Tình huống thứ nhất Tình huống thứ hai

Điều cô muốn
nói trong 2
tình huống

Sắp đến giờ vào
lớp, cô giáo hỏi 1
bạn học sinh:
“Mấy giờ rồi nhỉ”

Nam đi học muộn,
đến sân trường gặp
cô giáo chủ nhiệm,
cô hỏi:
“Mấy giờ rồi nhỉ”

 Cô giáo muốn
hỏi giờ học sinh

 Cô giáo nhắc
nhở việc bạn Nam
đi học muộn

trên là gì?
Nhận xét về
cách nói đó.

NGHĨA
TƯỜNG
MINH VÀ
HÀM Ý

Here is where your presentation begins

I

Phân
biệt
nghĩa
tường
minh
và hàm
ý

II

Điều
kiện để
sử
dụng
hàm ý

III

Luyện
tập

I

Phân biệt
nghĩa tường
minh và hàm ý

Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Chính là anh thanh niên giật mình nói
to, giọng cười nhưng đầy tiếc rẻ. Anh chạy ra
nhà phía sau, rồi trở vào liền, tay cầm một
cái làn. Nhà họa sĩ tặc lười đứng dậy. Cô gái
cũng đứng lên, đặt lại chiếc ghế, thong thả đi
đến chỗ bác già.
Ô! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!
Anh thanh niên vừa vào, kêu lên. Để người con gái khỏi trở lại bàn, anh
lấy chiếc khăn tay còn vo tròn cặp giữa cuốn sách tới trả cho cô gái. Cô kĩ sư
mặt đỏ ửng, nhận lại chiếc khăn và quay vội đi.

Trời ơi, chỉ còn có năm phút!
Thông
báo thời gian

Kín đáo thể hiện sự
tiếc nuối vì thời
gian trôi nhanh

Diễn đạt trực tiếp
bằng từ ngữ

Không diễn đạt trực
tiếp bằng từ ngữ

Nghĩa tường
minh

Hàm ý

Ngại
ngùng,
không
muốn
người
khác thấy
tình cảm
của mình

Lí do dùng
hàm ý

Cách diễn
đạt tế
nhị, khéo
léo, gây
được
thiện cảm
sâu sắc
hơn

Ô! Cô còn quên chiếc
mùi soa đây này
Nghĩa tường minh

Nghĩa tường
minh

HOẠT ĐỘNG
NHÓM
Lập bảng so

Phần
thông
báo
người
nói
Giống
muốn hướng đến người nghe

sánh nghĩa
tường minh và
hàm ý

Hàm ý

Khác

Phần thông
báo diễn đạt
trực tiếp
bằng từ ngữ
trong câu

Phần thông
báo được suy
ra từ những
từ ngữ trong
câu

Phần nổi = Nghĩa tường minh

Phần chìm = Hàm ý

Nghĩa tường minh: Là phần
thông báo được diễn đạt trực
tiếp bằng từ ngữ trong câu.

GHI NHỚ

Hàm ý: Là phần thông báo tuy
không được diễn đạt trực tiếp
bằng từ ngữ trong câu nhưng có
thể suy ra từ những từ ngữ ấy.

Hàm ý
phụ
thuộc
vào tình
huống
giao
tiếp

Lưu ý

Hàm ý
được sử
dụng trong
đời thường
và trong
văn bản
nghệ thuật

Tìm những từ ngữ miêu tả thái độ của cô gái trong
đoạn cuối đoạn văn. Thái độ ấy giúp em đoán ra điều
gì liên quan tới chiếc mùi soa?
Thái độ ngượng ngùng, xấu hổ: mặt đỏ ửng, nhận
lại chiếc khăn, vội quay đi

Cô gái muốn tặng anh thanh niên chiếc khăn mùi
xoa làm kỉ niệm

Lưu ý

01

Hàm ý phụ thuộc vào tình
huống giao tiếp.

02

Hàm ý thường được sử dụng
trong các văn bản nghệ thuật.

03

Hàm ý còn xuất hiện qua các
hành động, cử chỉ.

BÀI TẬP
NHANH

Cho biết
hàm ý của
câu in đậm
trong đoạn
trích sau
đây:

Bác lái xe dắt anh ta lại chỗ nhà hội họa và cô
gái:
- Đây, tôi xin giới thiệu với anh một họa sĩ
lão thành nhé. Và cô đây là kĩ sư nông nghiệp.
Anh đưa khách về nhà đi. Tuổi già cần nước
chè: ở Lào Cai đi sớm quá. Anh hãy đưa ra cái
món chè pha nước mưa thơm như nước hoa của
Yên Sơn nhà anh.

Hàm ý: Ông họa sĩ già rất thích uống
nước chè nhưng sáng nay đi sớm chưa kịp
uống, anh hãy về chuẩn bị để tiếp khách.

Tìm và nêu nội dung của câu chứa
hàm ý trong đoạn trích sau:
Mẹ nó đâm nổi giận quơ đũa bếp
doạ đánh, nó phải gọi nhưng lại nói
trổng:
- Vô ăn cơm!
Anh Sáu vẫn ngồi im, giả vờ không
nghe, chờ nó gọi “Ba vô ăn cơm”. Con
bé cứ đứng trong bếp nói vọng ra:
- Cơm chín rồi!
Anh cũng không quay lại.

Câu
chứa
hàm ý

Cơm chín rồi!

Hàm ý

Ông vô ăn cơm!

CHO TÌNH
HUỐNG

Cô giáo hỏi
cả lớp: “Các
em đã làm
bài tập về
nhà chưa?

Em hãy trả lời cô
giáo theo 2 cách:
+ Nghĩa tường minh
+ Hàm ý

II

Điều kiện sử
dụng hàm ý

Theo em, biển báo
giao thông có được
coi là “hàm ý”
không?Vì sao?

Chị Dậu vừa nói vừa mếu:
- Thôi u không ăn, để phần cho con. Con chỉ được ăn ở nhà bữa
này nữa thôi. U không muốn ăn tranh của con. Con cứ ăn thật no,
không phải nhường nhịn cho u.
Cái Tí chưa hiểu hết ý câu nói của mẹ, nó xám mặt lại và hỏi bằng
giọng luống cuống:
- Vậy thì bữa sau con ăn ở đâu?
Điểm thêm một “giây” nức nở, chị Dậu ngó con bằng cách xót xa:
- Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
Cái Tí nghe nói giãy nảy, giống như sét đánh bên tai, nó liệng củ
khoai vào rổ và òa lên khóc:
- U bán con thật đấy u? Con van u, con lạy u, concòn bé bỏng, u
đừng bán con đi, tội nghiệp. U để cho con ở nhà chơi với em con.
(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

PHIẾU HỌC TẬP
- Nêu hàm ý của những câu in đậm.................................
............................................................................................
............................................................................................
- Tại sao chị Dậu lại dùng hàm ý với con.........................
............................................................................................
............................................................................................
- Hàm ý nào trong câu nói của chị Dậu rõ hơn? Vì sao?
............................................................................................
............................................................................................
- Chi tiết nào cho thấy Cái Tí đã hiểu ý của mẹ?..............
............................................................................................
............................................................................................

Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa
thôi.
= Sau bữa ăn này con không còn được ở nhà
với thầy mẹ và các em nữa. Mẹ đã bán con.
Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài.
= Mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị thôn Đoài.
 Chị Dậu tránh nói thẳng điều này vì
đó là một điều quá đỗi đau lòng.

Chi tiết cho thấy cái Tí đã hiểu hàm ý
của mẹ:
Sự
“giãy
nảy”

Câu nói
trong tiếng
khóc “U
bán con thật
đấy ư?”

Điều kiện có hàm ý
(1)

(2)

Có ý thức đưa ra hàm ý

Có năng lực giải đoán
hàm ý

Có giỏi đoán
thử coi

Ui! Tưởng
thế nào?

Để sử dụng hàm ý, cần có hai
điều kiện sau đây:

GHI NHỚ

+ Người nói (người viết) có ý
thức đưa hàm ý vào câu nói
+ Người nghe (người đọc) có
năng lực giải đoán hàm ý

III

Luyện tập

BÀI
TẬP
1

HOẠT ĐỘNG NHÓM

Nhóm 1.
Câu a

Nhóm 2.
Câu b

Nhóm 3.
Câu c

Bài 1
a)

- Anh nói nữa đi. – Ông giục.
- Báo cáo hết! – Người con trai vụt trở lại giọng vui vẻ. – Năm
phút nữa là mười. Còn hai mươi phút thôi. Bác và cô vào trong
nhà. Chè đã ngấm rồi đấy.
Thì giờ ngắn ngủi còn lại thúc giục cả chính người họa sĩ già.
Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà, đảo nhìn qua một lượt
trước khi ngồi xuống ghế.
(Nguyễn Thành Long, Lặng lẽ Sa Pa)

Chè đã ngấm rồi đấy.
 Mời bác và cô vào uống nước

Người nghe (ông họa sĩ) đã hiểu
(liền theo; ngồi xuống ghế)

Bài 1

b)
– […] Anh Tấn này! Anh bây giờ sang trọng rồi, còn cần quái gì các thứ
đồ gôc hư hỏng này nữa. Chuyên chở lại lịch kịch lắm. Cho chúng tôi khuân đi
thôi. Chúng tôi nhà nghèo dùng được tất.
- Có gì đâu mà sang trọng! Chúng tôi cần phải bán các thứ này đi để…
- Ái chà! Anh bây giờ làm quan rồi mà bảo là không sang trọng?
Những ba nàng hầu. Mỗi lần đi đâu là ngồi kiệu lớn tám người khiêng, còn bảo
là không sang trọng? Hừ! Chẳng cái gì giấu nổi chúng tôi đâu!
Tôi biết không thể nói làm sao được đành ngậm miệng, đứng trầm ngâm.
- Ối dào! Thật là càng giàu có càng không dám rời một đồng xu! Càng
không dám rời đồng xu lại càng giàu có!
(Lỗ Tấn, Cố hương)

Chúng tôi cần phải bán các thứ này đi để…
Người nói là
anh Tấn, hàm ý
của câu in đậm
là “Chúng tôi
không thể cho
được”.

Người nghe - chị hàng
đậu (ngày trước), hiểu
được hàm ý đó, thể hiện
ở câu nói cuối cùng:
“Thật là càng giàu có ….
càng giàu có!”.

Bài 1
c)
Thoắt trông nàng đã chào thưa:
“Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!
Đà bà dễ có mấy tay,
Đời xưa mấy mặt đời này mấy gan!
Dễ dàng là thói hồng nhan,
Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều.”
Hoạn Thư hồn lạc phách xiêu,
Khấu đầu dưới trướng liệu điều kêu ca.
(Nguyễn Du, Truyện Kiều)

(1) “Tiểu thư cũng có bây giờ đến đây!
(2) Càng cay nghiệt lắm càng oan trái nhiều.”
Người nói là Thúy Kiều:
Hàm ý câu in đậm đầu là
cách chào “mát mẻ”, “giễu
cợt”; Hàm ý câu in đậm
sau là “Hãy chuẩn bị nhận
sự báo oán thích đáng".

Người nghe (Hoạn
Thư) hiểu hàm ý đó,
cho nên “hồn lạc
phách xiêu - Khấu
đẩu dưới trướng,
liệu điều kêu ca".

Bài 2
Hàm ý: Nhờ chắt
nước hộ (Trước đó đã
nói thẳng những
không có kết quả)

Cơm sôi rồi,
nhão bây giờ!

Sử dụng hàm ý
không thành công
vì người nghe
không hợp tác

THANK YOU!