BÀI CA NGẤT NGƯỞNG
NGỮ VĂN 11
GV : Hướng Thị Minh Anh
Em hãy nêu hiểu biết của mình về nhà thơ Nguyễn Công Trứ ?
I. Tìm hiểu chung
1. Tác giả :

Nguyễn Công Trứ (1778 - 1858), biệt hiệu là Hi Văn, quê ở Hà Tĩnh, xuất thân trong một gia đình Nho học.

Ông là người có tài năng, nhiệt huyết trên nhiều lĩnh vực, thi đỗ, làm quan, lập nhiều công cho nhà Nguyễn. Tuy nhiên, con đường làm quan không bằng phẳng, thăng chức và giáng chức thất thường.

Sở trường : Sáng tác hầu hết của ông là bằng chữ Nôm, thể loại ưa thích là hát nói.
Ông là người đầu tiên đã đem đến cho thể loại này một nội dung phù hợp với chức năng và cấu trúc của nó


2. Tác phẩm :
- Hoàn cảnh ra đời: Bài ca ngất ngưởng được tác giả sáng tác sau khoảng thời gian ông cáo quan về quê (năm 1848).

- Thể loại: Bài ca ngất ngưởng thuộc thể loại hát nói

- Tác phẩm gửi gắm những nỗi lòng, tâm sự của tác giả về cuộc đời làm quan; khẳng định bản lĩnh, phong thái của riêng ông trước cuộc sống cũng như triết lí sống đầy nhân văn.

Hát nói (Ca trù)
Bố cục : Gồm 3 phần
P1
6 câu đầu
Ngất ngưởng trên hành trình hoan lộ
P2
10 câu tiếp
Ngất ngưởng khi về hưu
P3
3 câu cuối
Tuyên ngôn khẳng định cá tính
Ý nghĩa nhan đề “Bài ca ngất ngưởng” ?














- Bài ca: Bài thơ được viết theo thể loại hát nói, là thể tổng hợp giữa ca nhạc và thơ, có tính chất tự do thích hợp với việc thể hiện con người cá nhân.

- Từ “ngất ngưởng”: thế cao chênh vênh, không vững, nghiêng ngã, tư thế, thái độ cách sống ngang tàng, vượt thế tục của con người.




=> Thể hiện cái dáng vẻ của một tinh thần ngạo nghễ, tự coi mình, hơn người, trên thiên hạ. Đây cũng là tư thế chung của toàn bài. Từ đó khẳng định cách sống tự do của bậc tài tử phong lưu, không ngần ngại khẳng định cá tính của mình. Thái độ sống ngất ngưỡng đầy thách thức trước những tôn ti phép tắc khắc kỉ của xã hội phong kiến.



Nhan đề "Bài ca ngất ngưởng" của Nguyễn Công Trứ
Bài ca ngất ngưởng

Vũ trụ nội mạc phi phận sự
Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng
Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông
Gồm thao lược đã nên tay ngất ngưởng
Lúc bình Tây, cờ đại tướng
Có khi về Phủ doãn Thừa Thiên
Đô môn giải tổ chi niên
Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng
Kìa núi nọ phau phau mây trắng
Tay kiếm cung mà nên dạng từ bi
Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì
Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng
Được mất dương dương người tái thượng
Khen chê phơi phới ngọn đông phong
Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng
Không Phật, không tiên, không vướng tục
Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú
Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung
Trong triều ai ngất ngưởng như ông!
- Mỗi từ ngất ngưởng gắn liền với quãng đời nào của nhà thơ, qua đoạn thơ nào?
II. Phân tích văn bản
Ngất ngưởng trên hình trình hoan lộ
Ngất ngưởng trong lối sống, suy nghĩ
Tuyên ngôn khẳng định cá tính
1. Ngất ngưởng trên hành trình hoan lộ ( 6 câu thơ đầu )

Vũ trụ nội mạc phi phận sự
Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng
Khi Thủ khoa, khi Tham tán, khi Tổng đốc Đông
Gồm thao lược đã nên tay ngất ngưởng
Lúc Bình Tây cờ Đại tướng
Có khi về Phủ Doãn Thừa Thiên
- Từ khái niệm ngất ngưởng nêu trên, hãy cho biết NCT ngất ngưỡng như thế nào trong thời kì làm quan? Thể hiện qua các biện pháp nghệ thuật nào?
1. Ngất ngưởng trên hành trình hoan lộ ( 6 câu thơ đầu )

a. 2 câu thơ đầu
- “Vũ trụ nội mạc phi phận sự” (Mọi việc trong trời đất đều là phận sự của
ta) :
Quan niệm con người sinh ra do “ý của trời đất” bởi vậy cần phải có trách
nhiệm, phải gánh vác việc đời.

- “Ông Hi Văn tài bộ đã vào lồng”:
Hình ảnh ẩn dụ “vào lồng”: diễn tả cuộc đời làm quan, coi thường danh lợi của Nguyễn Công Trứ.

Nhập thế là việc làm trói buộc, làm quan sẽ mất tự do, gò bó nhưng đó cũng là điều kiện để bộc lộ tài năng, hoài bão, trọn nghĩa vua tôi.

b. 4 câu thơ tiếp: những việc đã làm ở chốn quan trường và tài năng của bản
thân.

Giỏi văn chương (khi thủ khoa), dùng binh (thao lược): văn võ toàn tài.
Danh vị xã hội hơn người: Tham tán, Tổng đốc, Đại tướng (bình định Trấn Tây), Phủ doãn Thừa Thiên.

=> Lời tự thuật chân thành của nhà thơ, khẳng định tài năng và lí tưởng trung quân, lòng tự hào về phẩm chất, năng lực và thái độ sống tài tử, phóng khoáng, khác đời ngạo nghễ của một người có khả năng xuất chúng.
1. Ngất ngưởng trên hành trình hoan lộ ( 6 câu thơ đầu )

Đô môn giải tổ chi niên
Đạc ngựa bò vàng đeo ngất ngưởng.
Kìa núi nọ phau phau mây trắng,
Tay kiếm cung mà nên dáng từ bi,
Gót tiên theo đủng đỉnh một đôi dì
Bụt cũng nực cười ông ngất ngưởng.
Được mất dương dương người thái thượng,
Khen chê phơi phới ngọn đông phong.
Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng,
Không phật, không tiên, không vướng tục
2. Ngất ngưởng trong lối sống, suy nghĩ
Thảo luận nhóm
+ Nhóm 1,3: Làm rõ cách về hưu, ăn chơi của Nguyễn Công Trứ có gì đáng chú ý ?

+ Nhóm 2,4: Phân tích quan niệm, thái độ sống của Nguyễn Công Trứ ?
- Cái ngất ngưởng khi đã về hưu của NCT được thể hiện như thế nào khi về hưu?
2. Sự ngất ngưởng trong lối sống, suy nghĩ
- Cách sống theo ý chí và sở thích cá nhân “Cưỡi bò đeo đạc ngựa, Đi chùa có gót tiên theo sau”: Sở thích kì lạ, khác thường, thậm chí có phần bất cần.

- Quan niệm sống:
“Được mất dương dương người tái thượng/Khen chê phơi phới ngọn đông phong”: Sống như người thời thượng cổ, không quan tâm chuyện được mất; bỏ ngoài tai mọi sự khen chê.
“Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng/Không Phật, không tiên, không vướng tục”: Cuộc sống hưởng thụ, không vướng trần tục.
=> Quan điểm sống kì lạ mang đậm dấu ấn riêng của nhà thơ.

- Quãng đời sau khi cáo quan về quê: “Chẳng Trái, Nhạc cũng vào phường Hàn, Phú/Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung”
Sử dụng điển cố, ví mình sánh ngang với những người nổi tiếng có sự nghiệp hiển hách như Trái
Tuân, Hàn Kì, Phú Bật. Qua đó ông cũng khẳng định tấm lòng của bậc trung thần, trước sau
như một.
3. Tuyên ngôn khẳng định cá tính
- Nguyễn Công Trứ đã khẳng định mình như thế nào trong 3 câu cuối ?
Chẳng Hàn, Nhạc, cũng phường Hàn, Phú
Nghĩa vua tôi cho vẹn đạo sơ chung.
Trong triều ai ngất ngưởng như ông!
3. Tuyên ngôn khẳng định cá tính
“Trong triều ai ngất ngưởng như ông”: Lời hỏi cũng là lời khẳng định vị trí đầu triều về cách sống “ngất ngưởng”.

=> Khẳng định cá tính, sự mong muốn vượt ngoài quan điểm đạo đức Nho gia thông thường. Cái ngất ngưởng của ông không phải là cách sống tiêu cực mà sự khẳng định bản thân của mình, cái bản lĩnh dám sống ở đời, và một phong cách sống tài hoa tài tử.
1. Nội Dung
2.Nghệ thuật
III. Tổng kết
III. Tổng kết
III. Tổng kết
Phân tích cảm hứng chủ đạo của tác phẩm “Bài ca ngất ngưởng” ?
IV. Luyện tập
Hoàn thành bài tập về nhà
Học bài cũ, ôn lại kiến thức đã học
Chuẩn bị, soạn bài học tiếp theo
Học thuộc lòng bài thơ
Nhắc nhở :
Cảm ơn quý thầy cô và các em !
Tiết học kết thúc !