyến xang khi đất trời vào thu, nhà thơ chuyển sang giọng điệu chiêm nghiệm và suy ngẫm sâu xa:
“Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn mưa
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi.”
- Những biến chuyển của nắng, mưa, sấm trong lúc giao mùa với những nhận xét tinh tế của một người am hiểu tường tận các hiện tượng thời tiết này.
2. Phân tích
c) Suy ngẫm lúc sang thu (khổ 3)
- Là sấm, là mưa, nắng, là những hiện tượng điển hình của mùa hạ nhưng đã có sự thay đổi mức độ trong cái khoảnh khắc giao mùa.
- Cái nắng chói chang của những ngày hạ đã dần nhạt màu, những cơn mưa rào vội vã cũng đã vơi dần.
- Lại thêm một sự đối lập: nắng vẫn còn nhưng mưa đã vơi dần.
- Các từ ngữ: “Vẫn còn” “vơi dần” “cũng bớt bất ngờ” đã diễn tả mức độ giảm dần của hiện tượng khi đất trời sang thu.
- Mùa thu quá đẹp chắc tại lòng người yêu quê hương lắm hay sao?
2. Phân tích
c) Suy ngẫm lúc sang thu (khổ 3)
- Ngẫm lại cho kỹ, hình như bài thơ còn có một ẩn ý khác.
- Đơn cử hai câu kết bài thơ:
“Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi.”
- Không đơn thuần tả cảnh, đôi câu thơ kết lại bao suy ngẫm sâu sắc.
- Hình ảnh ẩn dụ độc đáo“hàng cây đứng tuổi” vừa gợi lên hình ảnh những hàng cây sang thu: cành cây xum xuê, lâu năm, rễ đã cắm sâu dưới lòng đất rất chắc chắn; những mùa mưa giông qua đi đã tôi luyện sự dẻo dai bền bỉ của những hàng cây vừa gợi tả những con người từng trải đã từng vượt qua những khó khăn, những thăng trầm biến động của cuộc đời.
- Chúng ta phải ngã mũ thán phục trước sự cảm nhận tinh tế của tác giả cũng như những chiêm nghiệm và suy ngẫm sâu sắc.
3. Mở rộng
- Từ Homero đến Kinh Thi, đến ca dao Việt Nam”, thu vẫn luôn là nguồn cảm hứng bất tận của các thi nhân.
- Và ngay cả tác giả Hữu Thỉnh, ngoài bài “Sang thu" năm 1977, nhà thơ vẫn gửi chút tâm tư về mua thu trong áng thơ “ Chiều sông Thương" vào năm 1992.
- Đó không còn là cảm xúc mới mẻ, ngỡ ngàng của mùa thu mới sau khi đất nước hoàn toàn giải phóng, mà là chút bâng khuâng, quyến luyến mùa thu sắp qua.
“Nắng thu đang trải đầy
Đã trăng non múi bưởi
Bên cầu con nghé đợi
Cả chiều thu sang sông.”
3. Mở rộng
- Trong làng thơ Việt, ta cũng không ít lần bắt gặp một mùa “Thu điếu” trong thơ Nguyễn Khuyến:
“Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,
Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo.”
- Hay một “Tiếng thu” trong thơ Lưu Trọng Lư:
“Con nai vàng ngơ ngác
đạp trên lá vàng khô? ”
- Thu hiện lên dưới ngòi bút tinh xảo của thi sĩ là thu rất riêng rất độc đáo, không hề trộn lẫn.
Thu Điếu (Nguyễn Khuyến)
Tiếng thu (Lưu Trọng Lư)
4. Đánh giá
- Với giọng thơ êm ái, chậm rãi và nhẹ nhàng, bài thơ đã đưa người đọc vào thế giới tâm hồn nhạy cảm của thi sĩ.
- Chỉ có ba khổ thơ ngắn ngủi, khiêm nhường với kết cấu rõ ràng, mạch lạc, ngôn ngữ giàu sắc thái biểu cảm, hình ảnh thơ chân thực, đa nghĩa, giọng điệu với những trạng thái biến chuyển tinh vi, thi phẩm không chỉ khắc họa thành công bức tranh thiên nhiên mùa thu tiêu biểu của làng quê Việt Nam mà còn lắng lại trong tâm trí chúng ta một mùa thu của cuộc đời cùng những tâm tư thật xúc động.
- “Sang thu” của Hữu Thỉnh sẽ đủ sức vượt qua “mọi sự băng hoại của thời gian”, sẽ còn sống mãi để góp vào cuộc sống chung những cảm xúc vấn vương cho lòng người thêm trong sạch và phong phú hơn.
03
KẾT BÀI
Khép lại áng thơ của "Sang thu" chúng ta có thể cảm nhận được sự chuyển biến tinh tế của đất trời khi vào thu thông qua ngòi bút khéo léo của Hữu Thỉnh. Nhìn chung, hình ảnh trong thi phẩm không phải là kiểu hình được trau chuốt, cường điệu mà chỉ là những nét chấm phá, tả thực song lại vô cùng đặc sắc. Chính vì thế, có thể nói, nhà thơ đã thành công trong việc miêu tả bức tranh thiên nhiên đất trời đang chuyển giao từ hạ sang thu. Qua đó giúp bạn đọc dễ dàng nảy sinh những cảm xúc đong đầy, niềm tự hào, tin yêu vào cuộc sống, vào quê hương đất nước dấu yêu. Đó là động lực dồi dào giúp ta tiến bước xây dựng đời sống ngày càng phát triển tiến bộ.

Cảm ơn cô và các bạn đã lắng nghe!

_pcmn_