Tiết 114

Tiết 114:

LỰA CHỌN TRẬT TỰ TỪ TRONG CÂU

I. TÌM HIỂU BÀI.
1. Nhận xét chung.
a) Ví dụ.

Anh Dậu uốn vai ngáp dài một tiếng.Uể oải, chống tay
xuống phản, anh vừa rên vừa ngỏng đầu lên. Run rẩy cất
bát cháo, anh mới kề vào đến miệng, cai lệ và người nhà lý
trưởng đã sầm sập tiến vào với những roi song, tay thước
và dây thừng.
Gõ đầu roi xuống đất, cai lệ thét bằng giọng khàn khàn
của người hút nhiều xái cũ:
-Thằng kia! Ông tưởng mày chết đêm qua, còn sống đấy
à? Nộp tiền sưu! Mau!
( “Tắt đèn”–Ngô Tất Tố )

Tiết 114:

LỰA CHỌN TRẬT TỰ TỪ TRONG CÂU

Gõ đầu roi xuống đất, cai lệ thét bằng giọng
khàn khàn của người hút nhiều xái cũ.
1. Gõ đầu roi xuống đất : TN
2. cai lệ : CN
3. thét : VN
4. bằng giọng khàn khàn của người hút nhiều
xái cũ: BN

Tiết 114:

LỰA CHỌN TRẬT TỰ TỪ TRONG CÂU

Gõ đầu roi xuống đất, cai lệ thét bằng giọng
khàn khàn của người hút nhiều xái cũ.
? Có thể thay đổi trật tự từ trong câu in đậm trên theo
những cách nào mà không làm thay đổi nghĩa cơ bản
của câu?

a) Ví dụ: “Gõ đầu roi xuống đất, cai lệ thét bằng giọng khàn khàn của
người hút nhiều sái cũ”.
-> Có thể thay đổi trật tự từ trong câu như sau:
(1) Cai lệ gõ đầu roi xuống đất, thét bằng giọng khàn khàn của người
hút nhiều xái cũ.
(2) Cai lệ thét bằng giọng khàn khàn của người hút nhiều xái cũ, gõ
đầu roi xuống đất.
(3) Thét bằng giọng khàn khàn của người hút nhiều xái cũ, cai lệ gõ
đầu roi xuống đất.
(4) Bằng giọng khàn khàn của người hút nhiều xái cũ cai lệ gõ đầu
roi xuống đất, thét.
(5) Bằng giọng khàn khàn của người hút nhiều xái cũ, gõ đầu roi
xuống đất cai lệ thét.
(6) Gõ đầu roi xuống đất, bằng giọng khàn khàn của người hút nhiều
xái cũ cai lệ thét.

? Nêu tác dụng của một số cách thay đổi trong VD?

Tiết 114:

LỰA CHỌN TRẬT TỰ TỪ TRONG CÂU

=> Việc lặp lại từ “roi” ở ngay đầu câu có tác dụng liên kết
chặt với câu trước.
- Việc đặt từ “thét” ở cuối câu có tác dụng liên kết chặt với câu
sau.
- Việc mở đầu bằng cụm từ “Gõ đầu roi xuống đất” có tác
dụng nhấn mạnh sự hung hãn và vị thế XH của cai lệ.

Nhấn mạnh thái độ hung hãn, vị thế trong xã hội
của tên cai lệ và tạo liên kết câu.
b) Kết luận.
? Vì sao tác giả lựa chọn trật tự từ như trong
*
Ghi
nhớ:
SGK
? Em có nhận xét
gì về cách sắp xếp trật tự từ trong câu?
đoạn trích?

GHI NHỚ
- Trong một câu có thể có nhiều cách
sắp xếp trật tự từ, mỗi cách đem lại
hiệu quả diễn đạt riêng.
- Khi nói (viết) cần biết lựa chọn trật
tự từ thích hợp với yêu cầu giao tiếp.

2. Một số tác dụng của sự sắp xếp trật tự từ.
2.1 Ví dụ.
? Trật tự từ trong những bộ phận câu in đậm
* Ví dụ 1.
thể hiện điều gì?

a. Người nhà lí trưởng hình như không dám hành
hạ một người ốm nặng, sợ hoặc xảy ra sự gì, hắn cứ
lóng ngóng ngơ ngác, muốn nói mà không dám nói.
Đùng đùng, cai lệ giật phắt cái thừng trong tay anh
này và chạy sầm sập đến chỗ anh Dậu.
Chị Dậu xám mặt, vội vàng đặt con xuống đất,
chạy đến đỡ lấy tay hắn.
(Ngô Tất Tố- Tắt đèn)



Thể hiện thứ tự trước sau của các hành động.

2. Một số tác dụng của sự sắp xếp trật
tự từ.
2.1 Ví dụ.

b. Anh Dậu uốn vai ngáp dài một tiếng. Uể oải,
chống tay xuống phản, anh vừa rên vừa ngỏng đầu
lên. Run rẩy cất bát cháo, anh mới kề vào đến miệng,
cai lệ và người nhà lí trưởng đã sầm sập tiến vào với
những roi song, tay thước và dây thừng.
(Ngô Tất Tố- Tắt đèn)



Thể hiện thứ bậc cao thấp của các nhân vật;
đồng thời phản ánh thứ tự xuất hiện và những thứ
mang theo của các nhân vật.

Tiết 114:

LỰA CHỌN TRẬT TỰ TỪ TRONG CÂU

* Ví dụ 2.

a Gậy tre, chông tre chống lại sắt thép của quân
thù. Tre xung phong vào xe tăng, đại bác. Tre giữ
làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa
chín. Tre hy sinh để bảo vệ con người.
(Thép Mới, Cây tre Việt Nam)

b Gậy tre, chông tre chống lại sắt thép của quân thù.
Tre xung phong vào xe tăng, đại bác. Tre giữ mái nhà
tranh, giữ đồng lúa chín, giữ làng, giữ nước. Tre hy sinh
để bảo vệ con người.
c Gậy tre, chông tre chống lại sắt thép của quân thù.
Tre xung phong vào xe tăng, đại bác. Tre giữ làng, giữ
mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín, giữ nước. Tre hy sinh
để bảo vệ con người.

2

Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ
đồng lúa chín.
(Thép Mới, Cây tre Việt Nam)

a


b

So sánh tác dụng của những cách sắp xếp
trật tự từ:

Hiệu quả diễn đạt cao hơn vì nó có nhịp điệu hơn
(đảm bảo được sự hài hòa về ngữ âm)

Tre giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín, giữ
làng, giữ nước.

Tre giữ làng, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa
c
chín, giữ nước.
? So sánh tác dụng của những cách sắp
xếp trật tự từ trong các bộ phận câu in
đậm?

KẾT LUẬN
Trật tự từ trong câu có tác dụng:
- Thể hiện thứ tự nhất định của sự vật, hiện
tượng, hoạt động, đặc điểm.
- Nhấn mạnh hình ảnh, đặc điểm của sự vật,
hiện tượng.
- Liên kết câu với những câu khác trong văn
bản.
- Đảm bảo sự hài hoà về ngữ âm của lời nói.

II. Luyện tập:

a

Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến
vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của dân
ta. Chúng ta có quyền tự hào vì những trang
lịch sử vẻ vang thời đại Bà Trưng, Bà Triệu,
Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung…
Chúng ta phải ghi nhớ công lao của các vị
anh hùng dân tộc, vì các vị ấy là tiêu biểu của
một dân tộc anh hùng.



Kể tên các vị anh hùng dân tộc theo thứ tự
xuất hiện của các vị ấy trong lịch sử.

II . Luyện tập:

b

Đẹp vô cùng Tổ quốc ta ơi! (1)
Rừng cọ, đồi chè, đồng xanh ngào ngạt
Nắng chói sông Lô, hò ô tiếng hát (2)
Chuyến phà dào dạt bến nước Bình Ca.
(Tố Hữu, Ta đi tới)

(1) “Đẹp vô cùng” đưa lên trước để nhấn mạnh cái đẹp
của non sông mới được giải phóng.
(2) Đảo “hò ô” lên trước để bắt vần với sông Lô (vần
lưng), thể hiện sự mênh mang của sông nước vừa đảm
bảo cho câu thơ bắt vần với câu trước (ngạt - hát). Trật tự
từ đảm bảo sự hài hòa về ngữ âm cho lời thơ.

II . Luyện tập:

c

- Ấy cũng may cho cô, vơ vẩn mãi ở ngoài
phố thế này mà gặp mật thám hay đội con gái
thì khốn.
- Mật thám tôi cũng chả sợ, đội con gái tôi
cũng chả cần.
(Nguyễn Công Hoan - “Ngựa người, người ngựa”)

 Tạo liên kết với câu đứng trước.

Sắp xếp lại trật tự từ sau và nhận xét:

Cối xay tre, nặng nề quay, từ nghìn đời nay, xay nắm thóc.
(Thép Mới)

Cối xay tre, nặng nề quay, từ nghìn đời nay, xay nắm thóc.
(Thép Mới)

Từ nghìn đời nay, cối xay tre, nặng nề quay, xay nắm thóc.
Từ nghìn đời nay ,nặng nề quay ,cối xay tre ,xay nắm thóc.
Cối xay tre ,từ nghìn đời nay ,nặng nề quay, xay nắm thóc.
Cối xay tre ,nặng nề quay ,xay nắm thóc ,từ nghìn đời nay.
Cối xay tre ,xay nắm thóc ,nặng nề quay ,từ nghìn đời nay.

Đảm bảo sự hài hòa cân đối về ngữ âm.

Buổi mai hôm ấy, một buổi mai đầy sương thu
và gió lạnh, mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi dẫn đi trên
con đường làng dài và hẹp. Con đường này tôi
đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này tự nhiên
thấy lạ.

Cụm từ in đậm trong đoạn văn trên có tác
dụng như thế nào?


=> Liên kết câu với câu trước đó.

1. Củng cố.
? Tác dụng của sự sắp xếp trật tự từ trong câu.
- HS đọc lại ghi nhớ.
2. H­ướng dẫn về nhà.
- Nắm kiến thức bài học.
- Học thuộc ghi nhớ.
- Học bài và làm BT.
- Tìm và phân tích tác dụng của việc đảo trật tự từ trong bài
thơ Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan? (Gợi ý: Việc
đảo trật tự từ thể hiện ở 2 câu thơ: Lom khom.................mấy nhà.
Tác dụng nhấn mạnh sự tiêu điều, buồn bã của cảnh vật nơi
Đèo Ngang)