BÀI 1
PHƯƠNG PHÁP VÀ KĨ NĂNG HỌC TẬP MÔN
KHOA HỌC TỰ NHIÊN

Các sự vật, hiện tượng trong Thế giới
tự nhiên đa dạng và phong phú như:
Từ đó xuất hiện rất nhiều câu hỏi vì sao, nguyên nhân
nào gây ra hiện tượng này? Môn KHTN sẽ giúp chúng
ta nhận thức, tìm hiểu thế giới tự nhiên vận dụng kiến
thức, kĩ năng đã học vào trong cuộc sống.

Cây xấu hổ (cây
mắc cỡ) khép lại
khi chạm vào

Dòng sông đục
ngầu phù sa khi lũ
đi qua

Đàn chim di cư
hình chữ V

- Nêu tên sự vật, hiện tượng
quan sát được trên hình.
- Trình bày hiểu biết của mình
về hiện tượng trên?

Ở cuối cuống lá có một mô tế bào mỏng gọi là bọng lá, bên trong chứa đầy nước.
Khi bạn đụng tay vào, lá bị chấn động, nước trong tế bào bọng lá lập tức dồn lên hai bên phía trên.
Thế là phần dưới bọng lá xẹp xuống như quả bóng xì hơi, còn phía trên lại như quả bóng bơm căng.
Điều đó làm cuống lá sụp xuống, khép lại.

Khi có lũ về, nước chảy qua đem theo và để lại ở vùng đất đồng bằng một hỗn hợp
không đồng nhất các chất gọi chung là phù sa.
Phù sa là sản phẩm của sự phong hóa các loại đất đá, bị vụn bở, chứa nhiều hỗn hợp
các chất, khoáng chất dinh dưỡng, chúng bồi đắp thêm sự màu mỡ cho các vùng đất
đồng bằng ven sông.

Khi bay theo đội hình chữ V giúp giữ liên lạc tốt hơn bởi các chú chim đằng sau dễ dàng
nhìn thấy các chú chim phía trước. Điều này rất quan trọng để chúng không bị lạc đàn mỗi
khi chú chim bay đầu ra tín hiệu dừng lại để nghỉ, tìm thức ăn hoặc đổi hướng bay.

Vận dụng phương pháp nào?
Thực hiện các kĩ năng gì?
Sử dụng các dụng cụ đo nào?

1

PHƯƠNG PHÁP TÌM HIỂU TỰ NHIÊN
Phương pháp tìm hiểu tự nhiên là gì?
Phương pháp tìm hiểu tự nhiên là cách
thức tìm hiểu các sự vật và hiện tượng
trong tự nhiên và đời sống.

1

PHƯƠNG PHÁP TÌM HIỂU TỰ NHIÊN
1

Quan sát và đặt câu hỏi nghiên cứu

2

Hình thành giả thuyết

3

Lập kế hoạch kiểm tra giả thuyết

4

Thực hiện kế hoạch
Giả thuyết đúng

5

Giả thuyết sai
Kết luận

Hình
thàn
h g iả
thuyế
t mớ
i

Ví dụ minh họa về sự sinh trưởng của thực vật
Bước 1: Quan sát và đặt câu hỏi nghiên cứu
- Quan sát: Thực vật lớn lên theo thời gian
- Câu hỏi: Nguyên nhân nào đã thay đổi ở thực vật
làm cho chúng ngày càng phát triển, tăng kích
thước theo thời gian?

Bước 2: Hình thành giả thuyết
Câu trả lời giả định này được gọi là giả thuyết
Thực vật được cấu tạo bởi các tế bào, nên nguyên
nhân thực vật tăng trưởng kích thước là do số
lượng tế bào tăng lên. Ở cùng 1 mẫu thực vật, nếu
thực vật càng lớn thì số lượng tế bào trên các bộ
phận của chúng càng nhiều và ngược lại.

VD: Nghiên cứu sự sinh trưởng của thực vật
Bước 1. Quan sát và đặt câu hỏi nghiên cứu
Quan sát
để:
Nhận ra
vấn đề
Đặt câu hỏi tìm
hiểu vấn đề

Quan sát thực vật
(lúa non và lúa
trưởng thành)
Chúng lớn lên
theo thời gian
Nguyên nhân nào đã thay đổi
ở thực vật làm chúng phát
triển và tăng kích thước?

VD: Nghiên cứu sự sinh trưởng của
thực vật
Bước 2. Hình thành giả thiết
Dự đoán câu trả lời (đây gọi là giả thuyết)
Nguyên nhân thực vật tăng trưởng kích thước:
Số lượng tế bào tăng lên
Cùng 1 thực vật: thực vật càng lớn thì số lượng
tế bào càng nhiều và ngược lại

Bước 3: lập kế hoạch kiểm tra giả thuyết
Đếm số lượng tế bào ở 2 cây

Cây non

Cây trưởng thành

- Chọn cây cùng loại, lấy thân cây trưởng thành và chưa
trưởng thành
- Cắt thân cây theo chiều ngang
- Sử dụng kính hiển vi để quan sát tế bào, ghi lại số tế
bào quan sát được.
- So sánh số lượng tế bào giữa chúng.

VD: Nghiên cứu sự sinh trưởng của thực vật
Bước 3. Lập kế hoạch kiểm tra giả thuyết
Lựa
chọn

•
•
•
•

Mẫu vật
Dụng cụ thí nghiệm, phương pháp
Kĩ thuật thích hợp
Lập phương án kiểm tra giả thuyết

VD: Đếm số tế bào ở cây trưởng thành (TT) và chưa
trưởng thành(CTT)
• Lấy thân cây cùng loại: TT và CTT
Lựa
• Cắt thân cây theo chiều ngang, quan
chọn
sát tế bào các cây qua kính hiển vi.

VD: Nghiên cứu sự sinh trưởng của
thực vật
Bước 4. Thực hiện kế hoạch

Thực hiện kế
hoạch
• Làm thí
nghiệm
• Thu thập và
xử lý số liệu.
• Phân tích kết
quả
•…

Thí nghiệm
trên cho ta kết
quả như sau:
• Số tế bào ở
cây trưởng
thành lớn
hơn so với
cây chưa
trưởng thành

Thí nghiệm
trên loại cây
khác
• Rút ra kết
quả tương tự

VD: Nghiên cứu sự sinh trưởng của thực vật
Bước 5. Kết luận
Khẳng định
Kết luận:

Quay lại
bước 2:
hình
thành giả
vật thuyết
sinh

Kết luận: Nguyên nhân thực
trưởng và phát
triển
là
do
sự
tăng
về
Giả thuyết
kích thước và số lượng tế bào.
Được chấp nhận

Bị bác bỏ

Bước 4: Thực hiện kế hoạch
Kết quả: Số tế bào ở thân cây trưởng thành
lớn hơn số tế bào ở cây chưa trưởng thành.
Bước 5: Kết luận
Thực vật sinh trưởng là do sự tăng về kích
thước và số lượng tế bào. Như vậy, giả thuyết
trong ví dụ này được chấp nhận

1

PHƯƠNG PHÁP TÌM HIỂU TỰ NHIÊN

Phương pháp tìm hiểu tự nhiên là cách thức tìm hiểu
các sự vật và hiện tượng trong tự nhiên và đời sống.
Được thực hiện qua 5 bước sau:
- Quan sát và đặt câu hỏi nghiên cứu
- Hình thành giả thuyết
- Lập kế hoạch kiểm tra giả thuyết
- Thực hành kế hoạch
- Kết luận.

2

KĨ NĂNG HỌC TẬP MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN
* Thực hiện một số kĩ năng học tập môn Khoa học tự nhiên
Quan sát

Phân loại

Đo đạc

Liên kết

Phân tích

Dự báo

Viết báo cáo

Thuyết trình

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
Thực hiện một số kĩ năng học tập môn KHTN

1. Kĩ năng quan sát
2. Kĩ năng phân loại
3. Kĩ năng liên kết
4. Kĩ năng đo đạc
5. Kĩ năng phân tích và dự báo
6. Kĩ năng viết báo cáo
7. Kĩ năng thuyết trình

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2.1. Kĩ năng quan sát

Quan sát khoa học là quan sát sự vật,
hiện tượng hay quá trình diễn ra trong tự
nhiên để đặt ra câu hỏi cần tìm hiểu hay
khám phá, từ đó có được câu trả lời.

2.1. Kĩ năng quan sát
Hãy quan sát hình 1.1 và mô tả hiện
tượng xảy ra, từ đó đặt câu hỏi tìm hiểu.
khám phá?
Đặt câu hỏi: Nước trong đám mây
từ đâu mà có? Tại sao mây có thể
tạo thành mưa?
Quan sát
Hình 1.1

Hiện tượng mưa tự nhiên

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2.1. Kĩ năng quan sát
Em hãy mô tả
hiện tượng xảy ra
và đặt ra câu hỏi
cần tìm hiểu,
khám phá?

Hiện tượng mưa
tự nhiên

ĐặtHiện
câu tượng:
hỏi: VìBằng
sao mắt
lại có
ta
thấy có
hiện
tượng
nhữngmưa
giọt trong
nước rơi
tự
từ trên trời xuống, ta gọi đó
nhiên?
là hiện tượng mưa rơi.

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2.2. Kĩ năng phân loại

- Thu thập mẫu vật, dữ liệu để nghiên cứu.
- Lựa chọn các mẫu vật, dữ liệu có cùng đặc điểm
chung giống nhau.
- Sau đó xếp chúng thành một nhóm.

2.2. Kĩ năng phân loại

Quan sát hình 1.2, phân loại động vật có đặc điểm giống nhau rồi xếp chúng vào từng nhóm?

H1.2. Một số loài động vật trong tự nhiên

2.2. Kĩ năng phân loại
Các đặc điểm có thể dùng để phân loại
như:
– Nhóm động vật sống trên cạn: tê giác, hươu
cao cổ, sư tử, trâu rừng, ngựa,…
- Nhóm động vật sống dưới nước: vịt, hà mã,…
- Nhóm động vật sống biết bay: chim bồ
nông,..
Phân loại
Kĩ năng quan sát và kĩ năng phân loại thường được sử dụng ở bước 1
trong phương pháp nghiên cứu: Quan sát và đặt câu hỏi nghiên cứu.

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2. 2. Kĩ năng phân loại
Phân loại ĐVcó đặc
Theo em kĩ năng điểm
quangiống
sátnhau
và kĩ
năng
rồi xếp
phân loại thường được
sửvàodụng
ở bước
chúng
từng nhóm?

ĐV
sốnghiểu tự
nào trong phương phápĐVtìm
ĐV
biết
dưới
sống
Tê
bay
nhiên ?
trên
cạn nước
giác,
Vịt,và đặt câu
Sử dụng ở bước hươu,
1: Quan sát
Chim
hà
sư tử,
hỏi nghiên cứu.
bồ
trâu
mã, ..
nông
rừng,
.
Một số loài ĐV trong
tự nhiên

ngựa,.

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2.3. Kĩ năng liên kết

-

Từ những thông tin thu thập được. Nhà nghiên cứu sẽ
liên kết các trí thức khoa học và các dữ liệu đã thu thập
được với nhau.
- Kĩ năng này thể hiện thông qua việc sử dụng kiến thức
khoa học liên quan, công cụ toán học, phần mềm máy
tính… để thu thập và xử lý dữ liệu nhằm tìm mối liên hệ
giữa các sự vật hiện tượng trong tự nhiên.

Bảng dưới đây cho biết số liệu tế bào trên 1 diện tích thân
cây. Em có thể sử dụng kĩ năng liên kết nào để xử lí số liệu
và rút ra kết luận gì?
Số tế bào trên
1

Diện tích thân
cây ()

Số tế bào (TB)
ở thân cây

Cây chưa trưởng
thành (CTT)

36

5

36 x 500
= 18000 TB

Cây trưởng thành
(TT)

36

10

36 x 1000
= 36000 TB

Kết luận:

Số TB ở thân cây TT lớn hơn số TB ở cây CTT.
Cây càng lớn lượng TB càng nhiều.

2. 3. Kĩ năng liên kết
Công cụ toán học

Phần mềm máy tính

Thu thập xử lý dữ liệu

3. 3. Kĩ năng liên kết
Bảng dưới đây cho biết số liệu thu được khi tiến hành đếm tế bào trên một diện
tích thân cây. Em có thể sử dụng kĩ năng liên kết nào để xử lí số liệu và rút ra kết
luận gì?
 

Cây chưa trưởng
thành
Cây trưởng thành
Kết luận

Số tế bào trên
1mm2

36
36

Diện tích thân cây
( cm2)

Số tế bào ở thân
cây)

5

18000

10

36000

Số tế bào ở thân cây trưởng thành lớn hơn số tế
bào ở thân cây chưa trưởng thành. Cây càng lớn
lượng tế bào càng nhiều.

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2.4. Kĩ năng đo
-

KĩTheo
năng đo
dùng liên
để đokết
khối
đo thời
gian, đo
emđược
kĩ năng
vàlượng,
kĩ năng
đo thường
nhiệt độ, đo chiều dài....
được sử dụng ở bước nào trong phương pháp tìm
- Kĩ năng đo gồm:
hiểu tự nhiên ?
• Ước lượng giá trị cần đo
Sửdụng
dụng
ở:thích hợp
• Chọn
cụ đo
• Tiến
hành
Bước
3 đo.
- Lập kế hoạch và kiểm tra giả thuyết
• Đọc
và ghi
kết quảhiện
đo. kế hoạch trong phương
Bước
4-lạiThực

pháp tìm hiểu tự nhiên

2.4. Kĩ năng đo
=> Kĩ năng đo gồm: ước lượng giá trị cần đo, lựa chọn dụng cụ đo thích hợp,
tiến hành đo, đọc đúng kết quả đo, ghi lại kết quả đo
? Kĩ năng liên kế và kĩ năng đo thường được sử dụng ở bước nào trong
phương pháp tìm hiểu tự nhiên?
=> Lập kế hoạch kiểm tra giả thuyết
- Thực hiện kế hoạch trong phương pháp tìm hiểu
tự nhiên
2.5. Kĩ năng dự báo
Kĩ năng dự báo thường được sử dụng ở bước nào trong phương pháp
tìm hiểu tự nhiên?
Hình thành giả thuyết

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2.5. Kĩ năng dự báo

VD: Khi nghiên cứu về sự phát triển của
cây trồng.
- Dự báo là một nhận định về những gì
• Dự báo: thời gian cây sinh trưởng
được đánh giá là có thể xảy ra trong
tương
dựa
cứ được
VD:
Dựalaivào
cáctrên
quy những
luật về căn
khí tượng
biết tự
trước
đó, đặc biệt liên quan đến 1
trong
nhiên
tình
huống
cụ
thể.
•
Nhà khí tượng có thể dự báo thời tiết các
ngày trong tuần

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2.5. Kĩ năng dự báo

Theo em kĩ năng dự báo thường
được sử dụng ở bước nào trong phương
pháp tìm hiểu tự nhiên ?
Sử dụng ở Bước 2 - Hình thành giả
thuyết.

Bác sĩ chẩn đoán bệnh thường phải thực
hiện các kĩ năng gì? Các kĩ năng đó
tương ứng với các kĩ năng nào trong tiến
trình tìm hiểu tự nhiên

Bác sĩ dùng kĩ
năng:

• Quan sát (nhìn, nghe, gõ, sờ)
• Đo (nhiệt độ, nhịp tim…)
• dự báo (chẩn đoán bệnh dựa vào các
dấu hiệu lâm sàng)
• phân loại (phân loại bệnh dựa vào
việc chẩn đoán bệnh)

Kĩ năng trên
tương ứng với:

• Bước (1) Quan sát và đặt câu hỏi
• Bước (3) Lập kế hoạch và kiểm tra
giả thuyết.

? Bác sĩ chuẩn đoán bệnh thường phải thực hiện các kĩ năng gì? Các kĩ năng đó
tương ứng với các kĩ năng nào trong tiến trình tìm hiểu tự nhiên?
Bác sĩ chuẩn đoán bệnh thường phải thực hiện các kĩ năng: quan sát ( nhìn, nghe,
gõ, sờ), đo (nhiệt độ, nhịp tim, huyết áp, …), dự báo( chuẩn đoán bệnh dựa vào các
dấu hiệu lâm sàng), phân loại ( phân loại dựa vào việc chuẩn đoán bệnh). Các kĩ
năng đó tương ứng với các bước: (1) Quan sát và đặt câu hỏi, (3) Lập kế hoạch và
kiểm tra giả thuyết.

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
2.6. Kĩ năng viết báo cáo

-

Quá trình nghiên cứu, tìm hiểu tự nhiên
được trình bày thành báo cáo khoa học.

- Cấu trúc bài báo cáo gồm:

•Tên đề tài nghiên cứu •Kế hoạch thực hiện
•Câu hỏi nghiên cứu •Triển khai kế hoạch
•Giả thuyết khoa học •Rút ra kết luận

2. Kĩ năng học tập môn KHTN
Mẫu báo cáo
BÁO CÁO
Nội dung nghiên cứu:………………
Học và tên:…………………….
Học sinh lớp:…….Trường:……………..

1. Câu hỏi nghiên cứu
2. Giả thuyết nghiên cứu
3. Kế hoạch thực hiện
4. kết quả triển khai kế hoạch
5. Kết luận

?. Em đã sử dụng kĩ năng nào trong học tập môn khoa học tự nhiên để thực hiện
các hoạt động sau:

a) Sử dụng cân đồng hồ để
xác định khối lượng hộp bút

=> Sử dụng kĩ năng
quan sát và sử dụng đo

b) Nhìn thấy bầu trời âm u và trên
sân có vài chú chuồn chuồn bay là là
trên mặt đất, có thể trời sắp mưa

=> Sử dụng kĩ năng quan sát, liên
kết và dự báo.

2.7. Kĩ năng thuyết trình: Để bài thuyết trình
(TT) thuyết phục người nghe cần:
Trước khi
Thuyết trình

• Bài báo cáo
dạng trình
chiếu, dùng
phấn, bảng…
• Bài TT cần làm
rõ nội dung đã
tìm hiểu

•

Trong quá
trình
TT
Chú
ý hình

thức
• Ngôn ngữ rõ
ràng, ngắn
gọn, logic
• Ngữ điệu, nhịp
điệu có sự kết
hợp với ngôn
ngữ cơ thể

Sau khi kết
• thúc
Lắng nghe
bài câu
TT

hỏi
• Ghi chép và
chuẩn bị câu trả
lời
• Khi trao đổi, thảo
luận cần tập
trung vào vấn đề
với thái độ nhiệt
tình, ôn hòa cởi
mở

2. 7. Kĩ năng thuyết trình
Em đã đứng trước lớp hay nhóm bạn để trình bày một vấn đề nào chưa?
Em thấy bài thuyết trình của em còn những điểm gì cần khắc phục?
Em đã từng đứng trước lớp để thuyết trình.
Bài thuyết trình của em cần khắc phục những
điểm sau:
- Khả năng diễn đạt vấn đề còn chưa tốt, còn
quên nội dung trong quá trình thuyết trình.
- Em vẫn còn chưa tự tin, chưa có sự kết hợp
tốt giữa thuyết trình và diễn đạt ngôn ngữ cơ
thể.

2

KĨ NĂNG HỌC TẬP MÔN KHOA HỌC TỰ
NHIÊN

Kết luận

Để học tốt môn KHTN chúng ta cần thực
hiện và rèn luyện 1 số kĩ năng: quan sát, phân
loại, liên kết, đo, dự báo, viết báo cáo, thuyết
trình

III. MỘT SỐ DỤNG CỤ ĐO
1. Dao động kí
-

Chức năng quan trọng của dao động kí là hiển thị đồ thị
của tín hiệu điện theo thời gian.
- Một số dạng đồ thị của tín hiệu âm:

3

MỘT SỐ DỤNG CỤ ĐO

1. Dao động ký

Quan sát H1.3 và thảo luận nhóm trả
lời các câu hỏi 8,9 SGK

Dao động kí cho phép biết được quy luật biến đổi tín hiệu âm
truyền tới theo thời gian ( cường độ, tần số, chu kì, khoảng thời
gian,… của tín hiệu).

3. MỘT SỐ DỤNG CỤ ĐO
Quan sát đoạn clip sau về hoạt động và cấu tạo của dao động kí

3

MỘT SỐ DỤNG CỤ ĐO

2. Đồng hồ đo thời gian hiện số dùng cổng quang điện
-

Cấu tạo gồm 2 bộ phận chính là : đồng hồ đo thời gian
hiện số và cổng quang điện
5

Đồng hồ đo thời gian hiện số

4

Cổng quang
điện

3

MỘT SỐ DỤNG CỤ ĐO

Đồng hồ đo thời gian hiện số
1. 5. Nút cấm
2. 3. cổng quang
Thang điện
Mode
Reset
đo
5
2 3 1
5

4. Công
tắc điện

4
4

3

MỘT SỐ DỤNG CỤ ĐO

Cổng quang điện
-

Là thiết bị cảm biến gồm 2 bộ phận thu
và phát tia hồng ngoại
- Tia hồng ngoại chiếu đến bộ phận thu
bị chặn lại thì cổng quang sẽ phát ra 1 tín
hiệu điều khiển thiết bị được nối với nó.