VIẾT BÀI VĂN
PHÂN TÍCH MỘT TÁC PHẨM (TRUYỆN)

KHỞI ĐỘNG
Ví dụ:

Em hãy thực hiện nhiệm vụ sau:
• Hãy liệt kê những tác phẩm truyện mà
em biết hoặc đã được học.
• Tác phẩm truyện nào đã để lại cho em
ấn tượng sâu sắc nhất? Vì sao?

I. YÊU CẦU ĐỐI VỚI VIẾT BÀI VĂN PHÂN TÍCH
MỘT TÁC PHẨM (TRUYỆN)

Yêu cầu
Chỉ ra và

Giới thiệu
tác phẩm

Nêu

Nêu

truyện

ngắn

được

(nhan đề,

gọn nội

chủ

tác giả) và

dung

đề

nêu ý kiến

chính

của

khái quát

của tác

tác

về tác

phẩm.

phẩm.

phân tích
được tác
dụng của
một số nét
đặc sắc về
hình thức
nghệ thuật
của tác

Sử dụng
các bằng

Nêu

chứng từ

được ý

tác phẩm

nghĩa,

để làm

giá trị

sáng tỏ ý

của tác

kiến nêu

phẩm

trong bài

truyện.

II. PHÂN TÍCH BÀI VIẾT THAM KHẢO

MỞ BÀI
Phần nào, câu nào trong bài viết tham khảo đã giới thiệu tác
phẩm truyện?
- Giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm ( nhan đề, tác giả):
“Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” của Nguyễn Ngọc Thuần là
một tác phẩm văn học xuất sắc từng đoạt nhiều giải thưởng
trong nước và quốc tế về sách dành cho thiếu nhi.
- Nêu ý kiến khái quát về tác phẩm:
Đây là một truyện dài có lời văn đẹp, trong sáng, giàu chất
thơ. Tác phẩm đã cuốn hút ta vào một thế giới tươi sáng,
trong trẻo và yên tĩnh lạ lùng.

THÂN BÀI
-Đoạn nào trong bài nêu ngắn gọn nội dung chính của tác phẩm?
“Vừa nhắm mắt... tuyệt vời.”
-Chỉ ra câu nêu chủ đề của tác phẩm và những bằng chứng được
trích từ tác phẩm để làm sáng tỏ chủ đề.
+ Dường như nhà văn muốn gửi đến người đọc một thông điệp: Hãy
mở rộng mọi giác quan, mở rộng tâm hồn mình để cảm nhận vẻ đẹp
diệu kì của sự sống, cỏ cây, đất trời.
Bằng chứng:
Nhân vật tôi... như một đứa trẻ.
+ Không chỉ miêu tả sự gắn kết giữa con người với thiên nhiên, tác
phẩm còn là bài ca về sự giao cảm đẹp đẽ, tinh tế giữa con người
với con người.
Bằng chứng:
Chẳng hạn... vui hơn.

-Chỉ ra các câu nêu nhận xét, phân tích một số nét đặc sắc về hình thức nghệ
thuật của tác phẩm và các bằng chứng được trích từ tác phẩm.
+ Cốt truyện
+ Người kể chuyện
+ Ngôn ngữ
+ Hình ảnh

KẾT BÀI
Chỉ ra các câu khẳng định ý nghĩa, giá trị của tác phẩm truyện.
Trong tác phẩm, người bố đã giải thích cho cậu bé về ý nghĩa của món quà:
“Một món quà bao giờ cũng đẹp. Khi ta nhận hay cho một món quà, ta cũng
đẹp lây vì món quà đó”. Có thể nói, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ là một
món quà đẹp mà người viết đã trao tặng đến bạn đọc.

III. THỰC HÀNH
VIẾT THEO CÁC BƯỚC

1. Trước khi viết
a. Xác định tác phẩm truyện cần phân tích
- Có những trường hợp, người ra đề đã ấn định tác phẩm
truyện cụ thể trong đề bài.
- Nếu được chọn tác phẩm để phân tích, em cần liệt kê các
tác phẩm mà mình đã học, đã đọc và chọn trong số đó một
truyện mà em ấn tượng nhất. Hãy ghi vắn tắt một số thông
tin cơ bản: tên tác phẩm, tác giả, thể loại (truyện ngắn hay
tiểu thuyết)…

b. Tìm ý
- Đọc tác phẩm, em có cảm xúc như thế nào? Em ấn tượng nhất với
tác phẩm ở điều gì? (nội dung, cốt truyện, nhân vật, nghệ thuật kể
chuyện, ngôn ngữ, …)?
- Nội dung chính của tác phẩm là gì?
- Chủ đề của truyện là gì?
- Tác phẩm có những nét đặc sắc gì về hình thức nghệ thuật (cốt
truyện, ngôi kể, nhân vật, ngôn ngữ,…)? Những nét đặc sắc về hình
thức nghệ thuật ấy có tác dụng như thế nào trong việc thể hiện nội
dung?
- Tác phẩm truyện có ý nghĩa, giá trị gì?

DÀN Ý

1.Mở bài:
-Giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm (nhan đề, tác giả).
-Nêu ý kiến khái quát về tác phẩm.
2. Thân bài:
-Nêu nội dung chính của tác phẩm.
-Nêu chủ đề của tác phẩm.
-Chỉ ra và phân tích tác dụng của một số nét đặc sắc về hình
thức nghệ thuật của tác phẩm.
3. Kết bài:
Khẳng định ý nghĩa, giá trị của tác phẩm.

2. Viết bài
Khi viết bài, em cần chú ý:
- Bài viết cần đủ ba phần, trong đó phần Thân bài tập trung làm
sáng tỏ chủ đề và phân tích tác dụng của một vài nét đặc sắc về
hình thức nghệ thuật của tác phẩm truyện.
- Bài viết cần có các luận điểm chính được sắp xếp theo trật tự lỗgíc; tránh rơi vào việc chỉ kể lại diễn biến câu chuyện trong tác
phẩm.
- Cần lựa chọn, trích dẫn và phân tích các bằng chứng tiêu biểu từ
tác phẩm để làm sáng tỏ ý kiến của người viết; tránh phân tích tác
phẩm một cách chung chung.

3. Chỉnh sửa bài viết

IV. LUYỆN TẬP

Phân tích truyện ngắn “Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long.

I. MỞ BÀI
- Giới thiệu ngắn gọn về tác giả, tác phẩm:
“Lặng lẽ Sa Pa” là kết quả của chuyến đi lên Lào Cai trong
mùa hè 1970 của Nguyễn Thành Long.
-Nêu ý kiến khái quát về tác phẩm.
Một tác phẩm có lối viết nhẹ nhàng, giàu chất thơ, giọng
văn trong trẻo. Truyện kể về những con người lặng lẽ làm
việc và lo nghĩ cho đất nước

II. THÂN BÀI
1.Nêu nội dung chính của tác phẩm
Nhân một chuyến đi Sa Pa, một bác lái xe, một ông họa sĩ và một cô gái lên
thăm một anh thanh niên làm công tác khí tượng trên đỉnh núi. Qua trò
chuyện, anh thanh niên đã để lại niềm cảm kích, dấu ấn khó phai mờ cho các
vị khách.
2. Phân tích chủ đề của tác phẩm
a. Nhân vật anh thanh niên
* Anh thanh niên là nhân vật chính của truyện. Anh không xuất hiện ngay
từ đầu truyện mà chỉ hiện ra trong một tình huống gặp gỡ bất ngờ, qua sự giới
thiệu, nhìn nhận, đánh giá của các nhân vật khác. Dù xuất hiện trong chốc
lát, song hình ảnh của anh đủ để các nhân vật kịp ghi nhận một ấn
tượng, một “kí họa chân dung” tuyệt đẹp nơi Sa Pa lặng lẽ.

* Những nét đẹp của anh thanh niên:
-Hoàn cảnh sống và làm việc:
+ Một mình trên đỉnh núi Yên Sơn (cao 2600 m), quanh năm chỉ có cây cỏ
và mây mù lạnh lẽo.
+ Công việc: Làm công tác khí tượng kiêm vật lí địa cầu: đo gió, đo mưa,
đo nắng, tính mây, đo chấn động mặt đất, dự báo thời tiết hằng ngày, phục vụ
sản xuất, phục vụ chiến đấu; gian khổ nhất là làm việc lúc một giờ sáng: “gió
tuyết và im lặng bên ngoài như chỉ chực đợi mình ra là ào ào xô tới...”. Công
việc gian khổ, đòi hỏi phải tỉ mỉ, chính xác và có tinh thần trách nhiệm cao.
- Cái gì đã giúp anh vượt qua được hoàn cảnh ấy?
+ Anh ý thức đúng đắn, sâu sắc về công việc, lòng yêu nghề và niềm vui
cuộc sống.

. Thấy được công việc thầm lặng của mình là có ích cho cuộc sống, cho mọi
người.
. Cảm giác thật hạnh phúc khi biết mình đã đóng góp vào chiến thắng của
không quân ta trên bầu trời Hàm Rồng.
. Thấy được ý nghĩa cuộc sống: “Khi ta làm việc, ta với công việc là đôi,
sao gọi là một mình được? Huống chi việc của cháu gắn liền với công việc
của bao anh em, đồng chí dưới kia. Công việc của cháu gian khổ thế đấy, chứ
cất nó đi, cháu buồn đến chết mất”.
. Niềm vui đọc sách, anh không cô đơn, buồn tẻ (vì sách là người bạn
chuyện trò).
. Tổ chức, sắp xếp cuộc sống một mình ngăn nắp, chủ động: nào trồng hoa,
nào nuôi gà, tự học và đọc sách ngoài giờ làm việc.

+ Đức tính khiêm tốn và lòng chân thành quan tâm tới mọi người.
. Nỗi “thèm người” và lòng hiếu khách: cởi mở, ân cần, chu đáo, cảm động
khi có khách đến thăm (gửi củ tam thất, mời trà, tặng hoa…).
. Cảm thấy công việc và sự đóng góp của mình chỉ là nhỏ bé (không muốn
họa sĩ vẽ mình mà giới thiệu những người khác đáng cảm phục hơn).
=> Chỉ bằng một số chi tiết và chỉ xuất hiện trong khoảnh khắc của
truyện, tác giả đã phác họa được chân dung nhân vật chính với những
nét đẹp về tinh thần, tình cảm, cách sống và những suy nghĩ về cuộc
sống, về ý nghĩa của công việc.

b. Những con người “lặng lẽ dâng cho đời” khác cũng làm việc quên
mình vì lẽ sống cao cả.
* Ông họa sĩ già
- Ông họa sĩ có vai trò quan trọng trong tác phẩm.
+ Ông là một nghệ sĩ từng trải, có cảm nhận sâu sắc về cuộc sống.
+ Tác phẩm được trần thuật chủ yếu từ điểm nhìn, cảm nhận, suy nghĩ của
ông.
+ Qua nhân vật này, nhà văn Nguyễn Thành Long muốn gửi gắm những
trăn trở, suy ngẫm của mình về con người và nghệ thuật.
+ Nhân vật ông họa sĩ đã đem đến cho tác phẩm chiều sâu tư tưởng.

-Từ câu chuyện về người thanh niên, ông đã có những suy nghĩ về cuộc đời,
con người và nghệ thuật.
+ Xúc động về một tâm hồn đẹp, khơi gợi một ý sang tác đích thực.
+ Thêm yêu và khao khát cuộc sống: “Người con trai ấy đáng yêu thật
nhưng làm cho ông nhọc quá”. Ông họa sĩ bối rối, nhận thấy sự bất lực của
nghệ thuật trước bức chân dung cuộc sống giản dị mà đẹp đẽ: “Chao ôi, bắt
gặp một con người như anh ta là một cơ hội hãn hữu cho sáng tác, nhưng
hoàn thành được sáng tác còn là một chặng đường dài”.

* Cô kĩ sư nông nghiệp mới ra trường
- Gặp và nghe anh kể khiến cô “bàng hoàng”, “cô hiểu thêm cuộc sống một
mình dũng cảm tuyệt đẹp của người thanh niên, về cái thế giới những con
người như anh” và quan trọng hơn cô hiểu và tin vào con đường mà cô đã lựa
chọn. Đó là sự bừng dậy của những tình cảm lớn lao, cao đẹp khi người ta
được gặp ánh sáng đẹp đẽ tỏa ra từ cuộc sống, từ tâm hồn người khác.
- Cùng với sự “bàng hoàng” là một tình cảm hàm ơn với người thanh niên,
không phải chỉ vì bó hoa to mà anh tặng cô một cách hết sức vô tư, mà còn vì
“một bó hoa nào khác nữa, bó hoa của những háo hức và mơ mộng ngẫu
nhiên anh cho thêm cô”.

* Nhân vật bác lái xe
-Lái xe mấy chục năm trời mà vẫn vui tính, cởi mở, nhiệt tình với hành
khách.
- Qua lời kể của bác, các nhân vật cũng như người đọc được kích thích sự
chú ý, đón chờ sự xuất hiện của nhân vật chính.
* Những nhân vật không xuất hiện trực tiếp cũng góp phần thể hiện
chủ đề của truyện.
- Ông kĩ sư vườn rau Sa Pa: Ngày này sang ngày khác lặng lẽ ngồi trong
vườn su hào chờ xem cách ong lấy phấn, thụ cho hoa su hào, rồi tự tay thụ
phấn hàng vạn cây su hào để hạt giống làm ra tốt hơn.
- Anh cán bộ nghiên cứu sét: Mười một năm ròng túc trực chờ sét để lập
bản đồ sét tìm tài nguyên cho đất nước (mười một năm ròng không một ngày
xa cơ quan).

Tất cả họ tạo thành cái thế giới những con người như anh thanh niên ở
trạm khí tượng, những con người miệt mài lao động trong lặng lẽ mà
khẩn trương vì lợi ích của đất nước, vì cuộc sống của mọi người. Vâng,
“Đất nước ta là một vườn hoa đẹp. Mỗi người là một bông hoa đẹp” (Bác
Hồ).

3. Những nét nghệ thuật đặc sắc của truyện “Lặng lẽ Sa Pa”.

- Tình huống truyện hay, lạ và mang tính hướng thiện. Tình huống gặp gỡ tình cờ
trên đỉnh Sa Pa là một yếu tố then chốt, giúp làm sáng tỏ chủ đề và khắc họa sâu sắc
hình tượng nhân vật.
- Truyện có sự kết hợp giữa tự sự, trữ tình và bình luận làm cho chủ đề, tư tưởng
có thêm chiều sâu.
- Nghệ thuật miêu tả phong cảnh thiên nhiên Sa Pa tuyệt đẹp, đầy thơ mộng góp
phần tạo nên chất thơ cho tác phẩm; đồng thời vừa là phông nền cho câu chuyện,
vừa tôn vinh vẻ đẹp con người.
- Nhân vật chính được giới thiệu sau, qua lời kể của những nhân vật phụ, làm cho
nhân vật chính hiện ra trong sáng, lấp lánh. Đó là thủ pháp đòn bẩy “vẽ mây để nảy
trăng”.
- Cách kể chuyện tự nhiên, nhẹ nhàng mà lắng đọng.
- Các nhân vật đều không có tên (cái tên là danh từ chung). -> Những con người vô
danh lặng lẽ dâng cho đời.
- Nhan đề ấn tượng: Thiên nhiên và con người lặng lẽ, âm thầm mà nở hoa.

III. KẾT BÀI
Khẳng định ý nghĩa, giá trị của tác phẩm.
“Lặng lẽ Sa Pa” là truyện ngắn giàu chất thơ, nhẹ nhàng mà sâu sắc. Qua
hình ảnh anh thanh niên và những con người lao động khác, Nguyễn Thành
Long đã khẳng định vẻ đẹp của sự âm thầm cống hiến – những giá trị làm nên
sức mạnh của đất nước. Tác phẩm không chỉ để lại ấn tượng về một vùng đất
đẹp mà còn gợi suy nghĩ về cách sống có lí tưởng, có ích, đặc biệt ý nghĩa đối
với thế hệ trẻ hôm nay.