Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
Kiến thức cơ bản
I. Tìm hiểu phép lập luận phân tích và tổng hợp
> Cách lập luận của phân tích, tổng hợp
-> Sử dụng phân tích và tổng hợp trong viết văn nghị luận
-> Vị trí của phép phân tích và phép tổng hợp trong bài văn
II. Vận dụng
Biên soạn và thực hiện: Ninh Thị Loan, THCS Cẩm Phúc

Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
I. Tìm hiểu phép lập luận phân tích và tổng hợp
1. Ví dụ: Văn bản Trang phục
TRANG PHỤC
Không kể trên đường tuần tra, nơi rừng rậm hay suối sâu,…phải cởi giày ra đi chân đất, thông thường trong doanh trại hay nơi công cộng, có lẽ không ai mặc quần áo chỉnh tề mà lại đi chân đất, hoặc đi giày có bít tất đầy đủ nhưng phanh hết cúc áo, lộ cả da thịt ra trước mặt mọi người.
Người ta nói: “Ăn cho mình, mặc cho người”, có lẽ nhiều phần đúng. Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy xoè váy ngắn, không mắt xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng chân móng tay. Anh thanh niên đi tát nước hay câu cá ngoài cánh đồng vắng chắc không chải đầu mượt bằng sáp thơm, áo sơ-mi là phẳng tắp … Trang phục không có pháp luật nào can thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải tuân thủ, đó là văn hoá xã hội. Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ nhem, chân tay lấm bùn. Đi dự đám tang không được mặc áo quần lòe loẹt, nói cười oang oang.
Người xưa đã dạy: “Y phục xứng kì đức”. Ăn mặc ra sao cũng phải phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình và hoàn cảnh chung nơi công cộng hay toàn xã hội. Dù mặc đẹp đến đâu, sang đến đâu mà không phù hợp thì cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ, làm mình tự xấu đi mà thôi. Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi với cái giản dị, nhất là phù hợp với môi trường. Người có văn hoá, biết ứng xử chính là người biết tự hoà mình vào cộng đồng như thế, không kể hình thức còn phải đi với nội dung, tức là con người phải có trình độ, có hiểu biết. Một nhà văn đã nói: “Nếu có cô gái khen tôi chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi có bộ óc thông minh thì tôi chẳng có gì đáng hãnh diện”. Chí lí thay!
Thế mới biết, trang phục hợp văn hoá, hợp đạo đức, hợp môi trường mới là trang phục đẹp.
(Theo Băng Sơn, Giao tiếp đời thường)
2. Nhận xét:
- Kiểu văn bản: Nghị luận.
- Vấn đề nghị luận: Trang phục có văn hoá phù hợp với đạo đức, môi trường.
- Bố cục: 3 phần
+ Mở bài: Đoạn 1; Thân bài: Đoạn 2,3; Kết bài đoạn 4
VĂN BẢN TRANG PHỤC
Không kể trên đường tuần tra, nơi rừng rậm hay suối sâu,…phải cởi giày ra đi chân đất, thông thường trong doanh trại hay nơi công cộng, có lẽ không ai mặc quần áo chỉnh tề mà lại đi chân đất, hoặc đi giày có bít tất đầy đủ nhưng phanh hết cúc áo, lộ cả da thịt ra trước mặt mọi người.
Người ta nói: “Ăn cho mình, mặc cho người”, có lẽ nhiều phần đúng. Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy xoè váy ngắn, không mắt xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng chân móng tay. Anh thanh niên đi tát nước hay câu cá ngoài cánh đồng vắng chắc không chải đầu mượt bằng sáp thơm, áo sơ-mi là phẳng tắp … Trang phục không có pháp luật nào can thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải tuân thủ, đó là văn hoá xã hội. Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ nhem, chân tay lấm bùn. Đi dự đám tang không được mặc áo quần lòe loẹt, nói cười oang oang.
Người xưa đã dạy: “Y phục xứng kì đức”. Ăn mặc ra sao cũng phải phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình và hoàn cảnh chung nơi công cộng hay toàn xã hội. Dù mặc đẹp đến đâu, sang đến đâu mà không phù hợp thì cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ, làm mình tự xấu đi mà thôi. Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi với cái giản dị, nhất là phù hợp với môi trường. Người có văn hoá, biết ứng xử chính là người biết tự hoà mình vào cộng đồng như thế, không kể hình thức còn phải đi với nội dung, tức là con người phải có trình độ, có hiểu biết. Một nhà văn đã nói: “Nếu có cô gái khen tôi chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi có bộ óc thông minh thì tôi chẳng có gì đáng hãnh diện”. Chí lí thay!
Thế mới biết, trang phục hợp văn hoá, hợp đạo đức, hợp môi trường mới là trang phục đẹp.
(Theo Băng Sơn, Giao tiếp đời thường)
MỞ BÀI (Đoạn 1)-Nêu vấn đề
THÂN BÀI (Đoạn 2,3)
Phân tích vấn đề
KẾT BÀI (Đoạn 4)
Khẳng định vấn đề
Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
I. Tìm hiểu phép lập luận phân tích và tổng hợp
1. Ví dụ: Văn bản Trang phục
2. Nhận xét:
- Kiểu văn bản: Nghị luận.
- Vấn đề nghị luận: Trang phục có văn hoá phù hợp với đạo đức, môi trường.
- Bố cục: 3 phần
+ Mở bài: Đoạn 1; Thân bài: Đoạn 2,3; Kết bài đoạn 4
- Cách phập luận trong từng phần bài văn
Không kể trên đường tuần tra, nơi rừng rậm hay suối sâu,...phải cởi giày ra đi chân đất, thông thường trong doanh trại hay nơi công cộng, có lẽ không ai mặc áo quần chỉnh tề mà lại đi chân đất, hoặc đi giày có bít tất đầy đủ nhưng phanh hết cúc áo, lộ cả da thịt trước mặt mọi người.
Đoạn văn 1: Mở bài
Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn
Ở đoạn mở đầu, bài viết nêu ra một loạt dẫn chứng về cách ăn mặc để rút ra nhận xét về vấn đề trang phục đẹp và văn hoá.
Vậy có mấy nhận xét về trang phục đẹp
Hai nhận xét - luận điểm chính trong văn bản là:
- Vấn đề văn hoá trong trang phục.
- Vấn đề các quy tắc bất thành văn buộc mọi người tuân theo.
Tác giả đã dùng phép lập luận nào để rút ra hai luận điểm trên
=> Hãy tìm hiểu cách lập luận trong từng đoạn phần thân bài
Phần than bài: Đoạn văn 2,3:
(2) Người ta nói: “Ăn cho mình, mặc cho người”, có lẽ nhiều phần đúng. Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy xoè váy ngắn, không mắt xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng chân móng tay. Anh thanh niên đi tát nước hay câu cá ngoài cánh đồng vắng chắc không chải đầu mượt bằng sáp thơm, áo sơ-mi là phẳng tắp … Trang phục không có pháp luật nào can thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải tuân thủ, đó là văn hoá xã hội. Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ nhem, chân tay lấm bùn. Đi dự đám tang không được mặc áo quần lòe loẹt, nói cười oang oang.
(3)Người xưa đã dạy: “Y phục xứng kì đức”. Ăn mặc ra sao cũng phải phù hợp với hoàn cảnh riêng của mình và hoàn cảnh chung nơi công cộng hay toàn xã hội. Dù mặc đẹp đến đâu, sang đến đâu mà không phù hợp thì cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ, làm mình tự xấu đi mà thôi. Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi với cái giản dị, nhất là phù hợp với môi trường. Người có văn hoá, biết ứng xử chính là người biết tự hoà mình vào cộng đồng như thế, không kể hình thức còn phải đi với nội dung, tức là con người phải có trình độ, có hiểu biết. Một nhà văn đã nói: “Nếu có cô gái khen tôi chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi có bộ óc thông minh thì tôi chẳng có gì đáng hãnh diện”. Chí lí thay
Đoạn văn 2
Người ta nói: “Ăn cho mình, mặc cho người”, có lẽ nhiều phần đúng. Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy xoè váy ngắn, không mắt xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng chân móng tay. Anh thanh niên đi tát nước hay câu cá ngoài cánh đồng vắng chắc không chải đầu mượt bằng sáp thơm, áo sơ-mi là phẳng tắp … Trang phục không có pháp luật nào can thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải tuân thủ, đó là văn hoá xã hội. Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ nhem, chân tay lấm bùn. Đi dự đám tang không được mặc áo quần lòe loẹt, nói cười oang oang.
Muốn làm sáng tỏ luận điểm chính ở đoạn 2, tác giả đưa ra lí lẽ, dẫn chứng gì và lập luận ra sao?
Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn
Cách lập luận đoạn văn 2
Luận điểm 1:

Ăn cho
mình,
mặc cho
người
Dẫn chứng:
- Cô gái một mình trong hang sâu chắc không váy xoè váy ngắn, không mắt xanh môi đỏ, không tô đỏ chót móng chân móng tay.
Anh thanh niên đi tát nước hay câu cá ngoài cánh đồng vắng chắc không chải đầu mượt bằng sáp thơm, áo sơ-mi là phẳng tắp.
Đi đám cưới không thể lôi thôi lếch thếch, mặt nhọ nhem, chân tay lấm bùn.
- Đi dự đám tang không được mặc áo quần lòe loẹt, nói cười oang oang.
Lí lẽ
-Trang phục không có pháp luật nào can thiệp, nhưng có những quy tắc ngầm phải tuân thủ, đó là văn hoá xã hội.
Phép lập luận chứng minh + từ phủ định, giả thiết.
Đoạn văn 3
Người xưa đã dạy: “Y phục xứng kì đức”. Ăn mặc ra sao cũng
phải phù hợp với hoàncảnh riêng của mình và hoàn cảnhchung
nơi công cộng hay toàn xã hội. Dù mặc đẹp đến đâu,sang đến
đâu mà không phù hợp thì cũng chỉ làm trò cười cho thiên hạ,
làm mình tự xấu đi mà thôi. Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi
Với cái giản dị, nhất là phù hợp với môi trường. Người có văn
hoá, biết ứng xử chính là người biết tựhoà mình vào cộng đồng
như thế, không kểhình thức còn phải đi vớinội dung, tức là con
người phải có trình độ, có hiểu biết. Một nhà văn đã nói: “Nếu
có cô gái khen tôi chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi có
bộ óc thông minh thì tôi chẳng có gì đáng hãnh diện”.
Chí lí thay !
Muốn làm sáng tỏ luận điểm chính của đoạn 3, tác giả đã đưa ra lí lẽ, dẫn chứng gì và lập luận ra sao?
Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn
Đoạn văn 3:
Luận
Điểm 2

Y phục
xứng
kì
đức
Lí lẽ
Dẫn chứng
Ăn mặc ra sao cũng phải phù hợp với
hoàn cảnh riêng của mình và hoàn cảnh
chung nơi công cộng hay toàn xã hội.
Dù mặc đẹp đến đâu, sang đến đâu mà
không phù hợp thì cũng chỉ làm trò cười
cho thiên hạ, làm mình tự xấu đi mà thôi.
Xưa nay, cái đẹp bao giờ cũng đi với cái
giản dị, nhất là phù hợp với môi trường.
Người có văn hoá, biết ứng xử chính là
người biết tự hoà mình vào cộng đồng
Như thế, không kể hình thức còn phải đi
Với nội dung tức là con người phải có trình
độ, có hiểu biết.
Một nhà văn đã nói: “Nếu có cô gái khen tôi
chỉ vì bộ quần áo đẹp mà không khen tôi
có bộ óc thông minh thì tôi chẳng có gì
đáng hãnh diện”.
Lí lẽ
Lí lẽ
Phép lập luận giải thích + so sánh, đối chiếu
Đoạn 4 : Kết bài
Thế mới biết, trang phục hợp văn hóa, hợp đạo đức, hợp môi trường mới là trang phục đẹp.
Khái quát, chốt lại vấn đề, rút ra cái chung từ những điều phân tích trên. – Tổng hợp lại vấn đề
- Vị trí: Cuối đoạn văn, cuối một phần văn bản, cuối văn bản.
Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn
2. Nhận xét
- Cách phập luận trong từng phần bài văn
Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
3. Kết luận
* Phép phân tích: Phân tích là phép lập luận trình bày từng bộ phận,phương diện của một vấn đề để nhằm chỉ ra nội dung của sự vật, hiện tượng. Để phân tích nội dung của sự vật, hiện tượng, người ta có thể vận dụng các biện pháp nêu giả thiết, so sánh, đối chiếu, … và cả phép lập luận giải thích,chứng minh (Thường dùng trong các đọn than bài)
* Phép tổng hợp; Tổng hợp là phép lập luận rút ra cái chung từ những điều đã phân tích. Không có phân tích thì không có tổng hợp. Lập luận tổng hợp thường đặt ở cuối đoạn (Phần đánh giá) hay cuối bài (Kết luận), ở phần kết luận của một phần hoặc toàn bộ văn bản.
* Ghi nhớ: SGK
Ghi nhớ
Để làm rõ ý nghĩa của một sự vật, hiện tượng nào đó, người ta thường dùng phép phân tích và tổng hợp.
Phân tích là phép lập luận trình bày từng bộ phận, phương diện của một vấn đề nhằm chỉ ra nội dung của sự vật, hiện tượng. Để phân tích nội dung của sự vật, hiện tượng người ta có thể vận dụng các biện pháp nêu giả thiết, so sánh, đối chiếu, … và phép lập lụân giải thích, chứng minh.
Tổng hợp là phép lập luận rút ra cái chung từ những điều đã phân tích. Không có phân tích thì không có tổng hợp. Lập luận tổng hợp thường đặt ở cuối đoạn hay cuối bài, ở phần kết luận của một phần hoặc toàn bộ văn bản.
Bài tập 1: Trong đoan văn sau Chu Quang Tiềm đã phân tích như thế nào để làm sáng tỏ luận điểm: “Học vấn không chỉ là chuyện đọc sách, nhưng đọc sách vẫn là một con đường quan trọng của học vấn”?
“Học vấn không chỉ là chuyện đọc sách, nhưng đọc sách vẫn là một con đường quan trọng của học vấn. Bởi vì học vấn không chỉ là việc cá nhân, mà là việc của toàn nhân loại. Mỗi loại học vấn đến giai đoạn hôm nay đều là thành quả của toàn nhân loại nhờ biết phân công, cố gắng tích luỹ ngày đêm mà có. Các thành quả đó sở dĩ không bị vùi lấp đi, đều là do sách vở ghi chép, lưu truyền lại. Sách là kho tàng quý báu cất giữ di sản tinh thần nhân loại, cũng có thể nói đó là những cột mốc trên con đường tiến hoá học thuật của nhân loại. Nếu chúng ta mong tiến lên từ văn hoá, học thuật của giai đoạn này, thì nhất định phải lấy thành quả nhân loại đã đạt được trong quá khứ làm điểm xuất phát. Nếu xoá bỏ hết các thành quả nhân loại đã đạt được trong quá khứ, thì chưa biết chừng chúng ta đã lùi điểm xuất phát về đến mấy trăm năm, thậm chí là mấy nghìn năm trước. Lúc đó, dù có tiến lên cũng chỉ là đi giật lùi, làm kẻ lạc hậu.”
Tiết 95 – Tạp làm văn PHÉP PHÂN TÍCH TỔNG HỢP
II. Luỵện tập
* Các luận cứ:
Học vấn là của nhân loại.
Học vấn của nhân loại là do sách lưu truyền lại.
Sách là kho tàng quý báu tích luỹ mọi thành tựu mà loài người đã tìm được qua từng thời đại.
Nếu chúng ta mong muốn tiến lên từ văn hoá thì phải lấy thành quả đã đạt được trong quá khứ làm điểm xuất phát.
Nếu chúng ta xoá bỏ hết các thành quả nhân loại đã đạt được trong quá khứ thì chúng ta đã lùi điểm xuất phát đến mấy nghìn năm.
* Luận điểm:
Học vấn không chỉ là chuyện đọc sách, nhưng đọc sách vẫn là một con đường quan trọng của học vấn.
Tác giả nêu ra luận cứ làm rõ cho luận điểm
dùng giả thiết để phân tích làm sáng rõ cho luận điểm.
Phép phân tích được thực hiện bằng cách : nêu luận điểm-> Nêu luận cứ-> dùng giả thiết để để phân tích làm sáng tỏ
Neu luận điểm làm tiền đề cho lập luận
Lí do phải chọn sách để đọc
Sách nhiều khiến người ta không chuyên sâu, đọc sách theo kiểu liếc qua, tuy rất nhiều nhưng đọng lại thì rất ít. Từ đó nảy sinh thói hư danh, nông cạn.
Sách nhiều dễ khiến người đọc lạc hướng. Đọc tham nhiều mà không vụ thực chất thì sẽ lãng phí thời gian và sức lực bởi những cuốn sách vô bổ, bỏ lỡ những cuốn sách quan trọng, cơ bản.
Bài tập 2:
BÀI TẬP VẬN DỤNG
Từ những lí do phải chọn sách trên, em hãy viết phần tổng hợp cho vấn đề đã nêu?
So sánh sự giống và khác nhau giữa phép phân tích và phép tổng hợp:
Mục đích: giúp người đọc, người nghe nhận thức đúng, hiểu đúng, đủ vấn đề.
Trình bày từng bộ phận, phương diện của vấn đề để chỉ ra nội dung của sự việc, hiện tượng.
Khái quát rút ra cái chung từ những điều phân tích.
Giúp ta hiểu vấn đề cụ thể, chi tiết qua nhiều khía cạnh, nhiều góc độ, nhiều bình diện khác nhau. Từ đó, thấy được nội dung, ý nghĩa của vấn đề.
Giúp ta khái quát, nâng cao vấn đề.
LẬP LUẬN TRONG VĂN NGHỊ LUẬN
Phép
lập luận giải thích
Phép
lập luận chứng minh
Phép
phân tích và tổng hợp
Hướng dẫn học ở nhà
- Học bài: Nhớ phép lập luận phân tích và phép tổng hợp
- Làm các bài tập 3.
1. Học bài:
2. Soạn bài:
- Chuẩn bị bài: Luyện tập phép phân tích và tổng hợp.