Hoàng Phủ Ngọc Tường


Ai đã đặt tên

cho dòng sông?

(Trích)
I.Giới thiệu chung
1.Tác giả
- Sinh năm 1937, tại Huế.
- Quê ở Triệu Phong - Quảng Trị, từng học tại Huế.
- Có vốn hiểu biết trên nhiều lĩnh vực, nhất là lịch sử, địa lí, văn hóa Huế.
Là một trong những nhà văn chuyên viết bút kí, được đánh giá là “một trong những nhà văn viết kí hay nhất nước ta”(Nguyên Ngọc).
- Nét đặc sắc trong sáng tác : kết hợp giữa chất trí tuệ và trữ tình, giữa nghị luận sắc bén với suy tư đa chiều, hành văn hướng nội, súc tích, mê đắm, tài hoa.
Nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường
- Các tác phẩm tiêu biểu:
+ Ngôi sao trên đỉnh Phu Văn lâu (1971).
+ Rất nhiều ánh lửa (1979, nhận giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1980)
+ Ai đã đặt tên cho dòng sông? (1981)
+Bản di chúc của cỏ lau (truyện ký, 1984)
+Hoa trái quanh tôi (1995)…
2.Tác phẩm: “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 
a. Xuất xứ, thời điểm sáng tác
Viết tại Huế vào ngày 4 - 1 - 1981, in trong tập kí cùng tên.
b. Thể loại: bút kí, nghiêng về trữ tình, cảm xúc, suy nghĩ, ít sự việc, không có cốt truyện.
3. Đoạn trích: “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 
a. Vị trí đoạn trích
Bài kí gồm 3 phần, đoạn trích thuộc phần đầu.
b. Bố cục: 2 phần


- Phần 1: (...) Trong những dòng sông đẹp ... quê hương xứ sở: Vẻ đẹp về cảnh sắc thiên nhiên của sông Hương.
+ Đoạn 1: Từ đầu ... chân núi kim Phụng-> Sông Hương ở thượng lưu.
+ Đoạn 2: Tiếp theo... bát ngát tiếng gà->Sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế.
+ Đoạn 3: còn lại-> Sông Hương giữa lòng thành phố Huế.
- Phần 2: Tiếp theo... đến hết: Dòng sông của lịch sử và văn hóa.
Dãy Trường Sơn
Ngã ba Tuần
Điện Hòn Chén
Nguyệt Biều,
Lương Quán
Chùa Thiên Mụ
Cồn Hến
Bao Vinh
Vĩ Dạ
c. Ý nghĩa nhan đề: “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” 


- Ca ngợi, bộc lộ niềm tự hào về vẻ đẹp của dòng sông gắn liền với cố đô Huế.
- Ngưỡng mộ, trân trọng dòng sông và thành phố Huế thân yêu-> biết ơn của tác giả đối với những người khai phá vùng đất này.

I. Giới thiệu chung
II. Đọc- hiểu văn bản
1. Vẻ đẹp về cảnh sắc thiên nhiên của sông Hương

1. Vẻ đẹp về cảnh sắc thiên nhiên của sông Hương





Ấn tượng đầu tiên: từ góc nhìn địa lí
- “Sông Hương là thuộc về một thành phố duy nhất”:
Độc đáo so với các dòng sông đẹp ở các nước khác.
- Cảm xúc:
Tự hào, gắn bó thủy chung, son sắt với thành phố Huế, con người Huế Hiểu biết sâu sắc của tác giả.

1. Vẻ đẹp về cảnh sắc thiên nhiên của sông Hương
a. Ở thượng lưu
Sông Hương được so sánh:

- Là “bản trường ca của rừng già”:

“nó đã là một bản trường ca của rừng già, rầm rộ giữa bóng cây đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xoáy như cơn lốc vào những đáy vực bí ẩn”
+ Hùng tráng, dữ dội, huyền bí, đậm chất sử thi.
cũng có lúc nó trở nên dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng.
a. Ở thượng lưu

- Là “bản trường ca của rừng già”

+ Hùng tráng, dữ dội, và huyền bí

+ Dịu dàng, thơ mộng và trữ tình
-> Hai tính cách đối lập nhưng thống nhất
-> Câu văn dài chia làm nhiều vế như gợi cái dư vang của trường ca; các động từ mạnh tạo nên âm hưởng hùng tráng, mạnh mẽ; ngôn ngữ giàu giá trị tạo hình gợi tả vẻ đẹp sông Hương vừa hùng vĩ, man dại, vừa trữ tình say đắm lòng người.
-Là “cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại”:






“Giữa lòng Trường Sơn, sông Hương đã sống một nửa cuộc đời của mình như một cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại. Rừng già đã hun đúc cho nó một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng”.
Bằng biện pháp nhân hóa, so sánh gợi cảm, sông Hương hiện ra tựa “cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại” nhưng cũng rất tình tứ, quyến rũ với một “bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng”.
+ Có công tạo nên, gìn giữ, bảo tồn không gian văn hoá- văn hoá Huế, từng ngày từng giờ bồi đắp “phù sa”.
- Sông Hương còn là "người mẹ phù sa của một vùng văn hoá xứ sở":
Nhã nhạc cung đình Huế
Di sản văn hóa nhân loại
Quần thể di tích Cố đô
Ca Huế trên sông Hương


+ Dù vậy “dòng sông hình như không muốn bộc lộ” cái công lao to lớn ấy, nó âm thầm chảy và lặng lẽ cống hiến.
-> Vẻ đẹp về chiều sâu, nhân cách của sông Hương.

Tiểu kết: Bằng hình ảnh so sánh nhân cách hóa và khả năng liên tưởng độc đáo, Sông Hương hiện lên như một sinh thể có hồn, mang vẻ đẹp của sức sống mãnh liệt, hoang dại, đầy cá tính giữa đại ngàn Trường Sơn.


1. Vẻ đẹp về cảnh sắc của thiên nhiên sông Hương
a. Ở thượng lưu
b. Sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế
- V?i cỏi nhỡn tinh t?, lóng m?n Sụng Huong du?c so sỏnh nhu "ngu?i con gỏi d?p n?m ng? mo m�ng gi?a cỏnh d?ng Chõu Húa d?y hoa d?i" du?c " ngu?i tỡnh mong d?i d?n dỏnh th?c"
-> Thủy trình của sông Hương bắt đầu về xuôi được thể hiện bằng câu chuyện tình yêu nhuốm màu cổ tích (công chúa ngủ trong rừng) hứa hẹn nhiều vẻ đẹp của sông Hương.
Dãy Trường Sơn
Núi Kim Phụng
Ngã ba tuần
Điện Hòn Chén
Nguyệt Biều, Lương Quán
Chùa Thiên Mụ
Kim Long
Cồn Hến
Bao Vinh
Vĩ Dạ
b. Sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế
Bằng vốn năng lực quan sát tinh tế, liên tưởng độc đáo, ngôn ngữ giàu hình ảnh, gợi cảm, hình tượng nghệ thuật phong phú, sử dụng hàng loạt các động từ hiệu quả, thủ pháp nhân hóa và so sánh đặc sắc, những câu văn giàu chất họa, tác giả đã diễn tả thật sống động, hấp dẫn dòng chảy của sông Hương qua những địa danh khác nhau của xứ Huế:
b. Sông Hương khi chảy xuôi về đồng bằng và ngoại vi thành phố Huế
Duyên dáng, hiền hòa: người gái đẹp ngủ mơ màng giữa cánh đồng Châu Hóa đầy hoa dại.
trong sự chuyển dòng liên tục vòng giữa khúc quanh đột ngột, vẽ một vòng cung thật tròn, ôm lấy chân đồi Thiên Mụ, rồi vượt qua đi trong dư vang, trôi đi giữa hai dãy đồi sừng sững như thành quách... khi ra khỏi vùng rừng núi.

-Bừng lên sức trẻ và niềm khao khát hạnh phúc của tuổi thanh xuân
“đột ngột vẽ một hình cung thật tròn về phía Đông Bắc ôm lấy chân đồi Thiên Mụ, xuôi dần về Huế”.
“ nó trôi đi giữa dãy đồi sừng sững như thành quách, với những điểm cao đột ngột”
Ngã ba Tuần
Người ta lôn nhìn thấy “dòng sông mềm như tấm lụa”
- Êm đềm, mềm mại: “mềm như tấm lụa” khi qua Vọng Cảnh, Tam Thai, Lựu Bảo.

Ngã ba Tuần
Đồi Vọng Cảnh
Sớm xanh
Trưa vàng
- Rực rỡ sắc màu: ánh lên “những mảng phản quang nhiều màu sắc... sớm xanh, trưa vàng, chiều tím” khi qua phía tây nam thành phố...
Chiều tím
- Mang “vẻ đẹp trầm mặc...như triết lí, như cổ thi” khi chảy dưới chân những rừng thông u tịch với những lăng mộ âm u mà kiêu hãnh của các vua chúa triều Nguyễn.

Đó là vẻ đẹp trầm mặc nhất của sông Hương, như triết lý, như cổ thi, kéo dài mãi đến lúc mặt nước phẳng lặng của nó gặp tiếng chuông chùa Thiên Mụ…
- Bừng sáng, tươi tắn và trẻ trung khi đi trong âm hưởng ngân nga của tiếng chuông chùa Thiên Mụ
Tiểu kết: Với vốn kiến thức sâu rộng về văn hóa và văn học, kết hợp bút pháp kể, tả nhuần nhuyễn và tài hoa cùng nghệ thuật liệt kê, tác giả đã làm nổi bật những vẻ đẹp kỳ thú, đa dạng của sông Hương qua nhiều địa danh khác nhau. Sông Hương không chỉ là cảnh sắc thiên nhiên tiêu biểu của Huế mà con là công trình nghệ thuật của tạo hóa đã ban tặng cho con người.

c.Sông Hương khi chảy vào thành phố Huế.

- NT: Nhân hóa, đọan văn giàu chất thơ, hình ảnh gợi cảm tạo cho sông Hương có vẻ đẹp riêng, độc đáo, hiếm thấy.
+SH vui tươi hẳn lên khi tìm đúng đường về, gặp lại thành phố thân yêu: sông Hương “vui tươi hẳn lên giữa những biền bãi xanh biếc của vùng ngoại ô Kim Long”.
+SH ôm lấy đảo Cồn Hến…mơ màng trong sương khói,…lưu luyến ra đi giữa màu xanh biếc của tre trúc…
SH có tâm trạng như con người khi tìm được người tình mong đợi, tương lai đúng đắn của chính mình


sông Hương vui tươi hẳn lên giữa những biền bãi xanh biếc của vùng ngoại ô Kim Long, …
kéo một nét thẳng thực yên tâm
Thành phố Huế
Cồn Giả Viên

uốn một cánh cung rất nhẹ
sang đến Cồn Hến;
đường cong ấy làm cho
dòng sông mềm hẳn đi,
như một tiếng “vâng”
không nói ra của tình yêu.
Cồn Hến
- NT: so sánh dòng SH với những dòng sông nổi tiếng trên thế giới như sông Xen của Pari, sông Đa-nuýp của Bu-đa-pét, sông Nê –va của Lê-nin-grát nhưng sông Hương có những nét độc đáo riêng:
Về địa lí:
+ Chảy trong địa hình bằng phẳng: “kéo một nét thẳng theo hướng tây nam- đông bắc; uốn một cánh cung rất nhẹ…làm cho dòng sông mềm hẳn đi
+ Lưu tốc của sông hương không nhanh: Giữa lòng sông có cồn Hến, Giã Viên nổi lên đó là “hai hòn đảo nhỏ trên sông đã làm giảm hẳn lưu tốc của dòng nướccàng êm nhẹ hơn “một mặt hồ yên tĩnh”. (tg đã so sánh với con sông Nê va băng băng lướt qua lướt qua trước cung điện pê- téc bua cũ để ra ban tích. Lưu tốc con sông này nhanh đến mức “ không kịp cho lũ hải âu nói một điều gì với người bạn của chúng đanmg ngẩn ngơ trông theo”.
sông Hương khi đi qua thành phố đã trôi đi chậm, thật chậm, cơ hồ chỉ còn là một mặt hồ yên tĩnh..
Đấy là điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế

+ Nhiều nhánh sông đào tỏa khắp sông Hương và thành phố Huế  tưới tiêu đồng ruộng.
- Dưới con mắt của hội họa
+ sông Hương và những nhánh của nó tạo những đường nét thật tinh tế làm nên vẻ đẹp cổ kính cho cố đô : “với những cây đa, cây cừa cổ thụ…lập lòe trong đêm sương những ánh lửa thuyền chài”; “SH lưu luyến ra đi giữa màu xanh biếc của tre trúc…”
Qua con mắt âm nhạc
sông Hương đẹp như điệu slow chậm rãi; sâu lắng dành riêng cho Huế: “Tòan bộ nền âm nhạc cổ điển Huế đã được sinh thành trên mặt nước của dòng sông này”. SH trở thành “người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya”.
- Dưới cái nhìn đắm say của một trái tim đa tình
sông Hương là người tình dịu dàng và chung thủy: ” rời khỏi kinh thành, sông Hương chếch về hướng chính bắc, ôm lấy đảo cồn Hến quanh năm mơ màng trong sương khói, đang xa dần thành phố để lưu luyến ra đi giữa màu xanh biếc của tre trúc...nó đột ngột chuyển dòng sang hướng đông để gặp lại tp lần cuối bở góc thị trấn Bao Vinh xưa cổ (hầu hết các con sông đều chảy về hướng đông để đổ ra biển)-> Dưới con mắt của người nghệ sĩ những đặc điểm tự nhiên của dòng sông là khúc ngoặt biểu hiện nỗi ”vương vấn” và dường như có chút lẳng lơ kín đáo của tình yêu”.SH là nàng Kiều trở lại với Huế tìm gặp chàng Kim Trọng để nói lời thề trước khi về với biển cả.
Cồn Hến
Thành phố Huế
Bao Vinh
Nỗi vương vấn,
cả chút lẳng lơ kín đáo
trong tình yêu
=> Với kiến thức phong phú về dòng sông và tài hoa uyên bác cùng tấm lòng tha thiết với xứ Huế thân yêu, tác giả đã làm rõ đặc trưng của dòng chảy sông Hương: huyền ảo và thơ mộng. Phải yêu Huế, gần Huế, hiểu Huế mới có thể viết về Huế hay và chân thực đến vậy.
Khẳng định: tấm lòng thủy chung, son sắt của người dân Châu Hóa với quê hương, xứ sở.
Hành trình
vượt ghềnh thác
Hành trình
đi tìm tình yêu
Hành trình
về biển cả,
Rời xa người tình
Mãnh liệt,
phóng khoáng
và man dại
Gợi cảm, tình tứ, đắm say
Lưu luyến,
vấn vương, chung tình
TÀI : kết hợp nhuần nhuyễn giữa chất trí tuệ và tính trữ tình, giữa nghị luận sắc bén với suy tư đa chiều được tổng hợp từ vốn kiến thức sâu rộng về triết học, văn hoá, lịch sử, địa lí,... tất cả được phô diễn trong lối hành văn hướng nội súc tích, mê đắm và tài hoa.
TÂM : Tình yêu, niềm tự hào tha thiết, sâu lắng của tác giả dành cho dòng sông quê hương, cho xứ Huế thân yêu.
2. Dũng sụng l?ch s? - van húa
a. Sụng Huong trong m?i quan h? v?i l?ch s?
“Sông Hương đã sống những thế kỉ quang vinh với nhiệm vụ lịch sử của nó”- Một vẻ đẹp ghi dấu bao chiến công oanh liệt của dân tộc
+ Thời vua Hùng:
Dòng sông biên thùy xa xôi của đất nước
+ Thời phong kiến:
.Dòng Linh giang bảo vệ biên giới thế kỷ XV
.Vẻ vang soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ
.Bi tráng với máu của những cuộc khởi nghĩa thế kỉ XIX.
+ CMT8 - 1945: những chiến công rung chuyển…
+Sau cách mạng:

Cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước: chia buồn về sự tàn phá… trong chiến dịch Mậu Thân nổi dậy năm 1968.
-> SH là nhân chứng nhẫn nại, kiên cường qua những thăng trầm của cuộc đời. Giọng văn thay đổi với những dữ kiện lịch sử thể hiện niềm thành kính, tự hào đối với Huế.
- Sông Hương với cuộc đời:
Trong chiến đấu: Tự hiến đời mình làm một chiến công.
Trong thời bình: Làm người con gái diụ dàng của đất nước.
-> Những đổi thay bất ngờ của sông H mang dáng dấp, vẻ đẹp của đất nước và con người VN suốt mấy nghìn năm qua (Đạp quân thù xuống đất đen- súng gươm vứt bỏ lại hiền như xưa-NĐT)
=>Sông Hương là bản hùng ca, là dòng sông sử thi viết giữa màu cỏ lá xanh biếc.
Khi nghe lời gọi, nó tự hiến mình làm 1 chiến công
Khi cuộc sống bình thường, sông Hương là cô gái
dịu dàng
Nột d?p d?c dỏo: khụng t? l?p l?i mỡnh trong c?m h?ng c?a cỏc th? h? thi nhõn: Nguy?n Du, B� Huy?n Thanh Quan, Cao Bỏ Quỏt, T?n D�, T? H?u.
-Thay m�u b?t ng? trong cỏi nhỡn tinh t? c?a t?n D�
-Hựng trỏng nhu "ki?m d?ng tr?i xanh" trong tho Cao Bỏ Quỏt
-N?i quan ho�i c? trong tho B� huy?n Thanh Quan
-S?c m?nh ph?c sinh tõm h?n trong tho T? H?u
-> Sụng H l� ngu?n c?m h?ng b?t t?n c?a thi ca
2. Dòng sông lịch sử - văn hóa
b1.Dòng sông thi ca
Toàn bộ nền âm nhạc Huế sinh thành trên dòng sông này
Gợi hứng cho Nguyễn Du viết nên khúc nhạc của nàng Kiều.
2. Dòng sông lịch sử - văn hóa
b2.Dòng sông âm nhạc
=> Sông Hương không chỉ là bản hùng ca tấu lên bao chiến công trong lịch sử, sông Hương còn là một nhân chứng nhẫn nại và kiên cường qua những thăng trầm của cuộc đời.
Hai vẻ đẹp còn mãi của con sông Hương là: cái đẹp vĩnh hằng và danh thơm muôn thuở.

III.TỔNG KẾT:
1/Nghệ thuật:
-Văn phong tao nhã, hướng nội, tinh tế, tài hoa.
-Ngôn từ phong phú, gợi hình, gợi cảm; câu văn giàu nhạc điệu, uyển chuyển.
-So sánh, nhân hóa độc đáo, liên tưởng bất ngờ, thú vị.
-Kết hợp nhuần nhuyễn bút pháp kể và tả.
2/Ý nghĩa văn bản:
-Thể hiện những phát hiện, khám phá sâu sắc và độc đáo về sông Hương.
-Ca ngợi một dòng sông thơ mộng, trữ tình gắn liền với mảnh đất và tâm hồn con người Huế.
-Tình yêu tha thiết, sâu lắng và niềm tự hào lớn lao của nhà văn đối với dòng sông quê hương, với cố đô.