KIỂM TRA BÀI CŨ
Nêu các cách phát triển từ vựng Tiếng Việt ?

KIỂM TRA BÀI CŨ

Các cách phát triển từ vựng Tiếng Việt?
Ph¸t triÓn tõ vùng

Phát triển về nghĩa của từ

Phương
thøc Èn dô

Phương
thøc ho¸n dô

Ph¸t triÓn vÒ sè lượng

T¹o tõ ngữ mới

Mượn tiÕng nưíc
ngoµi

Tiết: 31
TIẾNG VIỆT:

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

I. Thuật ngữ là gì?
1. Ví dụ :
* Ví dụ 1:

THUẬT NGỮ

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

I. Thuật ngữ là gì?
1. Ví dụ : SGK/87, 88
* Ví dụ 1:

THUẬT NGỮ
So sánh hai cách giải thích về nghĩa
của từ nước và từ muối:
a. Cách thứ nhất:
- Nước là chất lỏng không màu, không
mùi, có trong sông, hồ, biển…
- Muối là tinh thể trắng, vị mặn,
thường được tách ra từ nước biển,
dùng để ăn.
b. Cách thứ hai:
- Nước là hợp chất của các nguyên tố
hi-đrô và ô-xi, có công thức là H20.
- Muối là hợp chất mà phân tử gồm
có một hay nhiều nguyên tử kim loại
liên kết với một hay nhiều gốc a-xít.
Hãy cho biết cách giải thích nào không
thể hiểu được nếu thiếu kiến thức về hóa
học?

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

I. Thuật ngữ là gì?
1. Ví dụ : SGK/87, 88
* Ví dụ 1:
a. Cách thứ nhất
-> Chỉ dừng lại ở những đặc
tính bên ngoài của sự vật.

-> Cơ sở kinh nghiệm, có tính
chất cảm tính.
=> Cách giải thích nghĩa của từ
ngữ thông thường.

THUẬT NGỮ
So sánh hai cách giải thích về nghĩa
của từ nước và từ muối:
a. Cách thứ nhất:
- Nước là chất lỏng không màu, không
mùi, có trong sông, hồ, biển…
- Muối là tinh thể trắng, vị mặn,
thường được tách ra từ nước biển,
dùng để ăn.
b. Cách thứ hai:
- Nước là hợp chất của các nguyên tố
hi-đrô và ô-xi, có công thức là H20.
- Muối là hợp chất mà phân tử gồm
có một hay nhiều nguyên tử kim loại
liên kết với một hay nhiều gốc a-xít.
Hãy cho biết cách giải thích nào không
thể hiểu được nếu thiếu kiến thức về hóa
học?

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

I. Thuật ngữ là gì?

1. Ví dụ : SGK/87, 88
* Ví dụ 1:
a. Cách thứ nhất
-> Chỉ dừng lại ở những đặc
tính bên ngoài của sự vật.
-> Cơ sở kinh nghiệm, có tính
chất cảm tính.
=> Cách giải thích nghĩa của từ
ngữ thông thường.
b. Cách thứ hai
-> Giải thích thể hiện được
đặc tính bên trong của sự vật
-> Qua nghiên cứu bằng lí thuyết
và phương pháp khoa học, phải có
kiến thức về môn hóa học.
=> Giải thích nghĩa của thuật ngữ.

THUẬT NGỮ
So sánh hai cách giải thích về nghĩa
của từ nước và từ muối:
a. Cách thứ nhất:
- Nước là chất lỏng không màu, không
mùi, có trong sông, hồ, biển…
- Muối là tinh thể trắng, vị mặn,
thường được tách ra từ nước biển,
dùng để ăn.
b. Cách thứ hai:
- Nước là hợp chất của các nguyên tố
hi-đrô và ô-xi, có công thức là H20.
- Muối là hợp chất mà phân tử gồm
có một hay nhiều nguyên tử kim loại
liên kết với một hay nhiều gốc a-xít.
Hãy cho biết cách giải thích nào không
thể hiểu được nếu thiếu kiến thức về hóa
học?

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

I. Thuật ngữ là gì?

1. Ví dụ : SGK/87, 88
* Ví dụ 1:
a. Cách thứ nhất
-> Chỉ dừng lại ở những đặc
tính bên ngoài của sự vật.
-> Cơ sở kinh nghiệm, có tính
chất cảm tính.
=> Cách giải thích nghĩa của từ
ngữ thông thường.
b. Cách thứ hai
-> Giải thích thể hiện được
đặc tính bên trong của sự vật
-> Qua nghiên cứu bằng lí thuyết
và phương pháp khoa học, phải có
kiến thức về môn hóa học.
=> Giải thích nghĩa của thuật ngữ.

THUẬT NGỮ
So sánh hai cách giải thích về nghĩa
của từ nước và từ muối:
a. Cách thứ nhất:
- Nước là chất lỏng không màu, không
mùi, có trong sông, hồ, biển…
- Muối là tinh thể trắng, vị mặn,
thường được tách ra từ nước biển,
dùng để ăn.
b. Cách thứ hai:
- Nước là hợp chất của các nguyên tố
hi-đrô và ô-xi, có công thức là H20.
- Muối là hợp chất mà phân tử gồm
có một hay nhiều nguyên tử kim loại
liên kết với một hay nhiều gốc a-xít.
Hãy cho biết cách giải thích nào không
thể hiểu được nếu thiếu kiến thức về hóa
học?

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

I. Thuật ngữ là gì?

1. Ví dụ : SGK/87, 88
* Ví dụ 1:
a. Cách thứ nhất
-> Chỉ dừng lại ở những đặc
tính bên ngoài của sự vật.
-> Cơ sở kinh nghiệm, có tính
chất cảm tính.
=> Cách giải thích nghĩa của từ
ngữ thông thường.
b. Cách thứ hai
-> Giải thích thể hiện được
đặc tính bên trong của sự vật
-> Qua nghiên cứu bằng lí thuyết
và phương pháp khoa học, phải có
kiến thức về môn hóa học.
=> Giải thích nghĩa của thuật ngữ.

* Ví dụ 2:

THUẬT NGỮ

Đọc những định nghĩa sau đây và trả
lời câu hỏi:
-Thạch nhũ là sản phẩm hình thành
trong các hang động do sự nhỏ giọt
của dung dịch đá vôi hoà tan trong
nước có chứa a-xít các-bô-níc.
-Ba-dơ là hợp chất mà phân tử gồm
có một nguyên tử kim loại liên kết với
một hay nhiều nhóm hi-đrô-xít.
-Ẩn dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng
này bằng tên sự vật, hiện tượng khác
có nét tương đồng với nó.
-Phân số thập phân là phân số mà
mẫu là luỹ thừa của 10.
Những từ in đậm đó thuộc
bộ môn nào?

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

I. Thuật ngữ là gì?
1. Ví dụ : SGK/87
* Ví dụ :

* Ví dụ 2:
- Thạch nhũ

->

ĐỊA LÝ

- Ba-dơ

->

HOÁ HỌC

- Ẩn dụ

->

NGỮ VĂN

- Phân số thập phân -> TOÁN HỌC

-> Chủ yếu được dùng trong văn bản
khoa học, công nghệ.

THUẬT NGỮ
-Thạch nhũ là sản phẩm hình thành
trong các hang động do sự nhỏ giọt của
dung dịch đá vôi hoà tan trong nước có
chứa a-xít các-bô-níc. ĐỊA LÝ
- Ba-dơ là hợp chất mà phân tử gồm có
một nguyên tử kim loại liên kết với một
hay nhiều nhóm hi-đrô-xít. HOÁ HỌC
-Ẩn dụ là gọi tên sự vật, hiện tượng này
bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét
tương đồng với nó. NGỮ VĂN
-Phân số thập phân là phân số mà mẫu là
luỹ thừa của 10. TOÁN HỌC

-> Chủ yếu được dùng trong văn bản
khoa học, công nghệ.
Những từ ngữ được
định nghĩa (in đậm) chủ
yếu được dùng trong
loại văn bản nào?

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

I. Thuật ngữ là gì?
1. Ví dụ : SGK/87
* Ví dụ 1:
* Ví dụ 2:
- Thạch nhũ

->

ĐỊA LÝ

- Ba-dơ

->

HOÁ HỌC

- Ẩn dụ

->

NGỮ VĂN

- Phân số thập phân -> TOÁN HỌC

THUẬT NGỮ
Thuật ngữ là những
từ ngữ biểu thị khái niệm
khoa học, công nghệ, thường
được dùng trong các văn
bản khoa học, công nghệ.

Những từ “muối, nước, thạch nhũ,

-> Chủ yếu được dùng trong văn bản ba-zơ, phân số thập phân” có đặc điểm
khoa học, công nghệ.
như chúng ta vừa tìm hiểu được gọi là

2. Kết luận:

(Ghi nhớ 1: sgk)

thuật ngữ.

Vậy thuật ngữ là
gì?

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

THUẬT NGỮ
BÀI TẬP VẬN DỤNG
Bài tập 1: sgk/89

I. Thuật ngữ là gì?
1. Ví dụ
Vận dụng các kiến thức đã
2. Kết luận: Ghi nhớ (sgk/89)
học ở các môn Ngữ văn,
Bài tập vận dụng:
Lịch sử, Địa lý, Toán học,
(BT1- sgk/89)

Vật lý, Hoá học, Sinh học để
tìm thuật ngữ thích hợp điền
vào chỗ trống. Và cho biết
thuật ngữ đó thuộc lĩnh vực
khoa học nào?

1….. .:là tác dụng đẩy, kéo của vật này lên vật khác.
2…………….: là làm hủy hoại dần dần lớp đất đá phủ trên mặt đất do
các tác nhân: gió, băng hà, nước chảy ….
3………………………..: là hiện tượng trong đó sinh ra chất mới.
4……………................: là tập hợp những từ có ít nhất một nét chung về nghĩa.
5……………: là nơi có dấu vết cư trú và sinh sống của người xưa.

6 ……………….: là hiện tượng hạt phấn tiếp xúc với bầu nhụy.
7………………..: là lượng nước chảy qua mặt cắt ngang lòng sông ở
một điểm nào đó, trong một giây đồng hồ. Đơn vị đo: m³/s
8…….. ..
… là lực hút của trái đất .
9…………......là sức ép của khí quyển lên bề mặt trái đất.
10………..… là những chất do một nguyên tố hóa học cấu tạo nên.
11………………….là thị tộc theo dòng hộ người cha, trong đó nam có
quyền hơn nữ.
12………………......... là đường thẳng vuông góc với một đoạn thẳng
tại điểm giữa của đoạn ấy.

Lực .:là tác dụng đẩy, kéo của vật này lên vật khác. (Vật lí)
1…..
Xâm thực là làm hủy hoại dần dần lớp đất đá phủ trên mặt đất do
2…………….:
các tác nhân: gió, băng hà, nước chảy …. (Địa lý)
Hiện tượng hóa học là hiện tượng trong đó sinh ra chất mới.( Hóa học)
3………………………..:
4……………................:
Trường từ vựng là tập hợp những từ có ít nhất một nét chung về nghĩa.
(Ngữ văn)
5……………:
là nơi có dấu vết cư trú và sinh sống của người xưa. (Lịch sử)
Di chỉ

Thụ phấn
6 ……………….:
là hiện tượng hạt phấn tiếp xúc với bầu nhụy.(Sinh học)
Lưu lượng là lượng nước chảy qua mặt cắt ngang lòng sông ở
7………………..:
một điểm nào đó, trong một giây đồng hồ. Đơn vị đo: m³/s (Địa lý)
Trọng
(Vật lí)
8……..
.. lực… là lực hút của trái đất .
( Địa lí)
Khí áp
9…………......là
sức ép của khí quyển lên bề mặt trái đất.
Đơn chất là những chất do một nguyên tố hóa học cấu tạo nên.
10………..…
(Hóa học)
Thị tộc phụ hệ
11………………….....là
thị tộc theo dòng hộ người cha, trong đó nam có
quyền hơn nữ.

( Lịch sử)

Đường trung trực là đường thẳng vuông góc với một đoạn thẳng
12……………….........
. của đoạn ấy.
( Toán học)
tại điểm giữa

II. ĐẶC ĐIỂM CỦA THUẬT NGỮ
1. Em hãy nối cột A với cột B và tìm xem những thuật
ngữ trong bảng có nghĩa nào khác không ? Vì sao ?
A.Thuật ngữ

B. Khái niệm

1.Ẩn dụ
2.Phân số
thập phân

a.Là phân số mà mẫu là lũy thừa của 10
b. Là lực hút của trái đất

c.Là gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng
3.Trọng lực tên sự vật, hiện tượng khác có nét
tương đồng với nó.
Trả lời (không)vì: Mỗi thuật ngữ chỉ biểu thị một khái
niệm khoa học và ngược lại mỗi khái niệm chỉ được biểu
thị bằng một thuật ngữ.

Em hãy cho biết trong hai ví dụ sau,ở vd nào,từ
muối có sắc thái biểu cảm ?
a/ Muối là một hợp chất có thể hòa tan trong nước.
(Không có sắc thái biểu cảm)
 Thuật ngữ
b/ Tay nâng chén muối đĩa gừng ,
Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau
Từ muối (ở b) có sắc thái biểu cảm: chỉ tình cảm
sâu đậm của con người
 Đặc điểm 2: Thuật ngữ không có tính biểu cảm

II . Ñaëc ñieåm cuûa thuaät ngöõ:
Ghi nhôù: SGK /tr 89
* Veà nguyeân taéc, trong moãi lónh vöïc khoa hoïc, coâng ngheä
nhaát ñònh, moãi thuaät ngöõ chæ bieåu thò moät khaùi nieäm, vaø
ngöôïc laïi, moãi khaùi nieäm chæ ñöôïc bieåu thò baèng moät
thuaät ngöõ.
* Thuaät ngöõ khoâng coù tính bieåu caûm

• Lưu ý: đặc điểm của thuật ngữ còn thể hiện:
- Tính chính xác (không có hiện tượng đồng nghĩa,
đồng âm hay đa nghĩa như các từ ngữ bình
thường)
- Tính hệ thống (Các khái niệm của một ngành
chuyên môn có quan hệ mật thiết với nhau do vậy
các thuật ngữ tạo thành một hệ thống chặt chẽ )
-

Tính quốc tế (Thuật ngữ biểu thị các khái niệm
chuyên môn là tài sản chung của nhân loại )

TUẦN 07 , TIẾT 35 - TIẾNG VIỆT:

III. Luyện tập
Bài tập 2: (sgk/90)

- “Điểm tựa” (Vật lí) : “Điểm cố
định của một đòn bẩy ”.
- “Điểm tựa” (trong đoạn thơ):
nơi làm chỗ dựa chính, gửi gắm
niềm tin hi vọng

THUẬT NGỮ
Bài tập 2: sgk/90

Đọc đoạn trích sau:
Nếu được làm hạt giống để mùa sau
Nếu lịch sử chọn ta làm điểm tựa
Vui gì hơn làm người lính đi đầu
Trong đêm tối tim ta làm ngọn lửa!
(Tố Hữu, Chào xuân 67)
Từ “điểm tựa” ở đoạn trích trên có được
dùng như một thuật ngữ vật lý hay không?
“Điểm tựa” ở đây có nghĩa gì?
-> “Điểm tựa” (Vật lí) : “Điểm cố định của một
đòn bẩy ”.
-> “Điểm tựa” (trong đoạn thơ): nơi làm chỗ dựa
chính, gửi gắm niềm tin hi vọng, niềm tự hào,
hạnh phúc của người lính khi được đất nước giao
trọng trách đấu tranh giữ nước.

III. Luyện tập

Bài tập 3: (sgk/90)

THUẬT NGỮ
Bài tập 3: (sgk/90)

Hỗn hợp (hóa học): là “nhiều chất trộn
lẫn vào nhau mà không hóa hợp thành
một chất khác”.
Hỗn hợp (nghĩa thông thường): gồm
có nhiều thành phần trong đó mỗi
thành phần vẫn không mất tính chất
riêng của mình.
Cho biết trong hai câu sau đây,
trường hợp nào “hỗn hợp” được
dùng như một thuật ngữ, trường hợp
nào “hỗn hợp” được dùng như một từ
thông thường?
a. Nước tự nhiên ở ao, hồ, sông,
biển …. là một hỗn hợp.

=> Thuật ngữ.

b. Đó là một chương trình biểu diễn
hỗn hợp nhiều tiết mục.

=> Một từ thông thường.
Đặt câu với từ “hỗn hợp” hiểu theo
nghĩa thông thường?

*BT4 ( sgk/ tr 90) : 1. Dựa vào kiến thức môn sinh học, em hãy
nêu khái niệm của thuật ngữ “ Cá” !
Trả lời : Cá là động vật có xương sống, ở dưới nước,
bơi bằng vây, thở bằng mang.

2 / Theo em, cá heo và cá voi giống và khác các loài cá
khác ở điểm nào ?

Trả lời: - Giống: Có xương sống,ở dưới nước, bơi bằng vây
- Khác: chúng thở bằng phổi, đẻ con và nuôi con bằng sữa mẹ
Còn các loại cá khác thì đẻ trứng.
* BT5 ( SGK tr 90): Học sinh về nhà làm.

THUẬT NGỮ
Bài tập 5: (sgk/90)

Bài tập 5: sgk/90

Trong kinh tế học, thuật ngữ thị
trường (thị: chợ -yếu tố Hán Việt) chỉ
nơi thường xuyên tiêu thụ hàng hóa,
còn trong quang học (phân ngành Vật
lí nghiên cứu về ánh sáng tương tác
của ánh sáng với vật chất), thuật ngữ
thị trường (thị: thấy -yếu tố Hán Việt)
chỉ phần không gian mà mắt có thể
quan sát được.
Hiện tượng đồng âm này có vi phạm
nguyên tắc một thuật ngữ - một khái
niệm đã nêu ở phần Ghi nhớ không?
Vì sao?

- TIẾNG VIỆT:
Bài tập 5: (sgk/90)

THUẬT NGỮ
Bài tập 5: sgk/90

- Thị trường (thuật ngữ trong kinh tế
học): nơi thường xuyên tiêu thụ hàng
hóa. (Thị: chợ - yếu tố Hán Việt)
- Thị trường (thuật ngữ trong vật lí):
Chỉ phần không gian mà mắt có thể
quan sát được. (Thị: thấy - yếu tố Hán
Việt)
Hiện tượng đồng âm này có vi phạm
nguyên tắc một thuật ngữ - một khái
niệm đã nêu ở phần Ghi nhớ không?
Vì sao?

- Hiện tượng đồng âm này không
vi phạm nguyên tắc một thuật ngữ
- một khái niệm .
- Vì : Hai thuật ngữ này được
dùng trong hai lĩnh vực khoa học
riêng biệt, chứ không phải ở cùng
một lĩnh vực.

THUẬT NGỮ
CỦNG CỐ

- Là những từ ngữ biểu thị khái
Khái niệm

niệm khoa học công nghệ và dùng
trong văn bản khoa học công nghệ.

- Hiện tượng đồng âm này
không vi phạm nguyên tắc một
thuật ngữ - một khái niệm .
- Vì : Hai thuật ngữ này được
dùng trong hai lĩnh vực khoa học
riêng biệt, chứ không phải ở
cùng một lĩnh vực.

+ Mỗi thuật ngữ chỉ được biểu
thị bằng một khái niệm và ngược
THUẬT
NGỮ

Đặc điểm

lại một khái niệm chỉ được biểu
thị bằng một thuật ngữ.
+ Thuật ngữ không có tính biểu cảm.

Ví dụ

+ Nước là hợp chất của các nguyên tố
hi-đrô và ô-xi, có công thức là H20.

* HĐ Vận dụng : ( Nhìn hình, tìm thuật ngữ phù hợp)

PHẪU THUẬT

TÊN LỬA

Diễu binh (Duyệt binh)

Siêu thị

CỦNG CỐ
Khái niệm

- Là những từ ngữ biểu thị khái
niệm khoa học công nghệ và dùng
trong văn bản khoa học công nghệ.
+ Mỗi thuật ngữ chỉ được biểu thị bằng một
khái niệm và ngược lại một khái niệm chỉ

THUẬT
NGỮ

Đặc điểm

được biểu thị bằng một thuật ngữ.
+ Thuật ngữ không có tính biểu cảm.

Ví dụ

+ Nước là hợp chất của các nguyên tố
hi-đrô và ô-xi, có công thức là H20.

DẶN DÒ
* Đối với bài học ở tiết này:
- Học thuộc phần ghi nhớ (SGK).
-Hoàn thành các bài tập còn lại.