CHỦ ĐỀ 8.
CẢM ỨNG Ở SINH VẬT VÀ
TẬP TÍNH Ở ĐỘNG VẬT

Theo em điều gì sẽ Lá
xảycây
ra khi
chạm vào cây trinh nữ?
sẽ tay
cụptalại.

Vậy đây là hiện tượng gì? Hiện tượng này có ý nghĩa như
thế nào đối với sinh vật ?

Tiết 44 + 45

Bài 32

CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

HS quan sát hình ảnh và trả
lời câu hỏi: Rễ của cây
hướng dương hướng về
nguồn nước, còn hoa của nó
luôn hướng về phía Mặt
trời. Hãy giải thích hiện
tượng đó?
Hiện tượng hoa hướng dương
hướng về phía Mặt Trời và rễ cây
hướng về nơi có nguồn nước.

+ Rễ cây hướng dương hướng về nguồn nước và phân bón để lấy chất
dinh dưỡng.
+ Hoa hướng dương luôn hướng về phía mặt trời chủ yếu do nhịp sinh học
bên trong. Chuyển động hàng ngày không chỉ giúp cải thiện kích thước lá
mà còn khiến những cây hoa hướng dương trở nên thu hút côn trùng hỗ trợ
thụ phấn hơn. Vào lúc khởi đầu ngày mới, hoa hướng dương "nhìn" về
phía Mặt Trời ở hướng đông. Trong suốt một ngày, nó sẽ liên tục xoay
theo hướng di chuyển của Mặt Trời để luôn "nhìn" vào đó cho tới khi kết
thúc ở hướng tây. Vào ban đêm, nó lại quay trở lại hướng đông để bắt đầu
theo dấu Mặt Trời vào ngày hôm sau.

BÀI 32 CẢM ỨNG Ở SINH VẬT
MỤC TIÊU BÀI HỌC:
- Phát biểu được khái niệm cảm ứng ở sinh vật. Lấy được
ví dụ về các hiện tượng cảm ứng ở thực vật và động vật.
- Nêu được vai trò của cảm ứng đối với sinh vật.
- Trình bày được cách làm thí nghiệm chứng minh tính cảm
ứng ở thực vật (ví dụ)
- Vận dụng được các kiến thức cảm ứng ở thực vật vào giải
thích một số hiện tượng trong thực tiễn.
6

BÀI 32 CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

NỘI DUNG BÀI HỌC:
1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG
THỰC TIỄN

7

Kích thích

Hình: Lá cây xấu hổ

Hình: Lá cây xấu hổ khép lại
khi chạm tay vào

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT
Tìm hiểu khái niệm cảm ứng ở sinh vật

Hãy cho biết phản ứng của lá cây xấu hổ và giun đất có ý nghĩa gì?

Tìm hiểu khái niệm cảm ứng ở sinh vật

Hình 32.1. Lá cây xấu hổ khép lại
khi chạm tay vào

Hình 32.2. Dùng đầu đũa chạm nhẹ vào
bất kì vị trí nào trên thân con giun đất

Tại sao khi đụng vào cây trinh nữ thì lá cây gập lại?

+ Giun đất có thể cảm nhận
và phản ứng lại khi bị kim
châm là do có sự điều khiển
của hệ thần kinh (dạng chuỗi
hạch).

Hình 32.2. Dùng đầu đũa chạm nhẹ vào
bất kì vị trí nào trên thân con giun đất

1. KHÁI QUÁT VỀ CẢM ỨNG Ở SINH VẬT

Cảm ứng ở sinh vật là khả năng tiếp nhận kích
thích và phản ứng lại các kích thích từ môi trường
bên trong và bên ngoài cơ thể.

Tìm hiểu vai trò của cảm ứng đối với sinh vật

a) Ngọn cây phát triển về nơi có nguồn sáng

Nhận xét nơi để của 3 chậu cây dưới đây có gì khác nhau?

b) Rễ cây phát triển về nơi có nguồn nước

c) Rễ cây hướng đất dương và chồi cây hướng
đất âm

c) Rễ cây hướng đất dương và chồi cây hướng
đất âm

d) Tua quấn của cây thân leo cuốn vào thân cây gỗ ở gần nó

Tìm hiểu vai trò của cảm ứng đối với sinh vật
HS thảo luận theo cặp đôi, quan sát Hình 32.3 và hoàn thành
bảng theo mẫu sau:
Hiện tượng cảm ứng ở thực vật

Tác nhân
gây ra

Ý nghĩa

Ngọn cây mọc hướng về nơi có nguồn ánh sáng

?

?

Rễ cây hướng đất dương và chồi hướng đất âm

?

?

Tua cuốn của thân cây leo cuốn vào giá thể
(giàn, cọc)

?

?

Tìm hiểu vai trò của cảm ứng đối với sinh vật
Hiện tượng cảm ứng ở thực vật
Ngọn cây mọc hướng về nơi có
nguồn ánh sáng

Tác nhân gây ra

Ánh sáng

Rễ cây hướng đất dương và chồi Đất, ánh sáng,
hướng đất âm
nguồn nước
Tua cuốn của thân cây leo cuốn
vào giá thể (giàn, cọc)

Ánh sáng

Ý nghĩa

Thuận lợi cho quá trình quang
hợp
Rễ cây hút nước, chất dinh
dưỡng cần thiết cho sự sống
của tế bào
Rễ cây cố định, nhánh bám
vững, cây vươn dài hơn, cho
hoa kết trái.

- Cảm ứng là đặc trưng của cơ thể sống, giúp
sinh vật thích nghi với môi trường để tồn tại và
phát triển.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực
vật

A

Hình 32.4. Minh hoạ bước 1

Hình 32.5. Minh hoạ bước 2

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực
vật
Thí nghiệm 1: Chứng minh tính hướng sáng
GV hướng dẫn HS chuẩn bị:
+ Dụng cụ: cốc để trồng cây, hộp bìa carton có đục lỗ và có nắp mở để quan
sát.
+ Hóa chất: nước.
+ Mẫu vật: Hạt đỗ/ ngô, lạc nảy mầm, đất ẩm.
- GV chia HS thành các nhóm, yêu cầu HS tiến hành thí nghiệm theo các bước
SGK tr.147.  
- GV yêu cầu HS trả lời câu hỏi: Tại sao ở bước 2 phải đặt cốc trồng cây trong
hộp các-tông kín có đục lỗ?
- GV yêu cầu HS dự đoán kết quả thí nghiệm sau 2 tuần.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật
Thí nghiệm 1: Chứng minh tính hướng sáng
Tiến hành thí nghiệm theo các bước:
+ Bước 1: Trồng vài hạt đỗ/lạc/ngô đang nảy mầm vào 2 cốc chứa đất ẩm A, B.
+ Bước 2: Đặt cốc A vào hộp bìa carton có khoét lỗ để ánh sáng lọt qua, cốc B để bên
ngoài trong điều kiện thường.
+ Bước 3: Đặt cả hộp giấy bìa carton chứa cốc trồng cây và cốc còn lại ở nơi có ánh
sáng, tưới nước để giữ ẩm cho đất.
+ Bước 4: Theo dõi và ghi chép lại hiện tượng thay đổi tư thế phát triển của cây trong
hai cốc sau 2 tuần.
Ở bước 2, phải đặt cốc trồng cây trong hộp carton kín có đục lỗ vì khi đục lỗ
thoát nước dưới đáy thùng xốp sẽ tạo ra các lỗ hổng, giúp thoát nước tốt, thoáng
khí.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực
vật
 Thí nghiệm 2: Chứng minh tính hướng nước
- GV hướng dẫn HS chuẩn bị:
+ Dụng cụ: khay đục lỗ nhỏ, giấy ăn.
+ Hóa chất: nước
+ Mẫu vật: hạt đỗ/ngô/lạc mùn cưa.
- GV chia HS thành các nhóm, yêu cầu HS tiến hành thí nghiệm
theo các bước SGK tr.147.
- GV yêu cầu HS dự đoán kết quả thí nghiệm sau 2 tuần.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật
Thí nghiệm 2: Chứng minh tính hướng nước
- Tiến hành thí nghiệm theo các bước:
+ Bước 1: Trải đều một lớp giấy ăn mỏng vào trong hai khay có đục lỗ.
+ Bước 2: Rải mùn cưa ẩm đều khắp mặt các khay thành một lớp khoảng 1cm.
+ Bước 3:
- Khay 1: trồng 1 số hạt đỗ đang nảy mầm vào một phía của khay và tưới nước phía đối diện.
- Khay 2: trồng một số hạt đỗ đang nảy mầm vào đều mặt khay vào nước tưới.
+ Bước 4:
- Khay 1: treo khay nghiêng 1 góc 45°, sao cho các hạt đỗ ở phía trên.
- Khay 2: để khay theo mặt phẳng nằm ngang và tưới nước đều đặn.
+ Bước 5: theo dõi và ghi chép lại sự khác nhau về chiều phát triển của rễ giữa các cây trong
khay 1 và khay 2 sau 2 tuần.

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật

a/

c/
b/

Hình 32.6. Các bước thực hiện thí nghiệm chứng minh
tính hướng tiếp xúc của cây

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT
Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật

 Thí nghiệm 3: Chứng minh hướng tiếp xúc
- GV hướng dẫn HS chuẩn bị:
+ Dụng cụ: chậu để trồng cây, giá thể (cành cây khô, cọc gỗ, lưới thép).
+ Hóa chất: nước
+ Mẫu vật: cây thân leo (đậu cô ve, bầu bí, mướp) đang sinh trưởng, đất
ẩm.
- GV chia HS thành các nhóm, yêu cầu HS tiến hành thí nghiệm theo
các bước SGK tr.148.

- HS trả lời câu hỏi: Hãy kể tên một số thực vật có tính hướng
tiếp xúc mà em biết?

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

Tìm hiểu các thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của thực vật
Thí nghiệm 3: Chứng minh hướng tiếp xúc
- Tiến hành thí nghiệm theo các bước:
+ Bước 1: Trồng ba cây thân leo (mướp, bí, bầu) vào ba chậu chứa
đất ẩm.
+ Bước 2: Cắm sát bên mỗi cây một giá thể.
+ Bước 3: Đặt chậu cây nơi có đủ ánh sáng và tưới nước hằng ngày.
+ Bước 4: Theo dõi và ghi chép hiện tượng xảy ra của các cây này
sau 1 tuần, 2 tuần, 3 tuần.
- Một số thực vật có tính hướng tiếp xúc: mướp, bầu, bí, dưa leo,
nho, đậu ván, đậu cô ve, cây củ từ…

2. CẢM ỨNG Ở THỰC VẬT

- Cảm ứng ở thực vật là khả năng tiếp nhận và phản
ứng lại các kích thích từ môi trường thông qua vận
động của các cơ quan.
- Các hình thức của cảm ứng ở thực vật bao gồm
tính hướng sáng, tính hướng nước, tính hướng tiếp xúc,
tính hướng hóa, hướng đất,…

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT TRONG
THỰC TIỄN

Tìm hiểu ứng dụng cảm ứng trong thực tiễn
Con người đã vận dụng hiện tượng cảm ứng của thực vật
(hướng sáng, hướng nước,…) vào thực tiễn giúp nâng cao
năng suất và chất lượng sản phẩm cây trồng.
Liệt kê một số ví dụ ứng dụng cảm ứng trong trồng trọt.
Giải thích cơ sở của việc ứng dụng đó?

Tìm hiểu ứng dụng cảm ứng trong thực tiễn
- Một số ví dụ ứng dụng cảm ứng trong trồng trọt:
+ Ứng dụng tính hướng sáng của thực vật để tạo hình cây bon sai,
trồng xen canh các cây ưa sáng và ưa bóng để tận dụng triệt để
nguồn ánh sáng.
+ Ứng dụng tính hướng nước để trồng cây thủy sinh, cây gần bờ ao,
mương nước.
+ Ứng dụng tính hướng tiếp xúc để làm giàn cho các cây leo như:
bầu, bí, mướp.

Tìm hiểu ứng dụng cảm ứng trong thực tiễn

Hình 32.7. Cây bon sai phát triển
về phía nhiều ánh sáng

Hình 32.9. Ứng dụng làm giàn cho
cây leo

Hình 32.8. Ứng dụng trồng rau
thuỷ canh

Hình 32.10. Hiện tượng bắt mồi ở
cây gọng vó

Đây có phải hiện tượng cảm ứng ở thực vật không?

Hiện tượng bắt mồi ở cây gọng
vó là một hiện tượng cảm
ứng thực vật.
Khi mồi (côn trùng) tiếp xúc với
lá cây gọng vó, con vật sẽ bị dính
vào lớp keo dính do cây tiết
ra và cuống lá sẽ quấn dẫn lại ôm
trọn con mồi.

Hình 32.10. Hiện tượng bắt
mồi ở cây gọng vó

 - Hiện tượng bắt mồi của cây gọng vó là hiện tượng cảm ứng ở thực vật, kết
hợp của tính hướng tiếp xúc và tính hướng hoá.
+ Hướng tiếp xúc: Các lông tuyến của cây gọng vó phản ứng đối với sự tiếp
xúc với con mồi bằng sự uốn cong và bài tiết ra enzim prôtêaza. Đầu tận
cùng của lông là nơi tiếp nhận kích thích. Sau đó, kích thích lan truyền theo
tế bào chất xuống các tế bào phía dưới. Tốc độ lan truyền kích thích từ khi
tiếp xúc đến khi xuất hiện phản ứng trả lời là khoảng 20 mm/giây.
+ Hướng hoá: Sự uốn cong để phản ứng đối với kích thích hoá học còn mạnh
hơn kích thích cơ học. Đầu lông tuyến có chức năng tiếp nhận kích thích hoá
học. Sau khi tiếp nhận kích thích hoá học, lông tuyến gập lại để giữ con mồi,
đồng thời tiết ra dịch tiêu hoá con mồi. Các tế bào thụ thể của lông tuyến
nhạy cảm cao nhất đối với các hợp chất chứa nitơ.

3. ỨNG DỤNG CẢM ỨNG CỦA THỰC VẬT
TRONG THỰC TIỄN

Dựa vào khả năng cảm ứng của thực vật, người ta
tác động làm thay đổi môi trường sống nhằm nâng
cao năng suất và chất lượng sản phẩm cây trồng.

Hình 1

Hình 5

Hình 2

Hình 3

Hình 6
Hình 7
Một vài cảm ứng ở thực vật thường gặp

1

2

Ứng động không sinh trưởng

Hướng trọng lực
3

4

Hướng nước

Ứng động không sinh trưởng

Một vài cảm ứng ở thực vật thường gặp

5

6

Hướng tiếp xúc

Ứng động không sinh trưởng
8

7

Ứng động sinh trưởng

Hướng sáng

Một vài cảm ứng ở thực vật thường gặp

Trời trở lạnh

Chim Sẻ xù lông giúp giữ ấm cơ
thể

Khi trời nóng

Chó thè lưỡi để làm mát cơ thể

Một vài cảm ứng ở động vật thường gặp

? So sánh cách biểu hiện và tốc độ cảm ứng ở hai phản ứng trên?

Thực vật hướng sáng

Chạm vào vật nóng, vật nhọn.

Cảm ứng ở động vật có gì khác với cảm ứng
ở thực vật?
Thực vật

- Phản

ứng chậm
- Khó nhận thấy
- Hình thức kém đa dạng, điều
chỉnh bởi hoocmon

Động vật

- Phản ứng nhanh
- Dễ nhận thấy
- Hình thức đa dạng, phụ thuộc vào
tổ chức thần kinh.

LUYỆN TẬP
Câu 1: Chọn từ/cụm từ thích hợp điền vào chỗ chấm
a/ Cảm ứng là khả năng tiếp nhận và (1)... lại các kích thích từ
môi trường (2)... và môi trường bên ngoài của (3)....sinh vật.
b/ Cảm ứng là đặc trưng của (1)..., giúp sinh vật thích nghi với
môi trường để (2)... và (3)...

LUYỆN TẬP
Câu 1: Chọn từ/cụm từ thích hợp điền vào chỗ chấm
ứng
a/ Cảm ứng là khả năng tiếp nhận và phản
……..........lại
các kích
trong
thích từ môi trường bên
…………….và
môi trường bên ngoài của
cơ thể
cơ thể sống
……….. sinh vật.
phát triển
b/ Cảm ứng là đặc trưng
giúp sinh vật thích nghi
tồn tại …………….
với môi trường để ………… và…………..

LUYỆN TẬP
Khoanh tròn vào đáp án đúng nhất
Câu 2: Phát biểu nào sau đây đúng khi nói về đặc điểm cảm
ứng ở thực vật?
A. Xảy ra nhanh, dễ nhận thấy.
B. Xảy ra chậm, khó nhận thấy.
C. Xảy ra nhanh, khó nhận thấy.
D. Xảy ra chậm, dễ nhận thấy.