Chọn câu trả lời trong các bài tập sau:
1. Hàm ý là phần thông báo:
A. Trái ngược với nghĩa tường minh.
B. Cùng một nội dung với nghĩa tường minh.
C. Không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng
có thể suy ra từ những từ ngữ ấy.
D. Được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu.

2. Trong lời nói hàng ngày:
A. Tất cả các câu đều có hàm ý. C. Có câu có, có câu không có hàm ý
B. Không có câu nào có hàm ý. D. Hàm ý được nhiều người dùng.
3. Khi nào người ta dùng hàm ý ?
C. Không biết rõ ý.
A. Khi không muốn nói thẳng.
B. Muốn người nghe không hiểu.D. Muốn chấm dứt cuộc thoại.

Em hiểu câu tục ngữ “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn” muốn
khuyên chúng ta điều gì?
TL: Không nên quá chú ý đến hình thức bên ngoài vì
nội dung bên trong quan trọng hơn hình thức và nội
dung quyết định hình thức.

1/ ĐIỀU KIỆN SỬ DỤNG HÀM Ý

VÍ DỤ (SGK)

Chị Dậu vừa nói vừa mếu:
- Thôi u không ăn, để phần cho con. Con chỉ
được ăn ở nhà bữa này nữa thôi. U không
muốn tranh ăn của con. Con cứ ăn thật no, không
phải nhường nhịn cho u.
Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám
mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:
- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu?
Điểm thêm một “giây” nức nở, chị Dậu ngó con
bằng cách xót xa:
- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh
bên tai, nó liệng củ khoai vào rổ và oà lên khóc:
- U bán con thật đấy ư ? Con van u, con lạy u,
con còn bé bỏng, u đừng đem bán con đi, tội nghiệp.
U để cho con ở nhà chơi với em con.
(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

VÍ DỤ: SGK – Đoạn trích Tắt đèn
Câu 1: Con chỉ được ăn ở nhà
bữa này nữa thôi.
Hàm ý: Sau bữa ăn này con
không còn được ở nhà với thầy u
và các em nữa. U đã bán con
Câu 2: Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị
thôn Đoài.
Hàm ý: Mẹ đã bán con cho nhà cụ
Nghị thôn Đoài

Chị Dậu vừa nói vừa mếu:
- Thôi u không ăn, để phần cho con. Con chỉ
được ăn ở nhà bữa này nữa thôi. U không
muốn tranh ăn của con. Con cứ ăn thật no, không
phải nhường nhịn cho u.
Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám
mặt lại và hỏi bằng giọng luống cuống:
- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu?
Điểm thêm một “giây” nức nở, chị Dậu ngó con
bằng cách xót xa:
- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh
bên tai, nó liệng củ khoai vào rổ và oà lên khóc:
- U bán con thật đấy ư ? Con van u, con lạy u,
con còn bé bỏng, u đừng đem bán con đi, tội nghiệp.
U để cho con ở nhà chơi với em con.
(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

Khi SD hàm ý cần: Chú ý đối tượng tiếp nhận hàm
ý và ngữ cảnh sử dụng hàm ý. Khi người nghe
không hiểu (không có năng lực giải đoán) hàm ý thì
người nói cần phải điều chỉnh cách nói cho phù hợp.

Hai điều kiện sử dụng hàm ý:
+ Người nói (người viết) có ý thức đưa
hàm ý vào câu nói
+ Người nghe (người đọc) có năng lực
giải đoán hàm ý.

Khi sử dụng
hàm ý cần chú
ý điều gì ?

Các điều kiện
khi sử dụng
hàm ý?

Trò chơi
Ai
nhanh
hơn

+ Hình thức:
- Mỗi lượt chơi có hai người được tham gia
trò chơi.
- Người thứ nhất chọn tình huống có
chứa hàm ý và diễn đạt hàm ý đó bằng
lời nói
- Người thứ hai tự giải đoán hàm ý và trả
lời cũng bằng hàm ý

1

2

MUỐN BÀY TỎ
MUỐN MƯỢN
THÁI ĐỘ PHÊ BÌNH
BẠN CÂY BÚT
KHI BẠN NÓI
ĐỂ VIẾT BÀI
CHUYỆN RIÊNG
TRONG GIỜ HỌC
Khi muốn chối bỏ hay bày tỏ yêu cầu nào đó
mà không phải trực tiếp nói ra điều đó

*ĐIỀU KIỆN SỬ DỤNG HÀM Ý

Cần
đảm
bảo lịch
sự, tế
nhị
trong
giao
tiếp

Ví dụ 3:
Nó nhìn dáo dác rồi kêu lên:
- Cơm sôi rồi, chắt nước dùm cái ! – Nó cũng nói
trổng.
Tôi lên tiếng mở đường cho nó:
- Cháu phải gọi “Ba chắt nước dùm con”, phải nói
như vậy.
Nó như không đề ý đến câu nói của tôi, nó lại kêu
lên:
- Cơm
rồi, nước
nhão bây
giờđể! cơm khỏi nhão (bé Thu
+ Hàm
ý :sôi
Chắt
giùm
Anhmuốn
Sáu vẫn
không
gọi ngồi
tên, im
chỉ[...…].
nói trổng - trống không)
+ Hàm ý không thành công.

Giá trị biểu cảm
cao

Ví dụ 4:
NHẦM
Một anh sờ lên cổ áo, thấy con rận, Sợ người ta
cười vội vàng hất nó xuống đất nói:
- Tưởng là con rận, hoá ra không phải.
Có người cúi xuống đất cố tình tìm được con rận
nhặt lên:
- Tưởng là không phải, hoá ra con rận.
(Truyện cười dân gian Việt)
- (1) Mình không ở bẩn làm gì
có rận
- (2) Không ở bẩn thế mà lại có
rận Phê phán, gây cười

2/ LƯU Ý:
Trong giao tiếp:
- Cần đảm bảo lịch sự, tế nhị.
Trong văn học:
- Giúp cho nội dung diễn đạt thêm phong phú và
làm tăng giá trị hàm súc, giá trị biểu cảm.

II. LUYỆN TẬP

1. Bài tập 1: Người nói, người nghe những câu in đậm dưới
đây là ai ? Xác định hàm ý của mỗi câu ấy. Theo em, người
nghe có hiểu hàm ý của người nói không ? Những chi tiết
nào chứng tỏ điều đó.

a. – Anh nói nữa đi. - Ông giục.
- Báo cáo hết !– Người con trai vụt trở lại giọng vui vẻ.
- Năm phút nữa là mười. Còn hai mươi phút thôi. Bác và cô
vào trong nhà. Chè đã ngấm rồi đấy.
Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính người hoạ sĩ
già.Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn
qua một lượt trước khi ngồi xuống ghế.

(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

+ Người nói : anh thanh niên
+ Người nghe : ông hoạ sĩ, cô
kỹ sư
+ Hai người đều hiểu hàm ý

b. Anh Tấn này! Anh bây giờ sang trọng rồi, còn cần quái gì các thứ
đồ gỗ hư hỏng này nữa. Chuyên chở đi lại lịch kịch lắm. Cho chúng
tôi khuân đi thôi. Chúng tôi nhà nghèo dùng được tất.
– Có gì đâu mà sang trọng! Chúng tôi cần phải bán các thứ
này đi để...
– Ai chà! Anh bây giờ làm quan rồi mà bảo là không sang
trọng? Những ba nàng hầu. Mỗi lần đi đâu là ngồi kiệu lớn tám người
khiêng, còn bảo là không sang trọng? Hừ ! Chẳng cái gì dấu nổi
chúng tôi đâu!
Tôi biết không thể nói làm sao được đành ngậm miệng, đứng
trầm ngâm.
– Ôi dào ! Thật là càng giàu có càng không dám rời một đồng
xu ! Càng không dám rời đồng xu lại càng giàu có !
+ Người nói : anh Tấn
Hàm ý: Không thể cho được
+ Người nghe : chị Tây thi đậu
phụ

c.

Thoắt trông nàng đã chào thưa:
“ Tiểu như cũng có bây giờ đến đây!
Đàn bà dễ có mấy tay,
Đời xưa mấy mặt đời này mấy gan !
Dễ dàng là thói hồng nhan,
Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều”
Hoạn Thư hồn lạc phách xiêu
Khấu đầu dưới trướng liệu điều kêu ca
(Nguyễn Du, Truyện Kiều)

+ “Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây”
-> Hàm ý mỉa mai đối với Hoạn Thư, danh giá là thế mà giờ cũng
phải đến đây, phải cúi đầu trước một người như tôi thế này sao?
+ “Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều”
-Hàm ý đe dọa trừng trị Hoạn Thư – bởi “gieo gió thì sẽ gặt bão”.

Bài tập 3. Điền vào lượt lời của B trong đoạn thoại
sau đây một câu có hàm ý từ chối.
A: Mai về quê với mình đi !
B: /…/
A: Đành vậy.
Hoặc:
Mình đi học thêm rồi
Mình ở nhà giúp mẹ nấu
cơm

Bài tập 4: Tìm hàm ý của Lỗ Tấn qua việc ông so sánh “hy
vọng” với “con đường” trong các câu sau:
Tôi nghĩ bụng : đã gọi là hy vọng thì không thể nói đâu
là sự thực, đâu là hư. Cũng giống như những con đường trên
mặt đất ; kì thực trên mặt đất vốn làm gì có đường. Người ta
đi mãi thì thành thôi.
(Lỗ tấn, Cố hương)
ĐÁP ÁN

Tuy hy vọng chưa thể nói được là thực hay hư
nhưng nếu cố gắng thực hiện thì sẽ có thể đạt được.

Bài tập 5. Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc từ chối trong các
đoạn đối thoại giữa em bé với những người ở trên mây và sóng (trong
bài thơ Mây và sóng của Ta-go). Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu
có hàm ý mời mọc rõ hơn.
Bọn tớ chơi
từ khi thức dậy
cho đến lúc
chiều tà. Bọn
tớ chơi với
bình minh
vàng, bọn tớ
chơi với vầng
trăng bạc.
Nếu không chơi
như bọn tớ thì
liệu cuộc sống
còn ý nghĩa gì ?

- Bọn tớ ca hát từ sáng
sớm cho đến hoàng hôn.
Bọn tớ ngao du nơi này nơi
nọ mà không biết từng đến
nơi nào.

Chơi với chúng tớ
cậu sẽ được tận
hưởng một cuộc
phiêu lưu kì thú
nhất trên đời!

CỦNG CỐ

Đọc 2 câu ca dao sau:

Bao giờ chạch đẻ ngọn đa
Sáo đẻ dưới nước thì ta lấy mình

a. Hai câu ca dao trên có hàm ý không ? Nếu có hãy nói rõ hàm ý
đó ?
b. Bằng hình thức lập luận nào, em suy ra được hàm ý trên ?
ĐÁP ÁN

a. Có chứa hàm ý : “Ta không bao giờ lấy mình”
b. Khi nào chạch đẻ ở ngọn đa, sáo đẻ dưới nước thì ta
lấy mình. Chạch sẽ không bao giờ đẻ ngọn đa, sáo đẻ
dưới nước. Vì vậy ta không bao giờ lấy mình.

HƯỚNG DẪN HỌC BÀI Ở NHÀ
- Học thuộc ghi nhớ, nắm được khái niệm nghĩa tường minh và hàm ý.
- Liên hệ thực tế để sử dụng hàm ý một cách hợp lí, hiệu quả khi nói và viết.
- Đọc, soạn bài tiếp theo: Nói với con (Y Phương)