TỤC NGỮ VỀ THIÊN NHIÊN VÀ LAO ĐỘNG SẢN XUẤT
TIẾT 73:

mà trồng
Ăn khoai
nhớ
kẻ cho dây

trông hướng
Ăn
trông nồi
ngồi

Thế nào là tục ngữ?
Tục ngữ
Là những câu nói dân gian ngắn gọn, ổn định, có nhịp điệu, hình ảnh, đúc kết những bài học của nhân dân về: quy luật của thiên nhiên, kinh nghiệm lao động sản xuất, kinh nghiệm về con người và xã hội. Những bài học kinh nghiệm về quy luật thiên nhiên và lao động sản xuất là nội dung quan trọng của tục ngữ.
Đọc văn bản:
Những câu tục ngữ về thiên nhiên
Những câu tục ngữ về lao động sản xuất
(câu 1 -> câu 4)
(câu 5 -> câu 8)
II. Phân tích
Những câu tục ngữ về thiên nhiên
Câu 1
Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng
Ngày tháng mười chưa cười đã tối.
Vế thứ nhất nói gì ? Vế thứ hai nói gì ?
?
- Mùa hạ đêm ngắn ngày dài.
- Mùa đông đêm dài ngày ngắn.
?Nhận xét về vần, nhịp và các biện pháp nghệ thuật khác trong câu tục ngữ?
?
-> Phép đối,
chưa nằm đã sáng
chưa cười đã tối
phóng đại,
vần lưng.
=> Bài học về cách sử dụng thời gian trong cuộc sống con người sao cho hợp lí. Lịch làm việc vào mùa hạ khác mùa đông.
Câu 2
Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa.
-> Tiểu đối
Tác dụng của nghệ thuật tiểu đối?
?
Nhấn mạnh sự khác biệt về sao sẽ dẫn đến sự khác biệt về mưa nắng. Dễ nói, dễ nghe.
Vậy nghĩa của cả câu là gì ?
?
Đêm sao dày dự báo ngày hôm sau sẽ nắng , đêm ít sao hoặc không sao báo hiệu ngày hôm sau sẽ mưa.
Kinh nghiệm được đúc kết từ hiện tượng này là gì ?
=> Nhìn sao để đoán thời tiết, ý thức chủ động trong công việc .
Câu 3
Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ.
Nghĩa của câu tục ngữ này là gì ?
?
-> Nói về kinh nghiệm dự báo bão căn cứ vào màu mây. Nếu thấy ráng vàng xuất hiện ở phía chân trời ấy là điềm sắp có bão cần phải chuẩn bị phòng chống để nhà cửa không bị hư, hại.
Câu 4
Tháng bảy kiến bò chỉ lo lại lụt
Kinh nghiệm nào được rút ra từ hiện tượng kiến bò tháng bảy này ?
?
-> Nói về kinh nghiệm dự đoán lũ lụt . Ở nước ta lũ lụt thường xảy ra vào tháng sáu nhưng đến tháng bảy nếu thấy kiến bò ra khỏi tổ lên chỗ cao thì lụt có thể xảy ra. Bài học rút ra là vẫn phải đề phòng lũ lụt sau tháng bảy âm lịch.
?
? Hiện nay khoa học đã cho phép con người dự báo thời tiết khá chính xác. Vậy những kinh nghiệm trên của dân gian còn có tác dụng không ?
III. Phân tích
Những câu tục ngữ về lao động sản xuất
Câu 5
Tấc đất, tấc vàng
Giải nghĩa từng vế ?
?
- Giải nghĩa vế “tấc đất”: Đơn vị đo lường trong dân gian bằng 1/10 thước, đất: đất đai trồng trọt, chăn nuôi -> mảnh đất nhỏ.
- Giải nghĩa vế “tấc vàng”: Kim loại quí, một lượng vàng rất lớn.
Bài học thực tế từ kinh nghiệm này là gì ?
?
-> So sánh, thông tin nhanh, dễ nói, dễ nhớ..
=> Đất quí hơn vàng –giá trị của đất đối vơí đời sống lao động sx của người nông dân, đất là của cải cần sử dụng có hiệu quả nhất.
Câu 8
Nhất thì, nhì thục.
Nêu nghĩa của từ: thì và thục; nhất và nhì?
?
Thì: Thời vụ thích hợp cho việc trồng trọt.
Thục: Đất canh tác đã hợp với trồng trọt. - Nhất: Thứ nhất.
Nhì : Thứ hai
Kinh nghiệm được đúc kết từ câu tục ngữ này là gì?
?
-> Thứ nhất là thời vụ, thứ 2 là đất canh tác – Trong trồng trọt phải đủ 2 yếu tố thời vụ và đất đai (trong đó thời vụ là quan trọng hàng đầu).
Những câu tục ngữ về lao động sản xuất
(câu 5 -> câu 8)
=> Những câu tục ngữ nói về mùa vụ, kĩ thuật cấy trồng, chăn nuôi… kinh nghiệm quý báu của nhân dân về lao động sản xuất.
Tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất còn có ý nghĩa gì trong cuộc sống hôm nay ?
?
- Kết hợp với khoa học dự đoán chính xác hơn các hiện tượng thời tiết để chủ động trong nhiều công việc của đời sống hiện tại.
- Kết hợp với khoa học kĩ thuật , không ngừng phát triển chăn nuôi trồng trọt để tăng năng xuất cao , xoá đói giảm nghèo.
* Nội dung:
Phản ánh, truyền đạt những kinh nghiệm của nhân dân trong việc quan sát các hiện tượng thiên nhiên và lao động sản xuất.
Là “túi khôn” của nhân dân nhưng chỉ có tính chất tương đối chính xác vì chủ yếu dựa vào quan sát.
* Nghệ thuật:
- Sử dụng cách diễn đạt ngắn gọn, cô đọng.
- Sử dụng kết cấu diễn đạt đối xứng, nhân quả, hiện tượng và ứng xử cần thiết.
-Tạo vần, nhịp cho câu văn dễ nhớ, dễ vận dụng.
* Ý nghĩa: Không ít câu tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất là những bài học quý giá của nhân dân ta.
IV.Tổng kết:
Luyện tập (Thực hành)
Sưu tầm và ghi lại chính xác những câu tục ngữ thuộc chủ đề thiên nhiên và lao động sản xuất.
?
1. Con trâu là đầu cơ nghiệp.
2. Chuồng gà hướng đông cái lông chẳng còn.
3. Chuồn chuồn bay thấp thì mưa
Bay cao thì nắng bay vừa thì râm.
4. Đầu năm gió to, cuối năm gió bấc.
5. Ếch kêu uôm uôm, ao chuôm đầy nước.
6. Kiến đen tha trứng lên cao
Thế nào cũng có mưa rào rất to.
7. Mưa chẳng qua ngọ, gió chẳng qua mùi.
…..