•

Tiết 95 – Tạp làm văn

PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP

Kiến thức cơ bản
I. Tìm hiểu phép lập luận phân tích và tổng hợp
-> Cách lập luận của phân tích, tổng hợp
--> Sử dụng phân tích và tổng hợp trong viết văn nghị
luận
--> Vị trí của phép phân tích và phép tổng hợp trong
bài văn
II. Vận dụng

Biên soạn và thực hiện: Ninh Thị Loan, THCS Cẩm Phúc

•Tiết 95 – Tạp làm văn

PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP

I. Tìm hiểu phép lập luận phân tích và tổng hợp
1. Ví dụ: Văn bản Trang phục

TRANG PHỤC
Không kể trên đường tuần tra, nơi rừng rậm hay suối sâu,…
phải cởi giày ra đi chân đất, thông thường trong doanh trại hay nơi
công cộng, có lẽ không ai mặc quần áo chỉnh tề mà lại đi chân đất,
hoặc đi giày có bít tất đầy đủ nhưng phanh hết cúc áo, lộ cả da thịt
ra trước mặt mọi người.
Người ta nói: “Ăn cho mình, mặc cho người”, có lẽ nhiều
phần đúng. Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy xoè váy
ngắn, không mắt xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng chân móng
tay. Anh thanh niên đi tát nước hay câu cá ngoài cánh đồng vắng
chắc không chải đầu mượt bằng sáp thơm, áo sơ-mi là phẳng tắp …
Trang phục không có pháp luật nào can thiệp, nhưng có những quy
tắc ngầm phải tuân thủ, đó là văn hoá xã hội. Đi đám cưới không thể
lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ nhem, chân tay lấm bùn. Đi dự đám tang
không được mặc áo quần lòe loẹt, nói cười oang oang.

Người xưa đã dạy: “Y phục xứng kì đức”. Ăn mặc ra sao cũng
phải phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình và hoàn cảnh chung nơi
công cộng hay toàn xã hội. Dù mặc đẹp đến đâu, sang đến đâu mà
không phù hợp thì cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ, làm mình tự
xấu đi mà thôi. Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi với cái giản dị, nhất
là phù hợp với môi trường. Người có văn hoá, biết ứng xử chính là
người biết tự hoà mình vào cộng đồng như thế, không kể hình thức
còn phải đi với nội dung, tức là con người phải có trình độ, có hiểu
biết. Một nhà văn đã nói: “Nếu có cô gái khen tôi chỉ vì bộ quần áo
đẹp mà không khen tôi có bộ óc thông minh thì tôi chẳng có gì đáng
hãnh diện”. Chí lí thay!
Thế mới biết, trang phục hợp văn hoá, hợp đạo đức, hợp môi
trường mới là trang phục đẹp.
(Theo Băng Sơn, Giao tiếp đời thường)
2. Nhận xét:
- Kiểu văn bản: Nghị luận.
- Vấn đề nghị luận: Trang phục có văn hoá phù hợp với đạo đức, môi
trường.
- Bố cục: 3 phần
+ Mở bài: Đoạn 1; Thân bài: Đoạn 2,3; Kết bài đoạn 4

VĂN BẢN
TRANG PHỤC
Không kể trên đường tuần tra, nơi rừng rậm hay suối sâu,…phải cởi
giày ra đi chân đất, thông thường trong doanh trại hay nơi công cộng, có lẽ
không ai mặc quần áo chỉnh tề mà lại đi chân đất, hoặc đi giày có bít tất
đầy đủ nhưng phanh hết cúc áo, lộ cả da thịt ra trước mặt mọi người.
Người ta nói: “Ăn cho mình, mặc cho người”, có lẽ nhiều phần đúng.
Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy xoè váy ngắn, không mắt
xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng chân móng tay. Anh thanh niên đi tát
nước hay câu cá ngoài cánh đồng vắng chắc không chải đầu mượt bằng
sáp thơm, áo sơ-mi là phẳng tắp … Trang phục không có pháp luật nào
can thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải tuân thủ, đó là văn hoá xã
hội. Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ nhem, chân tay lấm
bùn. Đi dự đám tang không được mặc áo quần lòe loẹt, nói cười oang
oang.
Người xưa đã dạy: “Y phục xứng kì đức”. Ăn mặc ra sao cũng phải
phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình và hoàn cảnh chung nơi công cộng
hay toàn xã hội. Dù mặc đẹp đến đâu, sang đến đâu mà không phù hợp thì
cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ, làm mình tự xấu đi mà thôi. Xưa nay,
cái đẹp bao giờ cũng đi với cái giản dị, nhất là phù hợp với môi trường.
Người có văn hoá, biết ứng xử chính là người biết tự hoà mình vào cộng
đồng như thế, không kể hình thức còn phải đi với nội dung, tức là con
người phải có trình độ, có hiểu biết. Một nhà văn đã nói: “Nếu có cô gái
khen tôi chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi có bộ óc thông minh thì
tôi chẳng có gì đáng hãnh diện”. Chí lí thay!
Thế mới biết, trang phục hợp văn hoá, hợp đạo đức, hợp môi trường
mới là trang phục đẹp.
(Theo Băng Sơn, Giao tiếp đời thường)

MỞ BÀI
(Đoạn 1)Nêu vấn đề

THÂN BÀI
(Đoạn 2,3)
Phân tích
vấn đề

KẾT BÀI
(Đoạn 4)
Khẳng định
vấn đề

Tiết 95 – Tạp làm văn

PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP

I. Tìm hiểu phép lập luận phân tích và tổng hợp
1. Ví dụ: Văn bản Trang phục
2. Nhận xét:
- Kiểu văn bản: Nghị luận.
- Vấn đề nghị luận: Trang phục có văn hoá phù hợp với đạo đức, môi
trường.
- Bố cục: 3 phần
+ Mở bài: Đoạn 1; Thân bài: Đoạn 2,3; Kết bài đoạn 4
- Cách phập luận trong từng phần bài văn

Tiết 95 – Tạp làm văn

PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP

2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn

Đoạn văn 1: Mở bài
Không kể trên đường tuần tra, nơi rừng rậm hay suối
sâu,...phải cởi giày ra đi chân đất, thông thường trong doanh
trại hay nơi công cộng, có lẽ không ai mặc áo quần chỉnh tề mà
lại đi chân đất, hoặc đi giày có bít tất đầy đủ nhưng phanh hết
cúc áo, lộ cả da thịt trước mặt mọi người.
Ở đoạn mở đầu, bài viết nêu ra một loạt dẫn chứng
về cách ăn mặc để rút ra nhận xét về vấn đề trang
phục
văn
Vậy cóđẹp
mấyvà
nhận
xét hoá.
về trang phục đẹp
Hai nhận xét - luận điểm chính trong văn bản là:
- Vấn đề văn hoá trong trang phục.
- Vấn đề các quy tắc bất thành văn buộc mọi người
tuân theo.
Tác giả đã dùng phép lập luận nào để rút ra hai luận điểm
trên

Phần than bài: Đoạn văn 2,3:
(2) Người ta nói: “Ăn cho mình, mặc cho người”, có lẽ nhiều phần
đúng. Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy xoè váy ngắn,
không mắt xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng chân móng tay. Anh
thanh niên đi tát nước hay câu cá ngoài cánh đồng vắng chắc không chải
đầu mượt bằng sáp thơm, áo sơ-mi là phẳng tắp … Trang phục không có
pháp luật nào can thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải tuân thủ, đó
là văn hoá xã hội. Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ
nhem, chân tay lấm bùn. Đi dự đám tang không được mặc áo quần lòe
loẹt, nói cười oang oang.
(3)Người xưa đã dạy: “Y phục xứng kì đức”. Ăn mặc ra sao cũng phải
phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình và hoàn cảnh chung nơi công
cộng hay toàn xã hội. Dù mặc đẹp đến đâu, sang đến đâu mà không phù
hợp thì cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ, làm mình tự xấu đi mà thôi.
Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi với cái giản dị, nhất là phù hợp với môi
trường. Người có văn hoá, biết ứng xử chính là người biết tự hoà mình
vào cộng đồng như thế, không kể hình thức còn phải đi với nội dung, tức
là con người phải có trình độ, có hiểu biết. Một nhà văn đã nói: “Nếu có cô
gái khen tôi chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi có bộ óc thông minh
thì tôi chẳng có gì đáng hãnh diện”. Chí lí thay

Tiết 95 – Tạp làm văn
PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn

Đoạn văn 2
Người ta nói: “Ăn cho mình, mặc cho người”, có lẽ nhiều
phần đúng. Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy
xoè váy ngắn, không mắt xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng
chân móng tay. Anh thanh niên đi tát nước hay câu cá ngoài
cánh đồng vắng chắc không chải đầu mượt bằng sáp thơm, áo
sơ-mi là phẳng tắp … Trang phục không có pháp luật nào can
thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải tuân thủ, đó là văn
hoá xã hội. Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ
nhem, chân tay lấm bùn. Đi dự đám tang không được mặc áo
quần lòe loẹt, nói cười oang oang.
Muốn làm sáng tỏ luận điểm chính ở đoạn 2, tác giả đưa
ra lí lẽ, dẫn chứng gì và lập luận ra sao?

Cách lập luận đoạn văn 2

Dẫn chứng:
Luận điểm 1:

- Cô gái một mình trong hang sâu chắc
không váy xoè váy ngắn, không mắt
xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng
chân móng tay.
Anh thanh niên đi tát nước hay câu cá
ngoài cánh đồng vắng chắc không chải
đầu mượt bằng sáp thơm, áo sơ-mi là
phẳng tắp.

Ăn cho
mình,
mặc cho
người

Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch,
mặt nhọ nhem, chân tay lấm bùn.
- Đi dự đám tang không được mặc áo
quần lòe loẹt, nói cười oang oang.

Lí lẽ

-Trang phục không có pháp luật nào can
thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải
tuân thủ, đó là văn hoá xã hội.

Phép lập luận chứng minh + từ phủ định, giả thiết.

Tiết 95 – Tạp làm văn
PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn

Đoạn văn 3
Người xưa đã dạy: “Y phục xứng kì đức”. Ăn mặc ra sao cũng
phải phù hợp với hoàncảnh riêng của mình và hoàn cảnhchung
nơi công cộng hay toàn xã hội. Dù mặc đẹp đến đâu,sang đến
đâu mà không phù hợp thì cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ,
làm mình tự xấu đi mà thôi. Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi
Với cái giản dị, nhất là phù hợp với môi trường. Người có văn
hoá, biết ứng xử chính là người biết tựhoà mình vào cộng đồng
như thế, không kểhình thức còn phải đi vớinội dung, tức là con
người phải có trình độ, có hiểu biết. Một nhà văn đã nói: “Nếu
có cô gái khen tôi chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi có
bộ óc thông minh thì tôi chẳng có gì đáng hãnh diện”.
Chí lí thay !
Muốn làm sáng tỏ luận điểm chính của đoạn 3, tác giả đã đưa
ra lí lẽ, dẫn chứng gì và lập luận ra sao?

Đoạn văn 3:
Lí lẽ
Luận
Điểm 2
Y phục
xứng
kì
đức

Lí lẽ

Ăn mặc ra sao cũng phải phù hợp với
hoàn cảnh riêng của mình và hoàn cảnh
chung nơi công cộng hay toàn xã hội.
Dù mặc đẹp đến đâu, sang đến đâu mà
không phù hợp thì cũng chỉ làm trò cười
cho thiên hạ, làm mình tự xấu đi mà thôi.
Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi với cái
giản dị, nhất là phù hợp với môi trường.

Lí lẽ

Người có văn hoá, biết ứng xử chính là
người biết tự hoà mình vào cộng đồng
Như thế, không kể hình thức còn phải đi
Với nội dung tức là con người phải có trình
độ, có hiểu biết.

Một nhà văn đã nói: “Nếu có cô gái khen tôi
chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi
Dẫn chứng
có bộ óc thông minh thì tôi chẳng có gì
đáng hãnh diện”.
Phép lập luận giải thích + so sánh, đối chiếu

Tiết 95 – Tạp làm văn
PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn

Đoạn 4 : Kết bài

Thế mới biết, trang phục hợp văn hóa, hợp đạo
đức, hợp môi trường mới là trang phục đẹp.
Khái quát, chốt lại vấn đề, rút ra cái chung từ những
điều phân tích trên. – Tổng hợp lại vấn đề
- Vị trí: Cuối đoạn văn, cuối một phần văn bản, cuối văn
bản.

Tiết 95 – Tạp làm văn
PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn

3. Kết luận

* Phép phân tích: Phân tích là phép lập luận trình bày từng bộ
phận,phương diện của một vấn đề để nhằm chỉ ra nội dung của sự vật,
hiện tượng. Để phân tích nội dung của sự vật, hiện tượng, người ta có
thể vận dụng các biện pháp nêu giả thiết, so sánh, đối chiếu, … và cả
phép lập luận giải thích,chứng minh (Thường dùng trong các đọn than
bài)
* Phép tổng hợp; Tổng hợp là phép lập luận rút ra cái chung từ
những điều đã phân tích. Không có phân tích thì không có tổng hợp.
Lập luận tổng hợp thường đặt ở cuối đoạn (Phần đánh giá) hay cuối
bài (Kết luận), ở phần kết luận của một phần hoặc toàn bộ văn bản.

* Ghi nhớ: SGK

Ghi nhớ
• Để làm rõ ý nghĩa của một sự vật, hiện tượng nào
đó, người ta thường dùng phép phân tích và tổng hợp.
• Phân tích là phép lập luận trình bày từng bộ phận,
phương diện của một vấn đề nhằm chỉ ra nội dung của
sự vật, hiện tượng. Để phân tích nội dung của sự vật,
hiện tượng người ta có thể vận dụng các biện pháp
nêu giả thiết, so sánh, đối chiếu, … và phép lập lụân
giải thích, chứng minh.
• Tổng hợp là phép lập luận rút ra cái chung từ những
điều đã phân tích. Không có phân tích thì không có
tổng hợp. Lập luận tổng hợp thường đặt ở cuối đoạn
hay cuối bài, ở phần kết luận của một phần hoặc toàn
bộ văn bản.

Tiết 95 – Tạp làm văn

PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP

II. Luỵện tập
Bài tập 1: Trong đoan văn sau Chu Quang Tiềm đã phân tích như thế
nào để làm sáng tỏ luận điểm: “Học vấn không chỉ là chuyện đọc sách,
nhưng đọc sách vẫn là một con đường quan trọng của học vấn”?

“Học vấn không chỉ là chuyện đọc sách, nhưng đọc sách vẫn là một
con đường quan trọng của học vấn. Bởi vì học vấn không chỉ là việc cá
nhân, mà là việc của toàn nhân loại. Mỗi loại học vấn đến giai đoạn hôm
nay đều là thành quả của toàn nhân loại nhờ biết phân công, cố gắng tích
luỹ ngày đêm mà có. Các thành quả đó sở dĩ không bị vùi lấp đi, đều là do
sách vở ghi chép, lưu truyền lại. Sách là kho tàng quý báu cất giữ di sản
tinh thần nhân loại, cũng có thể nói đó là những cột mốc trên con đường
tiến hoá học thuật của nhân loại. Nếu chúng ta mong tiến lên từ văn hoá,
học thuật của giai đoạn này, thì nhất định phải lấy thành quả nhân loại đã
đạt được trong quá khứ làm điểm xuất phát. Nếu xoá bỏ hết các thành
quả nhân loại đã đạt được trong quá khứ, thì chưa biết chừng chúng ta
đã lùi điểm xuất phát về đến mấy trăm năm, thậm chí là mấy nghìn năm
trước. Lúc đó, dù có tiến lên cũng chỉ là đi giật lùi, làm kẻ lạc hậu.”

* Luận điểm:
- Học vấn không chỉ là chuyện đọc sách, nhưng đọc sách
vẫn là một con đường quan trọng của học vấn.

* Các luận cứ:
- Học vấn là của nhân loại.
- Học vấn của nhân loại là do sách lưu
truyền lại.
- Sách là kho tàng quý báu tích luỹ mọi thành
tựu mà loài người đã tìm được qua từng thời
đại.
- Nếu chúng ta mong muốn tiến lên từ văn
hoá thì phải lấy thành quả đã đạt được trong
quá khứ làm điểm xuất phát.
- Nếu chúng ta xoá bỏ hết các thành quả
nhân loại đã đạt được trong quá khứ thì
chúng ta đã lùi điểm xuất phát đến mấy
nghìn năm.

Neu luận
điểm làm
tiền đề cho
lập luận

Tác giả nêu ra
luận cứ làm rõ
cho luận điểm

dùng giả thiết
để phân tích
làm sáng rõ cho
luận điểm.

Phép phân tích được thực hiện bằng cách : nêu luận điểm-> Nêu luận cứ->
dùng giả thiết để để phân tích làm sáng tỏ

Bài tập 2:

Lí do phải chọn sách để đọc

Sách nhiều khiến người
ta không chuyên sâu,
đọc sách theo kiểu liếc
qua, tuy rất nhiều nhưng
đọng lại thì rất ít. Từ đó
nảy sinh thói hư danh,
nông cạn.

Sách nhiều dễ khiến người
đọc lạc hướng. Đọc tham
nhiều mà không vụ thực
chất thì sẽ lãng phí thời gian
và sức lực bởi những cuốn
sách vô bổ, bỏ lỡ những
cuốn sách quan trọng, cơ
bản.

BÀI TẬP VẬN DỤNG
Từ những lí do phải chọn sách trên, em
hãy viết phần tổng hợp cho vấn đề đã nêu?

So sánh sự giống và khác nhau giữa phép phân tích và phép tổng hợp:

PHÂN TÍCH
Giống nhau
Khác nhau

TỔNG HỢP

Mục đích: giúp người đọc, người nghe
nhận thức đúng, hiểu đúng, đủ vấn đề.

Cách thức

Trình bày từng bộ phận,
phương diện của vấn đề
để chỉ ra nội dung của
sự việc, hiện tượng.

Vai trò

Giúp ta hiểu vấn đề cụ
thể, chi tiết qua nhiều khía
cạnh, nhiều góc độ, nhiều
bình diện khác nhau. Từ
đó, thấy được nội dung, ý
nghĩa của vấn đề.

Khái quát rút
ra cái chung từ
những
điều
phân tích.
Giúp ta khái
quát,
nâng
cao vấn đề.

LẬP LUẬN TRONG VĂN NGHỊ LUẬN
Phép

Phép

Phép

lập luận
giải thích

lập luận
chứng minh

phân tích và
tổng hợp

Hướng dẫn học ở nhà
1. Học bài:

- Học bài: Nhớ phép lập luận phân tích và phép tổng
hợp
- Làm các bài tập 3.
2. Soạn bài:

- Chuẩn bị bài: Luyện tập phép phân tích và tổng hợp.

•