Ngữ
văn

9

KHỞI ĐỘNG

AI NHA
N
H
,
THÔNG
MINH
HƠN

Kể tên các thành phần của câu?

TIẾT 122+123: ÔN TẬP GIỮA
KÌ

Hệ thống
kiến thức cơ bản

I. ÔN TẬP TIẾNG VIỆT

1. KHỞI NGỮ

1. KHỞI NGỮ
Là thành phần
phụ của câu

đứng trước chủ
ngữ

nêu lên đề tài

 Trước khởi ngữ
thường có thể thêm
các quan hệ từ như:
còn, về, đối với…

Ví dụ: Bảo vệ môi
trường, đó là việc
chúng ta phải làm.

VD.
Bài tập thì tôi đã làm xong, từ hôm qua.
Bài tập thì tôi/ đã làm xong, từ hôm qua.
Khởi ngữ

CN

VN

Trạng ngữ

2.CÁC THÀNH PHẦN
BIỆT LẬP

* Thành phần biệt lập
TÌNH THÁI

CẢM
THÁN

CÁC
THÀNH
PHẦN BIỆT
LẬP

PHỤ CHÚ

GỌI
ĐÁP

Là những bộ
phận không tham
gia vào việc diễn
đạt nghĩa sự việc
của câu.

a. Thành phần tình thái:
- Thành phần tình thái được dùng để thể
hiện cách nhìn của người nói đối với sự
việc được nói trong câu.

Ví dụ:

2. Thành phần biệt lập

- Hình như thu đã về
- Dường như trời đã mưa tối qua.
- Có lẽ, cậu đã quên mất rằng hôm nay
tớ hẹn cậu đi chơi.

Chắc
chắn
Chắc
là

Có
vẻ/ lẽ

Ví dụ

Dường
như

Chắc
Hình
như

b. Thành phần cảm thán:
- Thành phần cảm thán được
dùng để bộc lộ tâm lí của người
nói (vui, buồn, mừng, giận...)
Ví dụ:

- Ôi, bầu trời đẹp quá.
- Chao ôi!Bông hoa này mới đẹp làm sao.
- Than ôi!Thời oanh liệt nay còn đâu?

Ồ

Trời
ơi
Ví dụ

Thay
À…

Chao
ôi

Hỡi
ôi

c. Thành phần gọi - đáp:

- Thành phần gọi - đáp được dùng để tạo lập hoặc
duy trì quan hệ giao tiếp.
VD:
- Lan ơi, cậu làm bài tập toán chưa?
- Ơi, mình làm rồi.

a) – Này, bác có biết mấy hôm
nay súng nó bắn ở đâu mà
nghe rát thế không?
b) – Các ông, các bà ở đâu ta lên đấy
ạ?
Ông Hai đặt bát nước xuống chõng
hỏi. Một người đàn bà mau miệng trả
lời:
– Thưa ông, chúng cháu ở Gia Lâm
lên đấy ạ.

d.Thành phần phụ chú

Thành phần phụ chú
được dùng để:

 Bổ sung một số chi tiết cho nội dung
chính của câu.
 Nằm giữa 2 dấu gạch ngang, 2 dấu
phẩy, nằm trong 2 dấu ngoặc đơn.
 Nằm sau dấu hai chấm, sau 1 dấu
gạch ngang.

VD: Lúc đi, đứa con gái đầu lòng của anh – và cũng là đứa con
TN
CN
PHỤ CHÚ
gái duy nhất của anh, chưa đầy một tuổi.
VN 

VD: Anh thanh niên – nhân vật chính trong tác phẩm “Lặng lẽ Sa
CN
Phụ chú
Pa” của nhà văn Nguyễn Thành Long, là chàng trai yêu nghề, tinh
VN
thần trách nhiêm cao, dũng cảm, nghị lực.

Thể hiện độ tin cậy
Chắc hẳn, chắc
chắn, có lẽ,...

Tạo lập, duy trì
đối thoại
Này, ơi, ê, vâng,
dạ...

Thành
phần
tình thái

Thành
phần
cảm thán

Thành
phần gọi
- đáp

Thành
phần
phụ chú

Bộc lộ cảm xúc
Ơi, trời ơi, a, ôi
chao,...

Bổ sung chi tiết
cho nội dung
chính

Các thành
phần biệt lập

LUYỆN TẬP

ẾCH XANH MƯU TRÍ

Chăm Chỉ

Vui Vẻ

Cẩn Thận

Thật Thà

Tự Tin

Giản Dị

Dũng Cảm

Sạch Sẽ
Kiên Trì

Ngăn Nắp

Xác định thành phần biệt lập trong câu sau:
Ơi chiếc xe vận tải
Ta cầm lái đi đây.
(Tố Hữu)

Thành phần gọi đáp: Ơi

Xác định thành phần biệt lập trong câu sau:
Trên những chặng đường dài 50, 60km,
chúng ta chỉ gặp cây dừa: dừa xiêm thấp lè
tè, dừa nếp lơ lửng giữa trời, dừa lửa lá đỏ,
…
Thành phần phụ chú: “dừa xiêm
thấp lè tè, …”

Xác định thành phần biệt lập trong câu sau:
Chao ôi! Mong nhớ! Ôi mong nhớ
Một cánh chim thu lạc cuối ngàn.
(Chế Lan Viên)

Thành phần cảm thán: Ôi

Tìm thành phần phụ chú trong câu sau và
cho biết nó bổ sung điều gì: “Chúng tôi,
mọi người – kể cả anh, đều tưởng con bé
sẽ đứng yên đó thôi.”
“kể cả anh”, bổ sung ý nghĩa cho
cụm từ “chúng tôi, mọi người”

Tìm thành phần phụ chú trong câu sau và cho
biết nó bổ sung điều gì:
Cô bé nhà bên (có ai ngờ)
Cũng vào du kích
Hôm gặp tôi vẫn cười khúc khích
Mắt đen tròn (thương thương quá đi thôi).
“có ai ngờ” ; “thương thương quá đi thôi” – bộc lộ cảm
xúc ngạc nhiên + tình cảm của nhân vật tôi trên đường
hành quân

Tìm thành phần phụ chú trong câu sau và
cho biết nó bổ sung điều gì: “Vườn nhà
ông có rất nhiều loại quả: na, xoài, bưởi,
lê, táo, …”
“na, xoài, bưởi, lê, táo, …” bổ sung
cho ý nhiều loại quả

Tìm thành phần gọi đáp trong câu sau và cho
biết thái độ của người nói đối với người nghe:
“Trang ơi, mình…không dự liên hoan được đâu,
cả cắm trại nữa. Nhưng bạn đừng nói gì với lớp
nhé. Mình..mình…bận.”
“Trang ơi!”  Thái độ thân mật, bạn bè.

Tìm thành phần phụ chú trong câu sau và cho biết
nó bổ sung điều gì: “Truyện Kiều (Nguyễn Du) là
một kiệt tác truyện thơ Nôm viết bằng thể lục bát
dựa theo tác phẩm Kim Vân Kiều truyện của nhà
văn Thanh Tâm Tài Nhân.”

“Nguyễn Du” – Bổ sung thông tin (tên
tác giả) của tác phẩm được nhắc tới

Đặt câu có sử dụng thành phần tình thái, cảm
thán, phụ chú nói về các nhân vật văn học trong
các tác phẩm truyện ngữ văn 9 đã học.
VD1: Chao ôi, tình yêu nghề của anh thanh niên trong văn bản
“Lặng lẽ Sa Pa” đáng trân trọng biết bao!
VD2: Ông Sáu - nhân vật chính trong truyện ngắn “Chiếc lược
ngà” của nhà văn Nam Cao - là chiến sĩ cộng sản yêu nước,
dũng cảm, kiên cường, là người cha rất mực yêu thương con.

Bài tập 2 Tìm khởi ngữ trong các đoạn trích sau đây:
a. Ông cứ đứng vờ vờ xem tranh ảnh chờ người khác đọc rồi nghe lỏm. Điều này
ông khổ tâm hết sức.
(Kim Lân, Làng)
b. - Vâng! Ông giáo dạy phải! Đối với chúng mình thì thế là sung sướng.
(Nam Cao, Lão Hạc)

c. Một mình thì anh bạn trên đỉnh Phan-xi-păng ba nghìn một trăm bốn mươi hai
mét kia mới một mình hơn cháu.
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

d. Làm khí tượng, ở được cao thế mới là lí tưởng chứ.
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

e. Đối với cháu, thật là đột ngột (...).
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

Bài tập 1:
a. Ông cứ đứng vờ vờ xem tranh ảnh chờ người khác đọc rồi nghe lỏm. Điều
này ông khổ tâm hết sức.
(Kim Lân, Làng)
b. - Vâng! Ông giáo dạy phải! Đối với chúng mình thì thế là sung sướng.

(Lão Hạc- Nam Cao)
c. Một mình thì anh bạn trên đỉnh Phan-xi-păng ba nghìn một trăm bốn mươi hai
mét kia mới một mình hơn cháu.
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

d. Làm khí tượng, ở được cao thế mới là lí tưởng chứ.
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

e. Đối với cháu, thật là đột ngột (...).
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

Bài tập 3 Hãy phân tích thành phần của các câu sau
a/ Đôi càng tôi mẫm bóng.
b/ Sau một hồi trống thúc vang dội cả lòng tôi, mấy người học trò
cũ đến xếp hàng dưới hiên.
c/ Còn tấm gương bằng thủy tinh tráng bạc, nó vẫn là người bạn
trung thực, chân thành, thẳng thắn, không hề nói dối, cũng không
bao giờ biết nịnh hót hay độc ác...
Trạng
ngữ

Khởi
ngữ

Chủ
ngữ

Vị ngữ

Bài tập 3. Chỉ ra các thành phần biệt lập:
1. Có lẽ tiếng Việt của ta đẹp bởi tâm hồn của người Việt Nam ta rất đẹp.
2. Có người khẽ nói:
- Bẩm, dễ có khi đê vỡ!
- Ngài cau mặt, gắt rằng:
- Mặc kệ!
3. Ồ, hoa phượng đã nở rồi sao! Có lẽ mùa hè đang bước chân vào sân trường
tôi - trường THCS đã gắn bó với tôi suốt bốn năm. Đang mãi ngắm mấy chùm
hoa học trò đo đỏ kia, tôi giật mình bởi tiếng của Lan:
- Nè, cầm hộp xôi tui mua cho đó, trả công chép bài hôm qua!
- Ừa, biết chép bài cho mà được trả công, mai mốt nghỉ nữa đi, Nhi chép cho!

II. ÔN TẬP CÁC VĂN
BẢN THƠ HIỆN ĐẠI

Giai
đoạn

Bài thơ

Tác giả

Năm
sáng tác

Thể thơ

1978

Sau
1975

1980

Tóm tắt nội dung

L

Đặc sắc nghệ thuật

Giai
Đoạn

Bài thơ

Mùa
xuân
nho nhỏ

Sau
1975

Viếng
lăng
Bác

Sang
thu
Nói
với
con

Tác giả

Thanh
Hải

Viễn
Phương

Hữu
Thỉnh

Y
Phương

Năm
sáng tác

Thể thơ

Tóm tắt nội dung

Cảm xúc trước mùa xuân thiên
nhiên, đất nước, thể hiện ước nguyện
chân thành góp mùa xuân nhỏ của
đời mình vào cuộc đời chung.

Đặc sắc nghệ thuật

Nhạc điệu trong sáng, tha
thiết, gần dân ca, so sánh,
ẩn dụ sáng tạo, hình ảnh
giản dị…

1980

Năm
chữ

1976

Tám
chữ

Lòng thành kính, niềm xúc động
của nhà thơ đối với Bác trong 1 lần
từ miền Nam ra viếng lăng Bác.

Hình ảnh thiên nhiên gợi tả,
cảm nhận tinh tế, ngôn ngữ
chính xác, gợi cảm, ẩn dụ,
điệp ngữ, hóa dụ...

1977

Năm
chữ

Biến chuyển của thiên nhiên lúc
giao mùa từ hạ sang thu qua sự cảm
nhận tinh tế của nhà thơ.

Cách nói giàu hình ảnh, vừa
cụ thể, gợi cảm, vừa gợi ý
nghĩa sâu xa, nhân hóa, đối
lập, ẩn dụ….

1980

Tự do

Bằng lời trò chuyện với con, bài thơ
thể hiện sự gắn bó, niềm tự hào về quê
hương và đạo lý sống của dân tộc.

Giọng điệu trang trọng, tha
thiết; hình ảnh ẩn dụ đẹp,
ngôn ngữ bình dị, cô đúc…

Sang thu
(Cảnh vật thiên nhiên lúc giao mùa)
Khổ I

Cảnh
Tình
(Cảm xúc)

Tín hiệu thu về
(thấp, hẹp, gần)
Ngỡ ngàng

Khổ II

Đất trời sang thu
(cao, rộng, xa)

Khổ III

Thay đổi sâu kín
(ngoài vào trong)

Bâng khuâng

Nghệ thuật
- Nhân hóa, ẩn dụ, đối lập, thể thơ 5 chữ.
- Từ ngữ bình dị, giàu cảm xúc.……

Suy ngẫm
Triết lí

Tín hiệu báo thu về: Những biến
chuyển nhẹ nhàng của thiên nhiên
trong khoảnh khắc giao mùa (hương
ổi, gió se, sương chùng chình…). Bức
tranh giao mùa nồng nàn hơi ấm làng
quê trong cảm nhận ngỡ ngàng của
tác giả.

Hữu Thỉnh (1942), quê ở Tam Dương- Vĩnh
Phúc, là nhà thơ trưởng thành trong kháng
chiến chống Mỹ, thường viết về con người và
cuộc sống làng quê.
Bài thơ sáng tác năm 1977, in trong tập
“Từ chiến hào đến thành phố”.

TÁC GIẢ

NỘI DUNG

Quang cảnh đất trời sang thu: Đất trời
biến chuyển sang thu nhẹ nhàng mà rõ
rệt (nắng nhạt, mưa vơi, sấm cũng bớt
bất ngờ…)

TÁC PHẨM

Biện pháp nhân hóa, ẩn dụ kết
hợp với đối lập tương phản.
Sử dụng nhiều từ láy gợi tả,
hình ảnh giàu tính tượng trưng.
Bài thơ có nhiều lớp nghĩa: Trời
đất sang thu; sang; đời người, đất
nước sang thu.

NGHỆ THUẬT
Ý NGHĨA VĂN BẢN

Những biến chuyển âm thầm trong
lòng cảnh vật: đất trời chuyển mùa,
cảnh vật thời tiết thay đổi gợi suy ngẫm
sâu xa kín đáo => cảnh vật sang thu và
con người cũng ở độ “sang thu”
- Cảm nhận tinh tế của nhà thơ trước thiên
nhiên ở thời điểm giao mùa, thể hiện tình
cảm tha thiết, trân trọng vẻ đẹp của quê
hương xứ sở.
- Suy ngẫm sâu lắng về con người, về cuộc
đời, về đất nước.

IV. LUYỆN - TẬP VẬN DỤNG

PHIẾU SỐ 2

Cho đoạn thơ sau:
“Ngày ngày mặt trời….mùa xuân.”
(Trích Viếng lăng Bác - Viễn Phương)
Câu 1: Nêu ngắn gọn hoàn cảnh sáng tác bài thơ.
Câu 2: Từ “mặt trời” ở câu thơ thứ hai được sử dụng theo phép tu từ từ vựng nào? Phép tu từ
này có tác dụng như thế nào trong việc bộc lộ cảm xúc của táo giả? Có thể coi đây là hiện tượng
một nghĩa gốc của từ phát triển thành nhiều nghĩa được không? Vì sao?
Câu 3: Trong chuơng trình Ngữ văn 9 cũng có những câu thơ xuất hiện hình ảnh “mặt trời” qua
cách sử dụng phép tu từ tương tự. Chép những câu thơ đó và cho biết tên tác giả, tác phẩm.
Câu 4: “Thương nhớ” vốn là một từ chỉ cảm xúc bên trong của con người nhưng tác giả lại viết
“Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ”. Tại sao vậy?
Câu 5: Trình bảy cảm nhận của em vê đoạn thơ trên bằng một đoạn văn khoảng 12 câu, triển
khai theo lối lập luận tổng – phân - hợp để thấy được dòng cảm xúc chân thành của tác giả
trước khi vào lăng viếng Bác. Trong đoạn văn có sử dụng một câu bị động, khởi ngữ và một
phép nối liên kết.