BÀI 5
CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC
VÀ NƯỚC

NG

A

SINH HỌC

LỚP
12
10

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I.
Em hãy quan sát các hiện tượng dưới đây và nêu nguyên nhân gây nên các
hiện tượng ở các hình tương ứng?

Hình 1

Hình 2

Hình 3

SINH HỌC

LỚP
12
11
10

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I.

Hình 1

Hình 2

Hình 1: Hiện tượng khô da do thiếu nước
Hình 2: Hiện tượng cây khô cháy do nắng gắt và hạn hán.
Hình 3: Các bệnh trên cây, lá cây do thiếu các chất sinh dưỡng.

Hình 3

SINH HỌC

LỚP
12
10
11

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I.
Cơ thể các sinh vật sống
đều cần cung cấp một lượng
nhất định nước và các chất
dinh dưỡng để duy trì hoạt
động của các mô, tế bào, cơ
quan, hệ cơ quan,… nếu
thiếu chất dinh dưỡng, các
bộ phận sẽ hoạt động kém
hiệu quả, đồng thời, cơ thể
sẽ có các phản ứng khác
nhau, biểu hiện ra bên ngoài

LỚP

SINH HỌC

10
12

CHƯƠNG 5: THÀNH PHẦN HÓA HỌC CỦA TẾ BÀO

Bài 5: CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC
SỐ TIẾT: 1

NỘI DUNG CHÍNH

I. CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC
II. NƯỚC VÀ VAI TRÒ SINH HỌC CỦA NƯỚC

SINH HỌC

LỚP
11
12
10

BÀI 27

CƠ THỂ SINH VẬT LÀ MỘT HỆ THỐNG MỞ VÀ TỰ ĐIỀU CHỈNH

YÊU CẦU CẦN ĐẠT
- Liệt kê được một số nguyên tố hoá học chính có trong tế bào (C, H, O, N, S, P).
- Nêu được vai trò của các nguyên tố vi lượng, đa lượng trong tế bào.
- Nêu được vai trò quan trọng của nguyên tố carbon trong tế bào.
- Trình bày được đặc điểm cấu tạo phân tử nước quy định tính chất sinh học,
hoá học và sinh học của nước, từ đó quy định vai trò sinh học của nước trong tế
bào.

HÁ

B

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

HOẠT ĐỘNG 2.1: CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC CÓ TRONG TẾ BÀO

Quan sát hình 5.1 về tỉ lệ % khối lượng
các nguyên tố trong cơ thể người và trả
lời các câu hỏi sau:
1. Hiện nay, có những nguyên tố nào
được tìm thấy trong cơ thể sinh vật?
2. Kể tên các nguyên tố chiếm tỉ lệ lớn
trong cơ thể người.

SINH HỌC

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I. CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC
I.
1. Các nguyên tố hóa học có trong tế
bào
- Có khoảng 25 nguyên tố hóa học cấu
tạo nên cơ thể sống.
- Mỗi nguyên tố chiếm tỉ lệ khác nhau,
trong đó C, H, O,N chiếm khoảng 96,3 %
khối lượng chất khô của tế bào.
- Dựa vào tỉ lệ có trong cơ thể, các
nguyên tố được chia thành 2 loại:
+ Nguyên tố đa lượng
+ Nguyên tố vi lượng

SINH HỌC

LỚP
10
12

2. Vai trò của nguyên tố Carbon

I.
- Cấu tạo: Nguyên tử carbon có 4
electron ở lớp ngoài cùng nên
có thể cho đi hoặc thu về 4
electron để có đủ 8 electron ở
lớp ngoài cùng.
- Vai trò: Nhờ đặc điểm cấu tạo,
carbon có thể liên kết với chính
nó hoặc các nguyên tử khác (H,
O, N, P, S) để hình thành các
mạch carbon  với cấu trúc khác
nhau, là cơ sở hình thành vô số
hợp chất hữu cơ.

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I. CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I. CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC

NHIỆM VỤ HỌC TẬP
NHÓM 1,3
Nguyên tố đa lượng
+ Thiếu Mg sẽ ảnh hưởng như thế
nào đến thực vật?
+ Tại sao các nhà dinh dưỡng học
đưa ra lời khuyên rằng: “Nên thường
xuyên thay đổi món ăn giữa các bữa
ăn và trong một bữa nên ăn nhiều
món”?

NHIỆM VỤ HỌC TẬP
NHÓM 2,4
Nguyên tố vi lượng
+ Tại sao các nguyên tố vi lượng
chiếm một tỉ lệ rất nhỏ nhưng không
thể thiếu?
+ Tại sao các nhà dinh dưỡng học
đưa ra lời khuyên rằng: “Nên thường
xuyên thay đổi món ăn giữa các bữa
ăn và trong một bữa nên ăn nhiều
món”?

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I. CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC
3. Vai trò của cá nguyên tố hóa học

Đa lượng (C, H, O, N, P, S, Ca, Na,
Mg, K,..)

Vi lượng (Fe, Zn, Cu, I, Bo,……)<
0,01% khối lượng cơ thể sống

 Cấu trúc nên tế bào và cơ thể
 Cấu tạo nên các enzim, vitamin,
 Tham gia các hoạt động sống của
hoocmôn.
 Điều hòa các hoạt động sống của tế
tế bào
→ vai trò cấu trúc
bào
→ vai trò điều hòa.

SINH HỌC

LỚP
12

3. Vai trò của cá nguyên tố hóa học

I. - Các nguyên tố đa lượng:
+ Tham gia cấu tạo  nên các đại phân tử hữu cơ như nucleic acid,
protein,carbohydrate, lipid;
+ Góp phần xây dựng nên cấu trúc tế bào và cơ thể sinh vật.
+ Một số nguyên tố đa lượng là thành phần của các hợp chất hữu cơ tham gia
các các hoạt động sống của tế bào (ví dụ: Mg cấu tạo nên diệp lục,...).
- Các nguyên tố vi lượng:
+ Là thành phần cấu tạo nên hầu hết các enzyme, hormone, vitamin,...
+ Thiếu các nguyên tố vi lượng có thể là nguyên nhân gây nên nhiều bệnh như
thiếu máu, bướu cổ,…
+ Ví dụ: Nếu thiếu Fe  thiếu máu; Nếu thiếu Iodine  bệnh bướu cổ,...

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I. CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC
3. Vai trò của cá nguyên tố hóa học

Tại sao các nhà dinh
dưỡng học đưa ra lời
khuyên rằng: “Nên
thường xuyên thay đổi
món ăn giữa các bữa
ăn và trong một bữa
nên ăn nhiều món"?

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

3. Vai trò của các nguyên tố hóa học
- Các nguyên tố đa lượng:
+ Tham gia cấu tạo  nên các đại phân tử hữu cơ như
nucleic acid, protein,carbohydrate, lipid;
+ Góp phần xây dựng nên cấu trúc tế bào và cơ thể sinh
vật.
+ Một số nguyên tố đa lượng là thành phần của các hợp
chất hữu cơ tham gia các các hoạt động sống của tế bào
(ví dụ: Mg cấu tạo nên diệp lục,...).

SINH HỌC

I.

LỚP
12

3. Vai trò của các nguyên tố hóa học
- Các nguyên tố vi lượng:
+ Là thành phần cấu tạo nên hầu hết các enzyme, hormone,
vitamin,...
+ Thiếu các nguyên tố vi lượng có thể là nguyên nhân gây nên
nhiều bệnh như thiếu máu, bướu cổ,…
+ Ví dụ: Nếu thiếu Fe  thiếu máu; Nếu thiếu Iodine  bệnh bướu
cổ,...

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

II. NƯỚC VÀ VAI TRÒ SINH HỌC CỦA NƯỚC

1. Cấu tạo và tính chất của nước

Học sinh quan sát hình 5.3a và cho biết:
+ Các nguyên tử cấu tạo nên phân tử
nước mang điện tích gì? Tại sao? Tính
phân cực của phân tử nước là do đâu?
+ Liên kết hydrogen được hình thành như
thế nào?

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

II. NƯỚC VÀ VAI TRÒ SINH HỌC CỦA NƯỚC

1. Cấu tạo và tính chất của nước

- Cấu tạo: Nước gồm
một nguyên tử Oxygen
liên kết với hai nguyên tử
Hydrogen bằng liên kết
cộng hóa trị

SINH HỌC

LỚP
10
12

I.

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

II. NƯỚC VÀ VAI TRÒ SINH HỌC CỦA NƯỚC

1. Cấu tạo và tính chất của nước  Độ âm điện của nguyên tử oxi > nguyên tử Hidro

-

-



O

+
H

Cặp electron dùng chung bị kéo lệch về phía oxi

b.Tính chất

+
H

+ Nước có tính phân cực: Đầu oxygen của
phân tử nước mang điện tích âm còn đầu
hydrogen mang điện tích dương. Do đó, trong
tế bào, nước tồn tại ở hai dạng: nước tự do
và nước liên kết (là dạng nước liên kết với
các phân tử phân cực hoặc nằm trong các
liên kết hóa học).

SINH HỌC

LỚP
10
12

I.

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

II. NƯỚC VÀ VAI TRÒ SINH HỌC CỦA NƯỚC

1. Cấu tạo và tính chất của nước  Độ âm điện của nguyên tử oxi > nguyên tử Hidro

-

-

O

+
H

+
H



Cặp electron dùng chung bị kéo lệch về phía oxi

b.Tính chất
+ Các phân tử nước liên kết với nhau
giúp tạo nên các cột nước liên tục giúp cho
quá trình vận chuyển nước trong thân,
cũng như tạo nên sức căng bề mặt giúp
một số loài có thể đứng và di chuyển trên
mặt nước.
+ Nước có nhiệt dung riêng cao: Nước
có thể hấp thu nhiệt hoặc thải nhiệt dự trữ.

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

II. NƯỚC VÀ VAI TRÒ SINH HỌC CỦA NƯỚC

2. Vai trò sinh học của nước trong tế bào

Tại sao nước có thể làm dung môi hòa tan nhiều chất cần thiết?

Nước có tính phân cực nên rất làm dung môi hòa tan những
chất phân cực như muối, acid, base…

SINH HỌC

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I.

II. NƯỚC VÀ VAI TRÒ SINH HỌC CỦA NƯỚC
2. Vai trò sinh học của nước trong tế bào

Tại sao nước có vai trò quan trọng trong quá trình cân bằng và ổn định nhiệt độ
của tế bào và cơ thể? Cho ví dụ?

Hơn 70% khối lượng cơ thể là nước
Điều hòa nhiệt độ cơ thể

SINH HỌC

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

II. NƯỚC VÀ VAI TRÒ SINH HỌC CỦA NƯỚC
I.
2. Vai trò sinh học của nước trong tế bào

- Thành phần cấu tạo của tế bào
- Dung môi hòa tan nhiều chất cần
thiết.
- Môi trường của các phản ứng
sinh hóa
- Điều hòa thân nhiệt

SINH HỌC

I.

LỚP
12

2. Vai trò sinh học của nước trong tế bào
Do các tính phân cực nên nước có nhiều vai trò sinh học quan
trọng đối với sự sống:
- Là thành phần chính cấu tạo nên  tế bào.
- Là dung môi hòa tan nhiều chất cần thiết.
- Là nguyên liệu và môi trường cho các phản ứng sinh hóa xảy
ra trong tế bào để duy trì sự sống.
- Cân bằng và ổn định nhiệt độ của tế bào và cơ thể.

ẬP

C

SINH HỌC

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I.
Câu 1. Kể tên một số bệnh do thiếu nguyên tố đại lượng, vi lượng ở sinh vật và
các phòng tránh những bệnh đó?
* Một số bệnh do thiếu nguyên tố đại lượng, vi lượng ở sinh vật:
- Thiếu Ca gây bệnh loãng xương
- Thiếu Fe -> gây bệnh thiếu máu (vận chuyển được ít O2)
- Thiếu N -> cây sinh trưởng kém, vàng lá
- Thiếu I -> bệnh bướu cổ
- Thiếu Mo -> cây lạc sinh trưởng chậm do không tạo được nốt sần
* Cách phòng tránh: bổ sung đầy đủ, hợp lí các nguyên tố qua thức ăn, phân bón

SINH HỌC

I.

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC
I.

Câu 2. Tại sao phần lớn các loại thuốc chữa bệnh thường được sản xuất dưới
dạng muối?
- Phần lớn các loại thuốc chữa bệnh thường được sản xuất dưới dạng muối vì
dạng này có cấu tạo bền vững khi khô nhưng dễ hòa tan khi gặp nước. Nhờ đó,
giúp bảo quản tốt trong thời gian dài và cơ thể dễ hấp thụ khi sử dụng.

SINH HỌC

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I.
Câu 3: Khi cơ thể con người bị thiếu sắt, iod và calcium thì có tác hại như thế
nào đến sức khoẻ?
Tác hại khi cơ thể con người bị thiếu sắt, iod và calcium:
- Khi bị thiếu sắt: Sắt là thành phần cấu tạo của hemoglobin nên thiếu sắt dẫn
đến thiếu máu, hệ miễn dịch dễ bị suy yếu, trao đổi chất kém, giảm trí nhớ, gây
ra các bệnh về huyết áp. Đối với phụ nữ mang thai có thể bị sảy thai.
- Khi thiếu iod: Gây bệnh bướu cổ: Trí tuệ kém phát triển, giao tiếp kém, trao đổi
chất kém, giảm sản sinh nhiệt nên chịu lạnh kém, mệt mỏi,...
- Khi thiếu calcium: gây ra các bệnh về xương như còi xương, loãng xương,...; ảnh
hưởng đến hoạt động của hệ thần kinh, rối loạn giấc ngủ, co giật cơ; giảm chức
năng của hệ miễn dịch,...

SINH HỌC

VẬN DỤNG

SINH HỌC

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I. 1: Có bao nhiêu phát biểu đúng khi nói về các nguyên tố hóa học trong tế
Câu
bào?
(1). Nguyên tố đại lượng có vai trò quan trọng hơn nguyên tố vi lượng.
(2). Nguyên tố vi lượng thường cấu tạo nên enzyme.
(3). Trong cơ thể người, C, H, O, Fe là các nguyên tố đại lượng.
(3). Nguyên tố đại lượng thường tham gia cấu tạo nên các hợp chất chính trong
tế bào.
A. 1.
B. 2.
C. 3.
D. 4.

SINH HỌC

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I. 2: Nước có thể tạo thành dòng liên tục do?
Câu
A. Các phân tử nước liên kết hydrogen với nhau tạo thành dòng.
B. Nguyên tử H và O liên kết cộng hóa trị với nhau tạo thành dòng.
C. Các phân tử nước liên kết với các phân tử khác tạo thành dòng.
D. Phân tử nước liên kết với không khí tạo thành dòng.

SINH HỌC

LỚP
10
12

BÀI 5

CÁC NGUYÊN TỐ HÓA HỌC VÀ NƯỚC

I. 3: Có bao nhiêu phát biểu đúng khi nói về nước?
Câu
(1). Phân tử nước gồm 2 nguyên tử H liên kết với 1 nguyên tử O bằng 1 liên kết
cộng hóa trị.
(2). Các phân tử nước lên kết với nhau tạo nên sức căng bề mặt.
(3). Do tính phân cực nên phân tử nước có thể liên kết với nhau và với phân tử
khác.
(4). Nguyên tử O có khả năng hút cặp electron mạnh hơn nên mang một phần
điện tích dương.
(5). Con nhện nước có thể đi trên mặt nước do sức căng bề mặt.
A. 1.
B. 2.
C. 3.
D. 4.

XIN CHÂN THÀNH CẢM ƠN