Giáo dục địa phương Thanh Hoá lớp 8:

Hò Sông
Mã
24/09/2023

Hò Sông
Mã

Nguồn: Sở Thông tin và Truyền thông Thanh Hóa

I, Hò sông
Mã là gì?

Làng cổ Đông Sơn

Cầu Hàm Rồng - Sông Mã

Núi Đọ

Tượng đá Đa Bút

Hò sông Mã là một trong những loại
hò sông nước của cộng đồng người
Việt, là “đặc sản” không đâu có của
người xứ Thanh; nó có những đặc
tính chung nhất của hò sông nước
nhưng do điều kiện địa lý, dòng
chảy qua vùng đất có nhiều sự kiện
lịch sử, qua các vùng miền văn hóa
của cả nước, đặc biệt là yếu tố
thương mại trên vùng đất đã từng
là một trong những cái nôi của nền
văn hóa lớn của cả dân tộc ta, nên
Hò sông Mã có những nét riêng,
sâu đậm bản sắc dân tộc, vừa dân
dã lại vừa có tính bác học.

II, Xuất phát của Hò Sông Mã
Âm nhạc Hò sông Mã gắn liền với nhịp điệu lao động và
tổ chức công việc của con đò - từ chỗ chưa định hình,
một vài người chèo chống tự nhiên với đoạn đường sông
hạn hẹp, dần dần phát triển thành con đò dọc có biên
chế năm người, một người bắt cái và bốn người hốp đò.
Những bài hò cũng xuất phát từ công việc chèo chống,
cập bến, vượt thác ghềnh, mắc cạn phải kéo, vác…Lời
ca của nó chủ yếu là thơ lục bát do các trai đò ứng tác
hoặc vay mượn trong các dân ca, ca dao ở các vùng
miền khác nhau. Cho đến nay đã có tới hàng vạn câu hò
trong mọi tình huống mà con đò đã trải qua, với một
khối lượng làn điệu phong phú dồi dào, có đan xen giữa
nhịp điệu lao động và một số làn điệu trữ tình như: hò
ru ngủ, hò làn văn…Có thể nói, những trai đò, với tư
cách là người “sáng tác dân gian” đã làm nên lịch sử
dân ca, diễn xướng Hò sông Mã, còn lưu giữ đến ngày
nay.

III, Giai điệu trong Hò
sông Mã
Nhạc sĩ Hoàng Sâm cho rằng: Trong Hò sông Mã,
cách tiến hành giai điệu nhảy quãng là phổ biến
nhất, quãng 5 đúng đi lên rồi phản hồi về quãng 5
đúng. Tần suất của các quãng 4 đúng, 3 Trưởng, 2
Trưởng thường được xuất hiện nhiều, còn các
quãng 2 thứ thì ít hơn. Nhìn chung, hầu hết các
quãng đều nằm trong thang âm của điệu thứ 5
âm. Bên cạnh đó, Hò sông Mã còn được sử dụng
thủ pháp kết hợp giữa lối nhảy quãng với kiểu liền
bậc hoặc ngược lại

Một đặc điểm rõ nét trong Hò sông Mã là rất “tiết
kiệm” các âm khác nhau trong một bài hò, nhưng do
cấu trúc quãng phong phú kết hợp với tiết tấu đồng
bộ và đa dạng đã mang tính hình tượng cao, miêu tả
được nỗi khó khăn cực nhọc, những thác ghềnh và
sự hòa đồng giữa con người với thiên nhiên, với một
âm vực khá rộng

Cuối cùng, để tạo ra một giai điệu hoàn chỉnh
của bài hò, thông thường khi phát triển câu
nhạc, đoạn nhạc sẽ xuất phát trên một chủ
đề chính (được lấy từ phần xô ra) kết hợp với
các yếu tố phụ để hình thành phần xướng. Và
cũng như các loại dân ca Việt Nam khác,
trong Hò sông Mã có sử dụng nhiều âm trang
sức như các nốt luyến láy, các nốt lấy đà, các
nốt thêu lướt… Những từ đệm, lấy đà thường
là các từ như: ới, i, í, mà, là, thì, để, ê, ế, chớ,
mấy, hỡi tình…nhằm để cho dễ hát, bù vào
những chỗ thiếu nhịp tạo cầu nối cho hợp lý
hoặc làm giàu thêm cho âm điệu hò. Có thể
nói, âm trang sức đóng vai trò quan trọng tạo
nên vẻ đẹp của câu hò. Ngoài ra, nó là tín
hiệu độc đáo để định rõ dân ca vùng miền khi
được kết hợp với các quãng đặc trưng.

IIII, Thang âm - Điệu thức
Theo GS.TS Phạm Minh Khang: Qua thang âm, điệu
thức của mỗi quốc gia, vùng miền, chúng ta có thể
hiểu và cảm nhận được những nét đặc trưng về
ngôn ngữ độc đáo của nền âm nhạc dân gian ở nơi
đó. Trên cơ sở của thang âm, điệu thức, chúng ta có
thể hiểu được lịch trình hình thành và phát triển của
các giai tầng dân ca, các phương tiện biểu hiện như:
cấu trúc, thể loại, âm điệu đặc trưng, tính thẩm mỹ
và cuối cùng là sự tiếp cận tương hỗ đa chiều của
những dòng âm nhạc truyền thống để tạo ra cái sắc
thái bản địa tiêu biểu và độc đáo. Thật vậy, đối với
các bài Hò sông Mã, đã hình thành nên những thành
tố chung và riêng về tổ chức âm thanh. Nhìn chung
là những thang âm đang hình thành điệu thức năm
âm. Bên cạnh đó còn thấy xuất hiện điệu thức Oán,
đó là điệu thức ra đời muộn hơn nhưng lại mang bản
sắc riêng của người Việt. Dường như hệ thống ngũ
cung lâu đời của dân tộc Việt được vận dụng cả vào
đây.

Ví dụ theo Nhà nghiên cứu, phê bình âm nhạc Nguyễn Thị Minh Châu:

Có thể tóm lược ngắn gọn
về thang âm - điệu thức
trong Hò sông Mã là sự
đơn giản được cô đúc theo
nhịp điệu lao động và điều
hạn chế đó không làm
giảm tính phong phú đa
dạng của Hò sông Mã. Âm
nhạc Hò sông Mã đơn giản
nhưng khá tinh tế, giàu
hình tượng, cấu trúc câu,
đoạn rõ ràng, có phần mở
đầu, phần phát triển và
phần kết.

V, Tiết tấu - nét độc đáo
trong Hò sông Mã

+ Tiết tấu là sự tương quan trường độ của các âm thanh nối
tiếp nhau, hay nói cách khác là thứ tự nhịp nhàng của các
phách mạnh và nhẹ trong từng nhịp hoặc nhiều ô nhịp đem
lại sự vận động và sức sống sinh động cho âm nhạc.
+ Khi nghiên cứu về tiết tấu trong dân ca người Việt, Phó
Tiến sĩ lý luận âm nhạc Lê Sĩ Ánh (1942 - 1999) có viết:
“Tiết tấu của toàn bộ dân ca người Việt mà chủ yếu tìm hiểu
vấn đề cùng một lúc từ hai nhân tố chủ yếu hợp thành tiết
tấu của một làn điệu: nhịp điệu ca từ và tiết tấu âm nhạc”.
+ Nét độc đáo nhất của Hò sông Mã là giai điệu uyển
chuyển luôn gắn liền với tiếng giậm chân rộn rã lên mặt ván
thuyền theo một âm hình tiết tấu không đổi nghe như nền
đệm của nhạc cụ gõ. Có thể hình dung động tác đôi chân
trong một chu kỳ tiết tấu: một chân bước lên giậm phách
đầu kết hợp với động tác đưa toàn thân về phía trước đẩy
chèo, chân kia giậm hai phách yếu rồi trụ lại ở phách mạnh
trong lúc toàn thân ngả ra để kéo chèo về phía sau. Khi
phát triển hạt nhân tiết tấu chỉ cần điểm thêm các phách
yếu ở chân sau. Những làn điệu: Hò rời bến, hò lèo 2 (xuôi
dòng), hò lèo 3 (xuôi dòng), hò niệm Phật, hò làn văn, hò
làn ai, hò cập bến sẽ trở nên vô hồn nếu tách giai điệu ra
khỏi nhịp chân có một không hai này. Về cơ bản, các âm
hình tiết tấu của Hò sông Mã là những loại hình tiết tấu lao
động giản đơn

Một đặc trưng về tiết tấu trong Hò sông Mã cũng cần phải đề cập
đến, đó là sự biến tiết tấu thường nghiêng về phách yếu còn
phách mạnh thường ổn định. Sự biến cả hai phách ít hơn là biến
một trong hai phách. Ngoài ra, với biến tấu khá phong phú của Hò
sông Mã, nhất là khi được kết hợp với lực độ tương đối lớn diễn ra
trên sông nước với sắc thái và âm điệu hò đã hình thành một giai
điệu khỏe khoắn, đầy sinh khí với ý nghĩa đầy đủ của niềm khát
khao: con người làm chủ sông nước, quê hương.

Trên cơ sở một số nét khái quát như đã nêu ở trên, chúng ta có thể
thấy rằng, âm nhạc Hò sông Mã mang những nét đặc sắc rất riêng
và vô cùng “đậm đà bản sắc dân tộc”. Có thể khẳng định, Hò sông
Mã là một nét sinh hoạt văn hóa tinh thần không thể thiếu của
người dân nơi đây. Hình thức diễn xướng dân gian này không những
chỉ nhằm bộc lộ nỗi lòng mình với quê hương đất nước mà còn
nhằm làm giảm bớt những gánh nặng nhọc nhằn trong cuộc sống.
Với sức sống bền bỉ, sức lan tỏa mãnh liệt và lộ trình bảo tồn cụ thể,
tin rằng Hò sông Mã không chỉ ngân lên trong niềm tự hào người
dân xứ Thanh mà sẽ mãi trường tồn trong kho tàng dân ca và diễn
xướng dân gian truyền thống của dân tộc./.