BÀI 5- TRÒ CHUYỆN CÙNG THIÊN NHIÊN
TIẾT 56-57:
Văn bản 1: LAO XAO NGÀY HÈ
(Trích “Tuổi thơ im lặng” - DUY KHÁN)

Theo em vì sao học sinh thường yêu
thích và trông đợi mùa hè?
Theo em vì sao học sinh thường yêu thích và
trông đợi mùa hè? Hãy nói về vẻ đẹp của
thiên nhiên hoặc một trải nghiệm đáng nhớ
từ một kì nghỉ hè đã qua?

A. TRI THỨC NGỮ VĂN (TRI THỨC ĐỌC HIỂU)
Đọc phần Kiến thức ngữ văn  trong SGK trang
111 để nêu những hiểu biết về thể loại kí và hồi kí
+ Thế nào là Kí?
+ Hồi kí là gì? Hồi kí có những đặc điểm về hình
thức như thế nào?

- Khái niệm: Kí là thể loại văn học coi trọng sự thật và những trải
nghiệm, chứng kiến của chính người viết. Trong kí, có những tác
phẩm thiên về kể sự việc như hồi kí, du kí…, có những tác phẩm
thiên về biểu cảm như tùy bút, tản văn.
- Nội dung: Chủ yếu kể về những sự việc mà người viết đã từng
tham dự hoặc chứng kiến trong quá khứ.
- Hình thức
+ Các sự việc thường được kể theo trình tự thời gian, gắn với
một hoặc nhiều giai đoạn trong cuộc đời tác giả.
+ Ghi chép và cách kể sự việc
./ Người viết phải thu thập nguồn tư liệu chân thực, chính xác và
tin cậy.
./ Quá trình ghi chép phải biến thành một câu chuyện sinh động,
có sức hấp dẫn đối với người đọc.
Người kể chuyện ngôi thứ nhất (thường xưng “tôi” hoặc “chúng
tôi”). Người kể chuyện thường là tác giả (nhưng không hoàn toàn

I. Tri thức văn học
1. Kí:

Kí là thể loại văn học coi trọng sự thật và những trải nghiệm,
chứng kiến của người viết. Trong kí có những tác phầm theein về kể
sự việc như hồi kí, du kí, có những tác phẩm thiên về biểu cảm như
tùy bút, tản văn.
2. Hồi kí:
Chủ yếu kể lại những sự việc mà người viết đã từng tham dự
hoặc chứng kiến trong quá khứ. Các sự việc trong hồi kí thường
được theo trình tự thời gian, gắn với một hoặc nhiều giai đoạn trong
cuộc đời của tác giả.
3. Du kí:
Chủ yếu kể về những sự việc mới diễn ra hoặc đang diễn ra
gắn với các chặng đường trong hành trình tìm hiểu những vùng đất
nước kỳ thú của Việt Nam và thế giới. Nhân vật xưng tôi trong hồi
kí và du kí là hình ảnh tác giả.

B. ĐỌC VĂN BẢN

I. Trải nghiệm cùng văn bản

Lần lượt đọc các đoạn trích sau:
- Từ: Giời chớm hè. … Sớm. Chúng tôi tụ hội
ở góc sân. Toàn chuyện trẻ em. Râm ran.”
- Từ: Giời chớm hè... Diều hâu hung ác bắt
gà con.
- Từ: Chèo bẻo kẻ cắp nhưng hung hăng,
thích đánh nhau và đánh cả diều hâu lẫn quạ.
Tôi ao ước mùa hè nào cũng được như vậy.
Đọc to, chậm rãi, tâm tình.

Báo cáo đôi nét về tác giả, tác phẩm.

1. Các từ “chim ác”, “chim xấu” ở đây nhắc đến một
từ ngữ đã xuất hiện trong đoạn trước của văn bản, đó
là từ nào?

- Từ ngữ xuất hiện ở đoạn văn bản trước là bồ
các (cũng gọi là ác là).

2. Sự khác biệt trong thái độ của nhân vật “tôi”
đối với chèo bẻo, quạ, diều hâu và chim cắt
giúp em hiểu gì thêm về nhân vật này?
- Sự khác biệt trong thái độ của nhân vật “tôi” đối
với chèo bẻo, quạ, diều hâu và chim cắt cho thấy
nhân vật tôi rất am hiểu về tập tính của các loài
chim, có sự quan sát kĩ lưỡng với từng loài.

3. Những hiểu biết và cảm nhận của em về các loài
chim có gì giống và khác với nhân vật “tôi”

+ Giống nhau: cảm nhận của em cũng giống với
nhân vật tôi, mỗi loài chim có đặc tính khác
nhau, có loài chim hiền, có loài chim hung dữ.
+ Khác nhau: nhân vật tôi có sự am hiểu sâu sắc
từ tự quan sát tự nhiên và kinh nghiệm có được
khi sống ở vùng quê.

II. Suy ngẫm và phản hồi
HS thảo luận theo nhóm 5'
*Nhóm 1,2: Tìm những chi tiết mà Duy Khán đã sử dụng để
miêu tả khung cảnh vườn quê trong buổi sáng chớm hè.
(Cảnh vật? Con người ?)
* Nhóm 3,4: Nhận xét trình tự miêu tả.Từ ngữ, chi tiết, hình
ảnh...Chỉ ra những biện pháp nghệ thuật đã được sử dụng.
* Nhóm 5,6:
-  Đoạn văn giúp em cảm nhận như thế nào về cảnh
thiên nhiên ... buổi sớm ở làng quê ... (gợi ý: Hình ảnh cây
cối, các loài hoa, các loài vật được miêu tả ở đây có gì đặc
biệt? Có mấy loài ... được nhắc tên? Mỗi loài ... có giống
nhau không? Chúng có đặc điểm gì ... đặc điểm ấy có phù
hợp với thực tế không?)
- Ngoài bức tranh vườn quê còn có cả âm thanh, hãy lắng
nghe xem đó là âm thanh gì ? Từ ngữ nào gợi tả âm thanh đó.

1. Khung cảnh vườn quê, vào chớm hè.
Nhóm 1,2: Cây cối um tùm, cả làng thơm, hoa lan nở trắng xoá,
hoa móng rồng thơm như mùi mít chín, hoa giẻ từng chùm, ong
vàng, ong vò vẽ..., bướm hiền lành bỏ chỗ lao xao, trẻ em trò
chuyện râm ran.
Nhóm 3,4:
+ Miêu tả từ khái quát đến cụ thể.
+ Từ ngữ gợi tả, hình ảnh chi tiết chọn lọc: “um tùm” “Trắng xóa”
“Bụ bẫm” ....
- Phép tu từ....
+ Nhân hóa chỗ nào ? (Hoa dẻ bụ bẫm, ong đánh lộn ... đuổi
bướm ... bướm hiền lành, bỏ chỗ ...)
+ So sánh ... ? (thơm như mùi mít chín ...)
+ Hoán dụ ...? (Cả làng thơm)
Nhóm 5,6: Âm thanh của cây cối, muôn vật, đất trời, âm thanh
của con người: lao xao, râm ran.

Thảo luận theo nhóm 5'
* Nhóm 1,2: Em hãy kể tên các loài chim được
miêu tả trong tác phẩm?
* Nhóm 3,4: Tại sao các loài chim ... được tác giả
gọi là loài chim "mang vui đến cho trời đất"?
* Nhóm 5,6: Loài chim ác được tác giả miêu tả như
thế nào? Vì sao tác giả gọi chúng là loài chim
ác? Theo em, quan niệm về tiếng kêu báo điềm dữ
của loài quạ có đúng không? Vì sao?

2. Thế giới loài chim trong bức tranh phong cảnh thiên nhiên của
làng quê lúc giao mùa.
+ Nhóm 1,2: bìm bịp, diều hâu, quạ cắt...chèo bẻo, sáo sậu, sáo đen
đậu cả trên lưng trâu mà hót, mà học nói, hót mừng được mùa, bồ các
kêu váng lên vừa bay vừa kêu...chim tu hú kêu báo hiệu được mùa
vải chín, đàn ngói sạt qua vội vã...nhạn tha hồ vùng vẫy...
+ Nhóm 3,4: Chúng là loại chim hiền mang tiếng hót vui cho con
người. Chúng đều gần gũi, gắn bó với con người mang niềm vui đến
thôn quê.
+ Nhóm 5,6:
./Diều hâu mũi khoằm, đánh hơi tinh lắm ...
./ Chèo bẻo là kẻ cắp, là chim trị ác, có nét đáng yêu...
./Quạ băt gà con, trộm trứng...
./Cắt đánh nhau xỉa bằng cánh...
./Quan niệm của dân gian - không chính xác ..., tư tưởng lạc hậu, mê
tín ...
-> Các loài chim hiện lên sinh động với những nét độc đáo
riêng.Thể hiện tình cảm yêu mến, sự hiểu biết về các loài chim...

Bồ các

Chim ri

Sáo đen

Sáo sậu

Tu hú

Chim nhạn

Chim ngói

Thế giới các loài chim
a. Nhóm chim hiền

Bồ các, sáo, tu hú, nhạn... luôn mang đến niềm vui.
b. Nhóm chim ác
Diều hâu, quạ, cắt,... bắt gà con, xỉa chết bồ câu.
c. Chim trị kẻ ác: chèo bẻo
Thế giới loài chim: Phong phú, đẹp đẽ, có cả chim hiền
lẫn chim ác.

Những hoạt động nào của con người ở làng quê
được hiện lên trong bức tranh?

3. Tìm hiểu cảnh sinh hoạt buổi chiều và tối ở
làng quê:
+ Hoạt động: tắm suối, ăn cơm tối giữa sân, giải
chiếu ngủ bên hiên nhà.
+ Câu văn, từ ngữ, hình ảnh: trong hương lúa,
trong tiếng sáo diều, trong dàn nhạc ve; trong
tiếng chó thủng thẳng sủa giăng... 
+ Tình cảm, cảm xúc: Nhớ thương, trân trọng, xao
xuyến bâng khuâng khó tả, nhớ tiếc niềm vui
hiện có hiếm hoi, mong ước thiết tha: mọi mùa
hè đểu chan chứa niềm vui lao xao như thế.

Thảo luận cặp 4'
"Cả nhà ngồi ăn cơm trong hương lúa đầu mùa từ
đồng Chõ thoáng vể; trong tiếng sáo diều cao vút
của chú Chàng; trong dàn nhạc ve; trong tiếng
chó thủng thẳng sủa giăng..." “Chúng tôi no nê,
rủ nhau giải chiếu ở hiên nhà ngủ cho mát."
Ôi cái mùa hè hiếm hoi. Ngày lao xao, đêm cũng
lao xao. Cả làng xóm hình như không ai ngủ, cùng
thức với giời, với đất. Tôi khát khao thầm ước:
Mùa hè nào cũng được như mùa hè này!
Hãy bộc lộ cảm xúc của em khi đọc đoạn văn.

4. Tổng kết
nghÖ thuËt

- Miªu t¶ tù nhiªn,
sinh ®éng, hÊp dÉn,
nhiÒu yÕu tè d©n
gian.
- Lêi v¨n giµu h×nh
¶nh.
- Sö dông nhiÒu
phÐp tu tõ.

néi dung

- §Æc ®iÓm mét
sè loµi chim ë
lµng quª vµ mèi
quan t©m cña
con ng­êi víi loµi
vËt.
- T×nh c¶m yªu
quÝ c¸c loµi vËt
vµ t×nh yªu lµng
quª ®Êt n­íc.

+ Chủ đề văn bản: thể hiện tình yêu với thiên
nhiên và sự trân trọng, gìn giữ vẻ đẹp của thiên
nhiên, cảnh sắc quê hương Việt Nam.

III. LUYỆN TẬP
Đọc kĩ đoạn văn:
Cả nhà ngồi ăn cơm trong hương lúa đầu mùa từ
đồng Chõ thoảng về, trong tiếng sáo diều cao vút của
chú Chàng; trong dàn nhạc ve, trong tiếng chó thủng
thẳng sủa giăng…
Chúng tôi no nê, rủ nhau giải chiếu ở hiên nhà ngủ
cho mát.
Ôi cái mùa hè hiếm hoi. Ngày lao xao, đêm cũng lao
xao. Cả làng xóm hình như không ai được ngủ, cùng
thức với giời, với đất. Tôi khát khao thầm ước: Mùa
hè nào cũng được như mùa hè này!
Theo em tác giả hồi kí đã thể hiện những cảm xúc gì
khi kể về những ngày hè đã qua?

* Tác giả đã thể hiện cảm xúc vui sướng, hạnh phúc
khi được trải qua những mùa hè êm đềm, bình yên ở
quê hương.

Chia sẻ với bạn ấn tượng và cảm xúc của em sau
khi đọc “Lao xao ngày hè” của Duy Khán.
* Ấn tượng và cảm xúc:
- Bài văn giúp em được chiêm ngưỡng bức tranh
mùa hè đẹp, bình dị, nhiều màu sắc, sống động
trên làng quê Việt Nam.
- Bài văn đem đến cho em hiểu biết thú vị về đặc
điểm, tập tính, hình dáng của một số loài chim.
- Bằng khả năng quan sát tinh tế, tỉ mỉ, hiểu biết
về các loài chim, tác giả đã miêu tả thế giới loài
chim vô cùng sống động.

IV. VẬN DỤNG
Bài tập: Hãy ghi lại những cảm xúc của bản thân em
về một khung cảnh đẹp mà em yêu thích trên quê
hương em vào một buổi sớm mai.

+ Đọc kĩ lại văn bản và nắm chắc nội dung, nghệ
thuật đặc sắc của văn bản.
+ Tập ghi chép lại những kỉ niệm đáng nhớ của bản
thân qua cuốn nhật kí nhỏ.
+ Đọc trước và soạn văn bản: “Thương nhớ bầy
ong”. Tìm hiểu:
./ Những nét tiêu biểu về nhà thơ Huy Cận.
./ Đặc điểm của hồi kí
./ Trải nghiệm cùng văn bản và trả lời câu hỏi phần
suy ngẫm.