Chào mừng các em học sinh!
Tham gia Lớp học Ngữ văn 9
Giáo viên: Nguyễn Duy Tặng
NẾU MUỐN THÀNH CÔNG
* Hãy bắt đầu từ việc nói đúng, nói đủ lượng thông tin cần thiết,nói đúng vai khi giao tiếp, và hãy tế nhị, lịch sự với người đối thoại.
* Hãy nắm chắc bí quyết của giao tiếp đó chính là các phương châm hội thoại

* Và trong giao tiếp chúng ta còn cần điều gì nữa nhỉ…?

Hãy suy nghĩ và cùng trao đổi nhé !
CÁC PHƯƠNG CHÂM
HỘI THOẠI
Chủ đề
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
An: - Cậu có biết bơi không?
Ba: - Biết chứ, thậm chí còn bơi giỏi nữa.
An: - Cậu học bơi ở đâu vậy?
Ba: - Dĩ nhiên là ở dưới nước chứ còn ở đâu.
VD 1: Đọc đoạn đối thoại sau:
Câu trả lời của Ba không đầy đủ nội dung mà An cần biết .Điều mà An cần biết là một địa điểm cụ thể nào đó như bể bơi ,sông ,ngòi …chứ không phải là An cần hiểu định nghĩa bơi là gì ?
Nói thiếu thông tin. Không nên nói ít hơn những gì mà giao tiếp đòi hỏi.
I. Phương châm về lượng
1. Tình huống
Khi An hỏi “học bơi ở đâu” mà Ba trả lời “ở dưới nước ” thì câu trả lời có đáp ứng điều mà An cần biết không ?
b. VD 2: Truyện cười: Lợn cưới, áo mới
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
Có anh tính hay khoe của. Một hôm, may được cái áo mới, liền đem ra mặc, rồi đứng hóng ở cửa, đợi có ai đi qua người ta khen. Đứng mãi từ sáng đến chiều chả thấy ai hỏi cả, anh ta tức lắm.
Đang tức tối, chợt thấy một anh, tính cũng hay khoe, tất tưởi chạy đến hỏi to:
   – Bác có thấy con lợn cưới của tôi chạy qua đây không?
Anh kia liền giơ ngay vạt áo ra, bảo:
   – Từ lúc tôi mặc cái áo mới này, tôi chẳng thấy con lợn nào chạy qua đây cả!
(Truyện cười dân gian Việt Nam)
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
Vì sao truyện lại gây cười?
-> Truyện gây cười vì hai nhân vật nói thừa nội dung.
(khoe lợn cưới thì khi tìm lợn cưới, khoe áo mới khi trả lời người đi tìm lợn).
Lẽ ra anh có “lợn cưới” và anh có “áo mới” phải hỏi và trả lời như thế nào để người nghe đủ biết được điều cần hỏi và trả lời?
Như vậy khi giao tiếp cần tuân thủ điều gì?
Qua phân tích, em thấy việc trả lời ít hơn, nhiều hơn những gì cần nói đều có được không ?
Việc đảm bảo thông tin vừa đủ ấy là muốn đảm bảo phương châm hội thoại nào?
I. Phương châm về lượng
1. Tình huống
a. VD 1
b. VD 2
2. Kết luận: ghi nhớ (sgk – tr9)
Khi giao tiếp, cần nói có nội dung; nội dung của lời nói phải đáp ứng đúng yêu cầu của cuộc giao tiếp, không thiếu, không thừa (phương châm về lượng).
=> Không nên nói nhiều hơn những gì cần nói
BÀI TẬP NHANH
Bài tập 1: Những câu sau đã vi phạm phương châm về lượng. Hãy chỉ các lỗi đó?
a) Trâu là một loài gia súc nuôi ở nhà.
b) Én là một loài chim có hai cánh.
 Thừa cụm từ “nuôi ở nhà” vì từ “gia súc” đã hàm chứa nghĩa là thú nuôi trong nhà.
 Tất cả các loài chim đều có hai cánh. Vì thế “có hai cánh” là cụm từ thừa.
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
II. Phương châm về chất
1. Tình huống
QUẢ BÍ KHỔNG LỒ
Hai anh chµng ®i qua mét khu vườn trång bÝ. Mét anh thÊy qu¶ bÝ to, kªu lªn :
- Chµ, qu¶ bÝ kia to thËt !
Anh b¹n cã tÝnh hay nãi kho¸c, cười mµ b¶o r»ng:
- ThÕ th× ®· lÊy g× lµm to. T«i ®· tõng thÊy nh÷ng qu¶ bÝ to h¬n nhiÒu. Cã mét lÇn, t«i tËn m¾t tr«ng thÊy mét qu¶ bÝ to b»ng c¶ c¸i nhµ ®»ng kia k×a.
Anh kia nãi ngay:
- ThÕ th× ®· lÊy g× lµm l¹. T«i cßn nhí,
mét bËn t«i tr«ng thÊy mét c¸i nåi ®ång
to b»ng c¶ c¸i ®×nh lµng ta.
Anh nãi kho¸c ng¹c nhiªn hái:
- C¸i nåi Êy dïng ®Ó lµm g× mµ to vËy?
Anh kia gi¶i thÝch:
- C¸i nåi Êy dïng ®Ó luéc qu¶ bÝ anh võa
nãi Êy mµ.
Anh nãi kho¸c biÕt b¹n chÕ nh¹o m×nh bÌn nãi l¶ng sang chuyÖn kh¸c.
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
2. Kết luận: ghi nhớ (sgk – tr10)
Khi giao tiếp, đừng nói những điều mà mình không tin là đúng hay không có bằng chứng xác thực (phương châm về chất).
- Phê phán tính nói khoác, sai sự thật.
Truyện cười này phê phán điều gì? Lời thoại nào ta không tin là có thật
II. Phương châm về chất
1. Tình huống
Như vậy trong giao tiếp cần tránh điều gì?
- Tránh:
+ Nói những điều mà mình không tin là đúng sự thật
+ Nói những điều mình không chắc chắn
+ Nói những điều mình không có bằng chứng xác thực
THẢO LUẬN NHÓM
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
110
120
Bạn A hôm nay nghỉ học. Không biết vì lí do gì.
Cô giáo hỏi: Vì sao bạn A nghỉ học ?
Nếu không biết chắc chắn lí do của A, thì các em sẽ trả lời cô như thế nào? Vì sao? Từ đó em thấy trong giao tiếp còn cần tránh điều gì?
- Thưa cô, hình như bạn ấy bị ốm.
- Thưa cô, em nghĩ là bạn ấy bị ốm.
- Thưa cô, có lẽ là bạn ấy bị ốm.
Kết luận: Không nói những điều mà mình không có bằng chứng xác thực.
Bài tập 2:
Chọn từ ngữ thích hợp điền vào chỗ trống: nói trạng; nói nhăng nói cuội; nói có sách, mách có chứng; nói dối; nói mò.
a, Nói có căn cứ chắc chắn là …………………………
b, Nói sai sự thật một cách cố ý nhằm che giấu điều gì đó là ………..
c, Nói một cách hú họa, không có căn cứ là …………
d, Nói nhảm nhí, vu vơ là …………………………
e, Nói khoác lác làm gia vẻ tài giỏi hoặc nói những chuyện bông đùa, khoác lác cho vui là ………………
nói có sách, mách có chứng
nói dối
nói mò
nói nhăng nói cuội
nói trạng
 Các từ ngữ trên đều chỉ những cách nói liên quan đến phương châm về chất.
BÀI TẬP NHANH
Bài tập 3:
Truyện cười “Rồi có nuôi được không?” và cho biết phương châm hội thoại nào đã không được tuân thủ?

Câu: “Rồi có nuôi được không?”
 Người nói đã không tuân thủ phương châm hội thoại về lượng (hỏi một điều rất thừa).
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
Bài tập 4: 
Vận dụng những phương châm hội thoại đã học sđể giải thích vì sao người nói đôi khi phải dùng những cách diễn đạt như :
a) Như tôi được biết, tôi tin rằng, nếu tôi không lầm thì, tôi nghe nói, theo tôi nghĩ, hình như là,…
 Để đảm bảo tuân thủ phương châm về chất, người nói phải dùng những cách nói trên nhằm báo cho người nghe biết là tính xác thực của nhận định hay thông tin mà mình đưa ra chưa được kiểm chứng.
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
b. như tôi đã trình bày, như mọi người đều biết.
 Khi nói một điều mà người nói nghĩ là người nghe biết rồi thì người nói đã không tuân thủ phương châm về lượng. Trong giao tiếp, đôi khi để nhấn mạnh hay để chuyển ý, dẫn ý, người nói cần nhắc lại một nội dung nào đó đã nói hay giả định là mọi người đều biết. Khi đó, để đảm bảo phương châm về lượng, người nói phải dùng những cách nói trên nhằm báo cho người nghe biết là việc nhắc lại nội dung đã cũ là do chủ ý của người nói.
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
Giải thích nghĩa của các thành ngữ sau và cho biết những thành ngữ này có liên quan đến phương châm hội thoại nào : ăn đơm nói đặt, ăn ốc nói mò, ăn không nói có, cãi chày cãi cối, khua môi múa mép, nói dơi nói chuột, hứa hươu hứa vượn.
Bài tập 5:
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
- Ăn đơm nói đặt: vu khống, đặt điều, bịa chuyện cho người khác.
- Ăn ốc nói mò: nói không có căn cứ.
- Ăn không nói có: vu khống, bịa đặt
- Cãi chày cãi cối: cố tranh cãi những không có lí lẽ gì cả.
- Khua môi múa mép: nói năng ba hoa, khoác lác, phô trương.
- Nói dơi nói chuột: nói lăng nhăng, linh tinh, không xác thực.
- Hứa hươu hứa vượn: hứa để được lòng rồi không thực hiện lời hứa.
 Tất cả những thành ngữ trên đều chỉ những cách nói, nội dung nói không tuân thủ phương châm về chất.

Truyện cười: MẤT RỒI!
Một người cha trước khi đi vắng có đưa cho đứa con tờ giấy và dặn nếu có ai đến hỏi bố thì đưa cho họ.Tối đến, đứa bé đưa tờ giấy vào gần ngọn nến để đọc, chẳng may tờ giấy bị cháy thành tro.
Sáng hôm sau có khách đến hỏi :
- Bố cháu có nhà không?
Lặng im một lúc, đứa bé nói:
- Mất rồi!
- Mất bao giờ?
- Tối hôm qua!
- Sao lại mất?
- Cháy!
a- Lời thoại nào không tuân thủ phương châm hội thoại?
b- Lời thoại không tuân thủ :
A- Phương châm về lượng. B. Phương châm về chất.



III. Phương châm quan hệ
1. Xét thành ngữ.

=>Mỗi người nói một vấn đề(lạc đề), không đúng đề tài giao tiếp.
ễng núi g�, b� núi v?t
? Thành ngữ trên dùng để chỉ tình huống hội thoại nào?
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
VD.Tình huống:
Trong giờ vật lý, thầy giáo hỏi một học sinh đang mải nhìn qua cửa sổ:
- Em cho thầy biết sóng là gì?
- Dạ thưa thầy: “Sóng” là bài thơ của Xuân Quỳnh ạ!
Em có nhận xét gì về tình huống trên?
Không đúng đề tài, lạc đề
III. Phương châm quan hệ
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
Chú ý: Muốn biết một câu nói có tuân thủ phương châm quan hệ hay không cần biết thực sự người nói muốn đạt mục đích gì qua câu nói đó.
Ví dụ: - Cô gái: Anh ơi! Quả khế chín rồi kìa.
- Chàng trai: Cành cây cao lắm.
Xét nghĩa tường minh thì dường như câu đáp của chàng trai không tuân thủ phương châm quan hệ. nhưng thực tế đó là những tình huống giao tiếp bình thường. Người nghe vẫn hiểu và đáp lại theo hàm ý (qua suy luận). Chàng trai hiểu ý cô gái là: Anh hãy hái xuống cho em. Nên chàng đã đáp lại như trên.
=>Khi giao tiếp, cần nói đúng vào đề tài giao tiếp, tránh nói lạc đề
III. Phương châm quan hệ
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
IV. Phương châm cách thức
"Dây cà ra dây muống”
"Lúng búng như ngậm hột thị”
Hai thành ngữ trên dùng để chỉ những cách nói như thế nào?
- Dõy c� ra dõy mu?ng -> Ch? cỏch núi d�i dũng, ru?m r�,
- Lỳng bỳng nhu ng?m h?t th? -> Núi ?p ỳng khụng th�nh l?i, khụng rừ r�ng, r�nh m?ch.
1. Xét thành ngữ.

=>Khi giao tiếp, cần chú ý nói ngắn gọn, rành mạch; tránh cách nói mơ hồ.
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
V. Phương châm lịch sự:
Khi giao tiếp cần tế nhị và tôn trọng người khác
Ví dụ: Câu chuyện “ Tham ăn”
Có anh chàng phàm ăn tục uống hễ cứ ngồi vào mâm là gắp lấy gắp để, chẳng ngẩng mặt nhìn ai. Một lần đi ăn cỗ, có ông khách thấy anh ta ăn uống lỗ mãng quá bèn lân la gợi chuyện.
- Chẳng hay ông người ở đâu ta?
Anh chàng đáp:
- Đây.
Rồi cắm cúi ăn.
- Thế ông được mấy cô, mấy cậu rồi?
- Mỗi.
Rồi lại gắp lia lịa. ông khách lại hỏi:
- Các cụ thân sinh ông chắc còn cả chứ?
Anh chàng vẫn không ngẩng đầu lên, bảo:
-Tiệt.
CÁC PHƯƠNG CHÂM HỘI THOẠI
Có bao nhiêu phương châm hội thoại, nêu rõ nội dung bằng sơ đồ tư duy
* Vai trò,ý nghĩa của các phươngchâm hội thoại.
- Giúp việc giao tiếp thuận lợi,rõ ràng,đạt mục đích đề ra.
- Đảm bảo mối quan hệ giữa cá nhân và cá nhân trong quá trình giao tiếp.
* Phương châm hội thoại và tình huống giao tiếp
- Sử dụng phương châm hội thoại cần phù hợp với đặc điểm của tình huống giao tiếp. (Nói với ai?Nói khi nào?Nói ở đâu?Nói để làm gì?)
* Những trường hợp không tuân thủ phương châm hội thoại.
- Người nói vô ý,vụng về,thiếu văn hoá giao tiếp;
- Người nói phải ưu tiên cho một phương châm hội thoại hoặc một yêu cầu khác quan trọng hơn;
- Người nói muốn gây một sự chú ý,để người nghe hiểu câu nói theo một hàm ý nào đó.


VI- LUYỆN TẬP
Bài tập 1: Xác định những phương châm hội thoại bị vi phạm trong những trường hợp sau.
a-Cô giáo nhìn em bằng đôi mắt
b-Tôi nhìn thấy một con lợn to bằng con trâu.
c- Bị dị tật ở tay từ nhỏ, bạn tôi phải tập viết bằng chân.
d- Bạn ấy đá bóng bằng chân
e- Ăn nhiều rau xanh sẽ mắc bệnh tim mạch.
Trường hợp a, d vi phạm phương châm về lượng
Trường hợp b-e vi phạm phương châm về chất
Bài tập2 : Phương châm hội thoại nào bị vi phạm trong mẩu chuyện sau:
Khoảng 10 giờ tối, bác sĩ nhận được điện thoại của một khách quen ở vùng quê.
Ông khách nói, giọng hốt hoảng:
- Thưa bác sĩ, thằng bé nhà tôi nuốt cây bút bi của tôi rồi.Bây giờ biết làm thế nào ? Xin bác sĩ đến ngay cho.
-Tôi lên đường ngay.Nhưng trời đang mưa to, đường vào làng ông lại lầy lội, phải một tiếng rưỡi nữa tôi mới đến nơi được.
- Thế trong khi chờ bác sĩ, tôi biết làm thế nào?
- Ông chịu khó dùng tạm bút chì vậy.
Câu trả lời của bác sĩ không không đúng yêu cầu cần trả lời của câu hỏi, vi phạm phương châm quan hệ.
trò chơi ô chữ

Giao tiếp thành công
P
đ á n h t r ố N g l ả n g
N ó i b ă m n ó i b ổ
đ i ề u n ặ n g t i ế n g n h ẹ
n ó i n h ư U đ ấ m v à o t a i
M ồ m l o a m é p g i ả i
N ó i n h ư U d ù i đ ụ c c h ấ m m ắ m c á y
n ử a ú p n ử a m ở
ă n k h ô n g n ó i c ó
? Câu thành ngữ nào nói về việc người đối thoại muốn lảng ra, né tránh vấn đề đang trao đổi?
? Câu thành ngữ nào chỉ cách nói bốp chát, xỉa xói, thô bạo.
? Câu thành ngữ nào chỉ cách nói trách móc, chì chiết.
?Câu thành ngữ nào chỉ cách nói mạnh, trái ý người khác, khó tiếp thu.
? Câu thành ngữ nào chỉ người nói lắm lời, đanh đá, nói át người khác?
? Câu thành ngữ nào chỉ cách nói không khéo, thô lỗ, thiếu tế nhị?
? Câu thành ngữ nào chỉ cách nói ỡm ờ, mập mờ, không nói hết ý?
? C©u thµnh ng÷ nµo chØ c¸ch nãi bÞa ®Æt, vu khèng ng­êi kh¸c?
? Trong giao ti?p h�ng ng�y n?u khụng vi ph?m cỏc cõu th�nh ng? n�y thỡ k?t qu? giao ti?p s? th? n�o? V?i nh?ng ch? cỏi tỡm du?c em hóy ghộp l?i d? t?o th�nh cõu núi dú?
CẢM ƠN CÁC EM ĐÃ CÙNG THẦY
HOÀN THÀNH TIẾT HỌC NÀY
Hẹn gặp lại ở tiết học sau