Tiết
nói

THỰC HÀNH TIẾNG
VIỆT:
BIỆN PHÁP TU TỪ NÓI
MỈA,
NGỮ VĂN
12
NGHỊCH
NGỮ: ĐẶC
GIÁO
VIÊN:

VIDEO 1

MỤC TIÊU BÀI
1. KIẾN
• Nhận biết khái
niệm, đặc điểm,
tác dụng của nói
• mỉa,
Biết sử
dụngngữ.
nghịch
phù hợp trong
giao tiếp.

THỨC

HỌC
2. NĂNG
• Nhận diện và
LỰC
phân tích biện
tu từ.
• pháp
Vận dụng
trong
nói, viết và
giao tiếp.

3. PHẨM
• Sử CHẤT
dụng ngôn
ngữ phù hợp
bối
cảnh.
• với
Giao
tiếp
lịch

sự, hiệu quả.

KHỞI
ĐỘNG

VIDEO 2

KHỞI
ĐỘNG
Câu Xác định dấu hiệu nhận biết nghịch ngữ
1:

việc trắc trở như thế đã làm
trongNhững
câu sau:
cho ông già
tám mươi
tuổicủa
phải
chết
A. Có cụmhơn
từ mang
tính chất
một
phụmột
chú khác
cáchđược
bìnhđề
tĩnh.
thường đối với đối tượng
cập trước đó.
B.

Có sự kết hợp phi lí giữa các từ mang nghĩa đối chọi

ngay trong một cụm từ: chết một cách bình tĩnh.
C.

Có sự kết hợp của yếu tố giễu nhại

D.

Sự pha trộn giữa kiểu nói lịch sự và nói quá.

Câu

Hãy tìm nhan đề có sự xuất hiện của

nghịch
ngữ?
2: A. Hạnh
phúc
của một
tang gia.
B.

Tức nước vỡ bờ.

C.

Một bữa no.

D.

Những trò lố hay là

Ve-ren và Phan Bội

KHỞI
ĐỘNG
Câu 3:Xác

định nghịch ngữ trong

Bước
đường công danh của ông cũng bắt đầu từ chức lí
câu sau:
trưởng vượt qua những bậc phó tổng, chánh tổng, rồi cơm
rượu, bò lợn và quan phủ, quan tính hiệp sức với nhau đưa
A Rồi cơm rượu, ông
bò lên ghế nghị
C viện.
Bước đường công
.B lợn.
Quan phủ, quan

.D danh.
Ghế nghị

.

.

tỉnh.

Câu 4:Xác định nghịch ngữ trong

viện.

Nhưsau:
một bậc vĩ nhân nhũn nhặn, nó giơ quả đấm
câu
chào loài người, nhẩy xuống đấy, lên xe hơi.

1
2

A Như một bậc vĩ nhân nhũn

C Nhẩy xuống

. nhặn.
B
Nó giơ quả đấm chào loài

. Lên
đấy. xe
D

.

.

người.

hơi.

VIDEO 3

Biện pháp tu từ nghịch
ngữ,
nói mỉa được sử dụng khá
phổ biến trong cuộc sống.
Vậy em đã biết gì về dấu
hiệu
cũng như tác dụng của nó

?

”
!

VIDEO 4

NỘI DUNG BÀI HỌC
01 Tìm hiểu về lý
0
2
0
3

thuyết

LUYỆN TẬP
VẬN

TÌM HIỂU VỀ LÝ
THUYẾT

Yêu cầu HS sử dụng
điện thoại/máy tính

truy cập kho học liệu
số
để tìm nhanh 01 ví dụ
về câu nói mỉa mai
nổi tiếng

VIDEO 5

“Hắn mà làm được điều đó thì tôi sẽ đi đầu
xuống đất”.
“Cảm ơn ngài, ngài đã dạy quá
lời”.
“Hầu lố, mét xì, thông mọi tiếng
Chẳng sang Tàu cũng tếch sang
Tây”

TÌM HIỂU VỀ LÝ
THUYẾT

Yêu cầu HS đọc phần Tri thức
ngữ văn về biện pháp tu từ nói
mỉa và nghịch ngữ, làm việc cá
nhân, thực hiện nhiệm vụ sau:
Trình bày những kiến thức
về dấu hiệu nhận biết của
biện pháp tu từ nói mỉa và
nghịch ngữ?

I. Lý thuyết
1. Dấu hiệu nhận biết biện pháp tu từ nói mỉa
- Khái niệm: trong lời nói xuất hiện những từ hoặc cụm từ vốn thể
hiện chiều hướng đánh giá tiêu cực về một đối tượng.
- Dấu hiệu nhận biết:
+ Người nói người viết nêu những tình huống, điều kiện phi lí gắn
với khả năng, hành động,
+ Có sự pha trộn đáng ngờ giữa kiểu nói lịch sự và nói quá.
+ Có sự xuất hiện của yếu tố nhại trong phát ngôn.
+ Có sự thay đổi bất ngờ về cách trần thuật hay giọng điệu trần

I. Lý thuyết
2. Dấu hiệu nhận biết nghịch ngữ
- Khái niệm: Có sự kết hợp dường như phi lí giữa các từ mang
nghĩa đối chọi ngay trong một cụm từ. Người tiếp nhận có thể
nhận ra ngay tính chất nghịch ngữ của cụm từ đó mà không cần
phải đối chiếu nó với các cụm từ khác trong câu.
- Dấu hiệu nhận biết:
+ Có cụm từ mang tính chất của một phụ chú khác thường đối với
đối tượng được đề cập trước đó.
Lưu ý: Ở nhiều tác phẩm văn học, nghịch ngữ có thể xuất hiện ở

Yêu cầu HS
sử dụng công cụ
thiết kế đồ họa
(Canva/Mindmeiste
r)
để vẽ sơ đồ so sánh
sự giống và khác
nhau giữa “Nói
mỉa” và

NÓI MỈA

KHÁC
NHAU

SO
SÁNH
GIỐNG NHAU

NGHỊCH
NGỮ
KHÁC
NHAU

CẤU TRÚC
TỪ NGỮ

CẤU TRÚC
TỪ NGỮ

MỤC ĐÍCH
BIỂU ĐẠT

MỤC ĐÍCH
BIỂU ĐẠT

Can
va

LUYỆN
TẬP

CÂU HỎI
Bài 1: Xác định biện pháp tu từ nỏi mỉa và phân tích hiệu quả của nó
ở từng trường hợp sau đây:
a. Công chúng luôn luôn vỗ tay hoan hô Xuân, còn trên khán đài, đức vua
Xiêm đã lộ ra mặt rồng tất cả sự thịnh nộ của vị thiên tử thể thiên hành đạo ở
cái nước có hàng triệu con voi.
(Vũ Trọng Phụng, Số đỏ)
b. Trên mép ông, ông đã bao công trình mới cấy được từng ấy râu…. Thì sau
hết, những lông tơ nó cũng dài ra, và trông rõ hơn. Và đến bây giờ, đứng ở hai
bên miệng ông, nó thành hình hai cái dấu chua nghĩa (…).

Bài 1:
a. Biện pháp tu từ nói mỉa “ở cái nước có hàng triệu con voi”: Phần trước có vẻ
được tường thuật nghiêm túc, khách quan, nhưng với cụm từ này độc giá cảm
nhận được rõ sự chế giễu ngầm ẩn, do trọng tâm thông tin đã chuyển từ sự ghi chú
thoáng qua (đáng lẽ thế) về một quốc gia, xứ sở thành sự đo đếm một đối tượng
khác không mấy liên quan đến nhân vật chính mà câu văn đề cập. Ở đây vừa có
sự xuất hiện của yếu tố nhại Triệu Voi như một danh xưng quốc gia bị biến thành
cụm từ thể hiện nội dung “tính đếm” hết sức nôm na, vừa có sự pha trộn giữa cách
nói nghiêm túc và cách nói bình dân, suồng sã.
b. Ý đồ mỉa mai của đoạn văn thể hiện rõ qua cách miêu tả trịnh trọng một hành

CÂU HỎI
Bài 2: Xác định nghịch ngữ trong các câu có hàm ý mỉa mai sau và
cho biết căn cứ để thực hiện điều này:
a. Như một bậc vĩ nhân nhũn nhặn, nó giơ quả đấm chào loài người, nhẩy
xuống đất, lên xe hơi.
(Vũ Trọng Phụng, Số đỏ)
b. Bước đường công danh của ông cũng bắt đầu từ chức lí trưởng vượt qua
những bậc phó tổng, chánh tổng, rồi cơm rượu, bò lợn và quan phủ, quan tỉnh
hiệp sức với nhau đưa ông lên ghế nghị viện.
(Ngô Tất Tố, Tắt đèn)

Bài 2:
a. Nghịch ngữ ở đây là “giơ quả đấm chào loài người”. Căn cứ để xác định nó là
sự kết hợp dường như phi lí giữa các từ mang nghĩa đối chọi ngay trong một cụm
từ “quả đấm” gợi ý niệm về bạo lực và sự đối kháng, trong khi hành động “chào”
lại biểu thị sự thân thiện, hòa đồng.
b. Nghịch ngữ ở đây là “cơm rượu, bò lợn và quan phủ, quan tỉnh hiệp sức với
nhau”. Căn cứ để xác định nó cũng tương tự như căn cứ dùng để xác định nghịch
ngữ trong câu văn trên. “Cơm rượu” và “bò lợn” với “quan phủ, quan tỉnh” là
những đối tượng khác biệt nhau về loại và “đẳng cấp”, vậy mà bị đánh đồng
trong chuỗi liệt kê và trong từ “hiệp sức” mang hàm ý mỉa mai, khinh miệt.

CÂU HỎI
Bài 3: Phân tích hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng nghịch ngữ
trong các trường hợp sau:
a. Đá ở đây ngàn năm vẫn mai phục hết trong lòng sông, hình như mỗi lần có
chiếc thuyền nào xuất hiện ở quãng ầm ầm mà quạnh hiu này, mỗi lần có chiếc
nào nhô vào đường ngoặt sông là một số hòn bèn nhổm cả dậy để vồ lấy
thuyền.
(Nguyễn Tuân, Người lái đò sông Đà)
b.Trong lúc ấy, ông nhà báo cấp tiến với xã hội và bảo thủ với gia đình vội vàng
lấy bút máy và sổ tay ra ghi chép, coi những lời lẽ quý hóa ấy tựa hồ bật ở

Bài 3:
a. Nghịch ngữ là “ầm ầm mà quạnh hiu”. Ở đây có sự đối chọi về nghĩa của hai từ
chính trong cụm từ. “Ầm ầm” là từ tượng thanh, thường dùng để miêu tả tình trạng
âm thanh lớn, mạnh phát ra từ nơi hay vật nào đó trong một không gian xác định.
Trong khi đó, “quanh hiu” là tính từ, diễn tả tình trạng vắng vẻ, thường là tĩnh lặng
của một không gian cụ thể. Ghép “ầm ầm” bên “quạnh hiu” là để diễn tả một trạng
thái chung của đối tượng là việc làm khác thường, chỉ những bậc thầy ngôn ngữ mới
dám thực hiện. ở đây, người viết không chỉ dừng lại ở việc tái hiện những điều mà
các giác quan thông thường (thính giác, thị giác) ghi nhận được mà còn muốn thể
hiện cảm nhận có chiều sâu về cảnh vật: tiếng động “ầm ầm” toát ra vẻ man dại dễ

Bài 3:
b. Nghịch ngữ là “nhà báo cấp tiến xã hội và bảo thủ với gia đình”. Trong
thực tế, một đối tượng “cấp tiến” ở phương diện này nhưng “bảo thủ” ở
phương diện khác là chuyện bình thường, có thể không gây ngạc nhiên cho
ai. Tuy nhiên, trong câu văn của Vũ Trọng Phụng, việc ghép hai tính từ này
bên nhau lại mang tính chất lật tẩy bản chất của đối tượng, buộc độc giả
phải tập trung chú ý vào một thông tin lẽ ra là thông tin phụ của câu văn.
.

VẬN
DỤNG

VẬN

GỌ I Ý N G
H ỊC H
NGỮ

DỤNG

Yêu cầu HS làm bài tập sau tại
nhà:
Viết một đoạn văn 150 chữ
theo chủ đề
tự
trong
đó công
có sửcụdụng
Yêuchọn,
cầu HS
sử dụng
AI hỗ
biện
pháp
trợ
viết
để
ý thêm
phươngngữ
án sử
tu gợi
từ nói
mỉa,03nghịch
và lí
dụng
nghịch
ngữ
giải ý tưởng.

theo như chủ đề em đã chọn
(ví dụ: “Một sự thất bại huy
hoàng”).

A
I

HƯỚNG DẪN VỀ
- Ôn tập thực hành tiếng Việt –
NHÀ:
Biện pháp tu từ nói mỉa,
nghịch ngữ: đặc điểm và tác
dụng.
- Hoàn chỉnh các bài tập
phần
Luyện
tập,
Vận
dụng
(nếu
- Soạn phần Viết – Viết
chưa
xong).
bài văn
nghị luận so sánh,

p
Học tậ
hóa
k
a
ì
h
là c
ơng
ư
t
a
r
mở
lai!