Văn bản :

HOÀNG LÊ NHẤT THỐNG CHÍ

-Trích hồi thứ 14-

-Ngô Gia Văn Phái-
*Tìm hiểu chung :

1.Tác giả:

- Ngô Gia Văn Phái: một nhóm tác giả thuộc dòng họ Ngô Thì, trong đó hai tác giả chính là Ngô Thì Chí và Ngô Thì Du.

- Quê quán: làng Tả Thanh Oai, huyện Thanh Oai, tỉnh Hà Tây.

- Ngô Thì Chí (1753-1788) làm quan dưới thời vua Lê Chiêu Thống.

- Ngô Thì Du (1772-1840) là tác giả làm quan dưới thời nhà Nguyễn.
Giới thiệu thêm

Thành viên:Gồm 15 thành viên:

* :(1709-1736), hiệu: _Tuyết Trai cư sĩ_, là con trai của Ngô Trân. Ông là tác giả đầu tiên có tên trong Ngô gia văn phái. Tác phẩm chính của ông là: _Nam trình liên vịnh tập_ (Tập thơ ngâm nối vần cùng bạn trên hành trình về phía Nam) và _Nghi vịnh thi tập_ (Tập thơ vịnh thú sông Nghi)…………… * :(1726–1780), tự: _Thế Lộc_, hiệu: _Ngọ Phong_, là con trai trưởng của . Ông làm quan nhà , trải đến chức Đốc trấn . Ngoài ra, ông còn là một danh sĩ nổi tiếng ở . Tác phẩm chính của ông là: _Đại Việt sử ký tiền biên, Việt sử tiêu án, Khuê ai lục, Ngọ Phong văn tập_... *: (-), hiệu: _Ôn Nghị_ và _Văn Túc,_ là con trai của . Năm (), ông đỗ Giải nguyên khoa Hoành từ, được bổ chức quan. Năm , ông xin thôi việc. Sau này, triều Tây Sơn cho cho người mời ra làm quan, song ông cứ tìm cách thoái thác. Tác phẩm chính của ông là: _Hoành từ Hiến sát Văn Túc công di thảo_ (Bản thảo để lại của ông Văn Túc đỗ khoa Hoành từ, giữ chức Hiến sát). *: (–), tự: _Hy Doãn_, hiệu: _Đạt Hiên,_ là con trai trưởng của . Ông làm quan nhà và là một danh sĩ nổi danh. Ngoài ra, ông còn là người có công lớn trong việc giúp đánh lui xâm lược. Tác phẩm chính của ông là: _Hàn các anh hoa, Doãn thi văn tập, Yên đài thu vịnh, Hoàng hoa đồ phả, Cúc đường bách vịnh_... *: (–), tự: _Học Tốn_, hiệu: _Uyên Mật_, là con trai thứ hai của ._ Ông thi đỗ Hương tiến, làm quan đến chức Thiêm thư Bình chương Tỉnh sự, nhưng việc quan không phải là việc làm ông quan tâm. Tác phẩm chính của ông là: _Học Phi thi tập, Học Phi văn tập_ và _Hào mân khoa sứ_. Ngoài ra, ông chính là người khởi đầu viết bộ nổi tiếng 17 hồi, mà 7 hồi đầu là do ông viết.
Giới thiệu thêm

6.Ngô Thì Chí :(-?), hiệu là _Dưỡng Hạo_, là con trai thứ sáu của ._ Dưới triều , ông làm quan Hộ bộ Hữu thị lang, được phong tước Bính phong hầu. Năm , nhà Tây Sơn bị diệt, Ngô Thì Trí về làm một người dân bình thường ở quê nhà. Tác phẩm chính của ông có _Sóc Nam hành kính_. Tuy nhiên, công đáng kể của ông chính là khởi xướng (và khởi công biên soạn tập đầu tiên) việc sưu tập tác phẩm của các tác giả dòng họ Ngô Thì, nhờ vậy mà ngày nay có được bộ sách _Ngô gia văn phái_ đồ sộ.

: (?-?), tự: _Kính Phủ_, hiệu: _Tĩnh Trai_, là con trai trưởng của . Lúc trẻ, ông từng là Giám sinh ở Quốc tử giám, có đi dạy học ở , và có ở khoảng 10 năm, nhưng không rõ ông có làm quan cho hay không. Ông mất năm nào không rõ. Tác phẩm của ông chỉ có tập _Dưỡng chuyết thi văn_ (Thơ văn nuôi dưỡng cái chí vụng về). Theo đề xướng của chú là , ông đã ra sức biên tập và làm ra bộ sách _Ngô gia văn phái_.

: (-), còn có tên là Tịnh, hiệu: _Huyền Trai_, biệu hiệu: _Thạch Ổ cư sĩ_, là con trai của ._ Năm (), ông thi đỗ tú tài dưới triều . Tác phẩm của ông chỉ có _Thạch Ổ di chương_.

: (-), tự: _Trưng Phủ_, hiệu: _Văn Bác_, là con trai của . Dưới triều , ông được bổ làm Đốc học . Nhưng chẳng bao lâu sau, ông xin được từ chức, về ở quê nhà. Tác phẩm chính của ông là quyển _Trưng Phủ công thi văn_.

: (-) còn có tên là Vị, tự: _Thành Phủ_, hiệu: _Ước Trai,_ là con trai của . Ông lớn lên trong cảnh gia đình họ Ngô Thì đã sa sút, cha đã qua đời và anh cả là thì đang gặp chuyện phiền phức. Khi lên ngôi (), ông làm quan triều Nguyễn, và 2 lần được cử đi sứ sang . Tác phẩm chính của ông là: _Mai dịch thú dư_ (Cỗ xe sứ trạm), _Thù phụng toàn tập_ (Toàn tập xướng họa)...
Giới thiệu thêm

: (1791-1830), tự: _Tử Thị_, hiệu: _Dưỡng Hiên_, biệt hiệu: _Hoa Lâm tản nhân_, là con trai của . Tuy ông chỉ là Giám sinh nhưng sáng tác khá nhiều thơ văn. Tác phẩm chính của ông là: _Nam du thi tập, Lạng hành ký sự, Quan ngư ký, Khôn trinh ký lục, Dạ trạch phú ký_...

: (-), tự: _Cường Phù_, hiệu: _Vân Lâm cư sĩ_, biệt hiệu: _Thanh Xuyên_, là con trai của . Ông là danh sĩ đời vua , có nhiều thơ văn được chép trong bộ sách _Ngô gia văn phái_, và ông cũng là người cuối cùng được biên chép trong bộ sách này. Con ông là , tác giả sách quyển truyện _Hoàng Việt hưng long chí_.

: (?-?) tham gia viết Hoàng Lê nhất thống chí.

:Hiệp trấn Hải Dương, con Ngô Thì Chí.

:(1853-1929), là con trai của . Năm 1891, ông thi đỗ cử nhân khoa Tân Mão tại trường thi Hà Nam (tức trường Hà Nội và Nam Định hợp thi), được bổ làm hành tẩu, sau chuyển sang ngạch học quan từ chức giáo thụ lên đến chức đốc học. Ông là người suốt đời tận tụy với nghề dạy học và biên soạn sách (đa phần là sách sử). Tác phẩm của ông gồm có: Hoàng Việt hưng long chí (chữ Hán, soạn từ năm 1899-1904): là một truyện chương hồi, viết về lịch sử xây dựng vương triều Nguyễn, từ Nguyễn Hoàng (1524-1613) đến Gia Long (1762-1820); Trung học Việt sử toát yếu (chữ Hán, 4 quyển, soạn năm:?, in năm 1911): Tóm lược lịch sử Việt Nam biên niên dành cho bậc trung học; Đại Nam Quốc túy (soạn năm 1908): tập hợp 1.800 câu thành ngữ, tục ngữ và 600 câu ca dao Việt Nam. Đề tựa và lời dẫn đều bằng văn xuôi Nôm; Hiện kim Bắc Kỳ địa dư sử (soạn 1908): là cuốn địa lý, lịch sử Bắc Kỳ cuối thế kỷ 19 đến đầu thế kỷ 20; Trung học Việt sử biên niên toát yếu (chữ Hán, soạn năm:?, in năm 1911): Sách giáo khoa tóm lược lịch sử Việt Nam dành cho bậc trung học; Mạnh học Trung cao đẳng giáo khoa thư (chữ Nôm, soạn năm 1913): Sách giáo khoa mở đầu bậc trung cao đẳng; Thanh Oai Ngô gia thế phả (soạn năm:?): Gia phả các đời của họ Ngô. Đây là tài liệu quí cho việc tìm hiểu nhiều tác gia của Ngô gia văn phái.
2.Tác phẩm :

a. Hoàn cảnh sáng tác:

- Hoàng Lê nhất thống chí là một tác phẩm viết bằng chữ Hán ghi chép về sự thống nhất của vương triều nhà Lê vào thời điểm Tây Sơn diệt Trịnh, trả lại Bắc Hà cho vua Lê. Tác phẩm không chỉ dừng lại ở sự thống nhất của vương triều nhà Lê mà còn được viết tiếp, tái hiện một giai đoạn lịch sử đầy biến động của xã hội phong kiến Việt Nam vào 30 năm cuối thế kỉ 18 và mấy năm đầu thế kỉ 19. Cuốn tiểu thuyết bao gồm 17 hồi.

- Đoạn trích trong SGK là hồi thứ 14 của cuốn tiểu thuyết này.

b. Bố cục: 3 đoạn:

- Đoạn 1: (Từ đầu đến “hôm ấy nhằm vào ngày 25 tháng chạp): Được tin báo quân Thanh chiếm Thăng Long, Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế thân chinh cầm quân dẹp giặc.

- Đoạn 2: (“Vua Quang Trung tự mình dốc suất đại binh… vua Quang Trung tiến binh đến Thăng Long rồi kéo vào thành”): Cuộc hành quân thần tốc và chiến thắng lẫy lừng của vua Quang Trung.

- Đoạn 3: (Từ “Lại nói Tôn Sĩ Nghị và vua Lê… cũng lấy làm xấu hổ”): Sự đại bại của tướng nhà Thanh và tình trạng thảm hại của vua tôi Lê Chiêu Thống.
c. Thể loại :
*Chí là một lối văn ghi chép sự vật, sự việc. *Cũng có thể xem Hoàng Lê nhất thống chí là một cuốn tiểu thuyết lịch sử viết theo lối chương hồi.

- Cuốn tiểu thuyết này có tất cả 17 hồi, đoạn trích trong SGK là trích ở hồi thứ 14, viết về sự kiện Quang Trung đại phá Quân Thanh.
d. Tóm tắt :

-Lo sợ quân Tây Sơn kéo quân ra Bắc để bắt Vũ Văn Nhậm, vua Lê Chiêu Thống cầu cứu quân Thanh.

-Triều đình nhà Thanh nhân cơ hội đó kéo quân sang với mong muốn thôn tính nước ta.

- Được tin, Quang Trung bàn bạc với tướng sĩ, chuẩn bị kế sách tiến đánh quân Thanh. Quang Trung mở tiệc khao quân, chia quân thành 5 đạo, thân hành cầm quân ra trận, tối 30 tết lên đường, hẹn ngày mồng 7 tết sẽ mở tiệc ăn mừng thắng lợi ở kinh thành Thăng Long.

-Quân Tây Sơn ra đến sông Gián, quân giặc trấn thủ ở đó tan vỡ, toán quân Thanh đi do thám bị bắt sống hết. Nửa đêm mùng 3 tết Kỷ Dậu (1789), vua Quang Trung tới Hà Hồi, Thượng Phúc, lặng lẽ vây kín thành. Quân giặc bấy giờ mới biết, rụng rời sợ hãi xin hàng.

-Tờ mờ sáng mùng 5 Tết, nghĩa quân tiến đánh đồn Ngọc Hồi. Quân Thanh không chống cự nổi, bỏ chạy toán loạn. Tướng giặc là Sầm Nghi Đống phải thắt cổ tự vẫn. Giữa trưa hôm ấy, nghĩa quân đã tiến đánh thành Thăng Long. Tổng đốc của giặc là Tôn Sĩ Nghị nghe tin cấp báo liền tìm cách trốn về nước.

-Vua Lê đang ở trong điện, nghe tin vội vã cùng tùy tùng đưa Thái Hậu ra ngoài thì gặp Tôn Sĩ Nghị cũng đang chạy trốn trong tình cảnh thê thảm. Nghĩa quân Tây Sơn đại thắng trước quân Thanh.
II. Tìm hiểu văn bản:

1. Hình tượng người anh hùng áo vải Quang Trung:

a. Một người hành động mạnh mẽ, quyết đoán:

*Nghe tin giặc chiếm Thăng Long mà không hề nao núng, đích thân cầm quân đi ngay.

- Trong vòng hơn tháng, làm được rất nhiều việc lớn: “tế cáo trời đất”, lên ngôi và thân chinh cầm quân ra Bắc.
b. Một con người có trí tuệ sáng suốt và nhạy bén:

- Trí tuệ sáng suốt và nhạy bén trong việc nhận định tình hình địch và ta.

+ Quang Trung đã vạch rõ âm mưu và tội ác của kẻ thù xâm lược đối với nước ta: “mấy phen cướp bọc nước ta, giết dân ta, vơ vét của cải”...

+ Khích lệ tinh thần tướng sĩ dưới trướng bằng những tấm gương dũng cảm.

+ Dự kiến được một số người Phù Lê có thể thay lòng đổi dạ nên có lời dụ với quân lính vừa chí tình vừa nghiêm khắc.

- Trí tuệ sáng suốt và nhạy bén trong xét đoán bề tôi:

+ Trong dịp hội quân ở Tam Điệp ta thấy Quang Trung nhận định tình hình sáng suốt để đưa ra lời ngợi khen cho Sở và Lân.

+ Đối với Ngô Thì Nhậm, ông đánh giá rất cao sự “đa mưu túc trí”.

⇒ Dùng người sáng suốt.
c. Một con người có tầm nhìn xa trông rộng và tài thao lược hơn người:

- Tầm nhìn xa trông rộng:

+ Mới khởi binh những đã khẳng định “phương lược tiến đánh đã tính sẵn”.

+ Đang ngồi trên lưng ngựa mà đã nói với Nhậm về quyết sánh ngọa giao và kế hoạch 10 năm tới ta hòa bình.

- Tài thao lược hơn người thể hiện ở cuộc hành quân thành tốc mà đội quân vẫn chỉnh tề.
2. Sự thảm bại của quân tướng nhà Thanh:

- Hình ảnh Tôn Sĩ Nghị kiêu căng, tự mãn, chủ quan, kéo quân vào Thăng Long mà không đề phòng gì ⇒ Tướng bất tài.

- Khi quân Tây Sơn đánh vào, “tướng sợ mất mật”, ngựa không kịp đóng yên, người không kịp mặc giáp...chuồn trước qua cầu phao”.

- Quân sĩ xâm lược lúc lâm trận thì sợ hãi, xin ra hàng hoặc bỏ chạy toán loạn, giày xéo lên nhau mà chết....

⇒ Kể xen lẫn tả thực cụ thể, sống động, ngòi bút miêu tả khách quan.
3. Số phận thảm bại của bọn vua tôi Lê Chiêu Thống phản nước, hại dân:

- Khi có biến, Lê Chiêu Thống vội vã “chạy bán sống bán chết”, cướp cả thuyền dân để qua sông, luôn mấy ngày không ăn, may có người thương tình đón về cho ăn và chỉ đường cho chạy trốn.

- Đổi kịp Tôn Sĩ Nghị, vua tôi chỉ còn biết nhìn nhau than thở, oán giận chảy nước mắt.

- Sang Trung Quốc, vua phải cạo đầu, tết tóc, ăn mặc giống người Mãn Thanh và cuối cùng gửi gắm xương tàn nơi đất khách.

⇒ Số phận tất yếu cho một người đứng đầu đất nước nhưng lại bán nước hại dân.
III.Tổng kết :

1. Giá trị nội dung :

Với quan điểm lịch sử đúng đắn và niềm tự hào dân tộc, các tác giả đã tái hiện chân thực hình ảnh người anh hùng dân tộc Nguyễn Huệ qua chiến công thần tốc đại phá quân Thanh, sự thảm bại của quân tướng nhà Thanh và số phận bi đát của vua tôi Lê Chiêu Thống.

2. Giá trị nghệ thuật :

Tác phẩm nổi bật là một tiểu thuyết chương hồi viết bằng chữ Hán với cách kể chuyện nhanh gọn, chọn lọc sự kiện, khắc họa nhân vật chủ yếu qua hành động, lời nói, kể chuyện xen miêu tả sinh động và cụ thể, gây ấn tượng mạnh.
TƯỢNG VUA QUANG TRUNG